Van leertheorie naar
Samenvatting SW- blok 2.1 onderwijspraktijk
Leren: H1 (behalve
1.2), H2.
H1
Hersenonderzoek toont aan dat er bij een foetus in de
baarmoeder al sprake kan zijn van leren. Gedurende ons leven leren
we voortdurend. Iedereen heeft zijn eigen leerstijl en leer- en kennisopvatting.
Claxton: “Learning can no longer be seen as a task for people in the first quarter of life.” Je
leert dus je hele leven lang.
Overal waar de mens in contact treedt met zijn omgeving bestaat de mogelijkheid om te
leren.
Borghans: Nederlanders leren volgens Borghans over hun hele leven gemiddeld twee uur en
drie kwartier per dag.
Ivan Illich: kinderen leren meer als er geen leerkracht aanwezig is.
Formeel/intentioneel leren: Schools leren. Georganiseerd leren, dat voldoet aan bepaalde
kwaliteitseisen. Leidt tot een diploma of certificaat.
Informeel/incidenteel leren: Het leren in buitenschoolse omgevingen. Het is niet
doelgericht georganiseerd en kan overal plaatsvinden. Spontaan leren.
Non-formeel leren: Non-formeel leren is doelgericht en georganiseerd, net als formeel
leren, maar je krijgt geen diploma of certificaat als je de opleiding afrondt. Het vindt meestal
plaats buiten de reguliere onderwijs- of opleidingsinstellingen. (Denk aan: studiereis, cursus,
training)
Het European Centre for the Development of Vocational Training vindt dat deze drie vormen
van leren niet gelijkwaardig zijn. Het beschouwt informeel leren als onderdeel van non-
formeel leren. Informeel leren bestaat volgens Cedefop uit activiteiten die niet expliciet als
leren zijn omschreven, maar die wel een belangrijke leercomponent bevatten. (Denk aan
leerzame energizers)
De grenzen tussen de drie leervormen zijn niet zo scherp te trekken. Om in de moderne
kennismaatschappij in de leer- en ontwikkelingsbehoeften te voorzien, moet er volgens de
Onderwijsraad gezicht worden naar leerarrangementen en leertrajecten waarbij het formele
leren wordt gecombineerd en afgewisseld met informeel leren.
Bolhuis: in de (onderwijs)praktijk is er lang niet altijd sprake van een intentie van de lerende.
De bedoeling om iets te willen leren kan van de leerling zelf uitgaan, maar evengoed van een
ander, zoals de docent. Incidenteel en intentioneel zijn daarom geen goede aanduidingen.
Volgens Bolhuis is het meest essentiële verschil tussen formeel en informeel leren de mate
waarin het leren door anderen of door de lerende zelf wordt gestuurd.
Werkplekleren: het leren in de authentieke beroepssituatie. Deze vorm van leren, die buiten
de muren van een beroepsopleiding plaatsvindt, heeft enerzijds een intentioneel en
anderzijds een informeel karakter. (Denk aan stage)
,Het onderscheid tussen leren en rijping betekent niet dat het gaat om twee onafhankelijke
processen, maar dat er twee belangrijke groepen factoren zijn die verantwoordelijk zijn voor
het ontstaan of veranderen van (menselijk) gedrag.
Definities van leren:
1. Hilgard en Bower: “Leren verwijst naar de verandering in iemands gedrag of
gedragsmogelijkheden in een bepaalde situatie als gevolg van herhaalde ervaring of
oefening, mits deze verandering niet verklaard kan worden door natuurlijke instincten
of reflexen, rijping of tijdelijke toestanden zoals vermoeidheid of dronkenschap, of die
het gevolg zijn van bepaald drugsgebruik.”
In normaal Nederlands: leren is dus als iemands gedrag verandert door herhaalde
ervaring of oefening, tenzij deze verandering komt doordat je dronken/onder invloed
bent, door rijping of als het een reflex is.
Er kan echter ook een gedragsverandering optreden na één ervaring. Als een kind
bijvoorbeeld aan de staart van een poes trekt en gekrabd wordt, zal hij dit niet
nogmaals doen. Dit is een verandering in gedrag aan de hand van één ervaring. Er is
hier dus geen sprake van herhaalde ervaring of oefening.
2. In behavioristisch getinte definities van het begrip leren ligt de nadruk sterk op
gedragsveranderingen als resultaat van een leerproces, die waarneembaar zijn in het
handelen van de lerende. Alleen het zichtbare leerresultaat (het product) telt.
Belangrijk!
Over het leerproces kun je volgens behavioristische leerpsychologen eigenlijk niets
zeggen, omdat het zich onzichtbaar in ons hoofd afspeelt. Het leren gebeurt in een
black box.
Hierdoor kun je als docent alleen uit de leerresultaten afleiden of de leerlingen
geleerd hebben. Je zou het leren een hypothetisch proces kunnen noemen, omdat je
conclusies trekt uit dat wat je ziet. (Van Parreren)
Net als het proces doet de inhoud van het leerproces er evenmin toe. Dat twee
leerlingen die hetzelfde leerresultaat behalen heel anders geleerd kunnen hebben,
doet er voor een behaviorist niet toe, omdat je dat toch niet kunt zien. Deze
behavioristische benadering van leren zie je ook terug bij het competentieleren.
Door middel van handelings- en gedragsindicatoren worden doelen gesteld, en aan
de hand daarvan wordt beoordeeld of de competenties op voldoende niveau
beheerst worden. Dit zijn dus dingen de een beoordelaar kan zien.
Het behaviorisme heeft geleid tot het overdrachtsmodel: de docent smijt de kennis
over de muur, en de leerlingen moeten het maar opvangen.
3. Sinds de cognitieve revolutie in de psychologie (in de jaren 60) valt er een
verandering waar te nemen in de wetenschappelijke kijk op het leren.
(Leer)psychologen en onderwijzende kregen meer oog voor het leerproces, in plaats
van alleen het leerproduct.
, Clausz: “Leren is het tot stand brengen van mentale processen door middel van het
selecteren, opnemen, verwerken, integreren, vastleggen, gebruiken van en het betekenis
geven aan verschillende vormen van informatie, die leiden tot duurzame veranderingen
in kennis, vaardigheden, houdingen, motieven en/of het vermogen om te leren.
Bij de definitie van Clausz speelt informatie en theorie een grote rol. Je leert dus
voornamelijk door zelf informatie te selecteren en te verwerken. Clausz hoort bij het
constructivisme.
De belangrijkste punten van de constructivistische visie:
• Leren is een (inter)actief proces. Zelfsturing van de leerling is hierbij
belangrijk.
• Leren is een proces van kennisconstructie en betekenisverlening.
• Leren bouwt voort op al aanwezige kennis. (Legoblokjes: nieuwe kennis sluit
aan bij wat je al weet.)
• Leren is situatie- of contextgebonden.
4. Neurobiologisch gekleurde definitie van leren: “Leren is het vormen, versterken en
uitbreiden van neurale netwerken, die bestaan uit groepen neuronen met een
specifieke functie, zoals het herkennen van gezichten, terwijl ongebruikte
verbindingen na verloop van tijd weer opgeruimd worden.”
Hierbij wordt dus vooral gekeken naar het verbindingen maken in je hersenen.
Hierdoor leer je. Als je de kennis niet meer nodig hebt, vergeet je het weer.
Neurobiologen kijken vooral naar wat er in de hersenen gebeurt als je iets leert.
Leeropvattingen/leerconcepties: wat jouw individuele definitie van leren is. Iedereen heeft
zijn eigen leeropvattingen en leerstijl.
Uit te voeren leertaak
Leerconceptie: leerstijl
Interpretatie van de leertaak
Keuze van de leeractiviteiten
Leerresultaat
, 3 clusters van leeropvattingen: de beperkte, functionele en ontwikkelingsgerichte
leerconceptie.
➢ Als leerlingen een beperkte leerconceptie hebben, weten ze nog niet precies hoe zij
het beste leren. Hierdoor vertonen ze mogelijk ook ongericht leergedrag. Deze
leerlingen hebben graag dat de juf of meester het leerproces bepaalt, en hebben dus
behoefte aan externe sturing.
➢ Leerlingen met een functionele opvatting over leren hebben een dubbele houding
ten aanzien van school en leren. Ze zijn resultaatgericht, waarbij ze de steun van
anderen zoeken om gestelde leerdoelen te bereiken. Ze willen dus graag
samenwerken. Ze hebben geen uitgesproken voorkeur voor een bepaalde
leerstrategie. Ook deze leerlingen vinden externe sturing fijn.
➢ Leerlingen met een ontwikkelingsgerichte leerconceptie voeren leertaken het liefste
individueel en zelfstandig uit. Ze kunnen, beter dan de andere competenties, zelf
sturing geven aan hun leerproces.
Behalve leeropvattingen zijn vele andere factoren ook van invloed op het leren, zoals
intelligentie, interesse, motivatie, zelfbeeld en de epistemologische opvatting van de
leerling.
Epistemologische opvatting: de manier waarop kinderen aankijken tegen de aard van
kennis, en hoe kennis tot stand komt.
Leerlingen die vinden dat kennis bestaat uit onveranderbare feiten, zijn in het algemeen
gericht op het verwerven van losse, reproduceerbare zaken (feiten, dus) en kiezen voor
enkelvoudige oplossingen of antwoorden.
Leerlingen die geloven dat kennis waar of onwaar is (absoluut), presteren over het
algemeen slechter dan leerlingen met een meer geavanceerde kennisopvatting.
Belangrijk!
De 5 leerconcepties van Vermunt:
1. Opnameconceptie: Leren uit het boek, doorlezen, uittreksel maken, bestuderen.
2. Constructieconceptie: Wat je leest, koppelen aan ervaringen. Eigen kennis
construeren.
3. Toepassingsconceptie: Eerst kennis toepassen. Kennis in de praktijk brengen.
4. Stimuleringsconceptie: Weinig motivatie. De docent moet deze leerlingen
stimuleren/motiveren.
5. Samenwerkingsconceptie: In een groepje leren. Elkaar overhoren etc.
Kenmerken van leren
➢ Leerinhoud: Leren kent altijd een inhoud. Dit kan bestaan uit informatie (begrippen
bijvoorbeeld), vaardigheden, houdingen, competenties, gevoelens, ervaringen en
bewegingen.
➢ Het leren speelt zich altijd af in een bepaalde leeromgeving, situatie of context.
➢ Leren moet je zelf doen, iemand anders kan het niet voor je doen. Het veronderstelt
dus een activiteit van de lerende zelf.
➢ Het resultaat van leeractiviteiten draagt een min of meer blijvend karakter, en is dus
op een later tijdstip herhaalbaar of reproduceerbaar. Je vergeet het niet zomaar.
Samenvatting SW- blok 2.1 onderwijspraktijk
Leren: H1 (behalve
1.2), H2.
H1
Hersenonderzoek toont aan dat er bij een foetus in de
baarmoeder al sprake kan zijn van leren. Gedurende ons leven leren
we voortdurend. Iedereen heeft zijn eigen leerstijl en leer- en kennisopvatting.
Claxton: “Learning can no longer be seen as a task for people in the first quarter of life.” Je
leert dus je hele leven lang.
Overal waar de mens in contact treedt met zijn omgeving bestaat de mogelijkheid om te
leren.
Borghans: Nederlanders leren volgens Borghans over hun hele leven gemiddeld twee uur en
drie kwartier per dag.
Ivan Illich: kinderen leren meer als er geen leerkracht aanwezig is.
Formeel/intentioneel leren: Schools leren. Georganiseerd leren, dat voldoet aan bepaalde
kwaliteitseisen. Leidt tot een diploma of certificaat.
Informeel/incidenteel leren: Het leren in buitenschoolse omgevingen. Het is niet
doelgericht georganiseerd en kan overal plaatsvinden. Spontaan leren.
Non-formeel leren: Non-formeel leren is doelgericht en georganiseerd, net als formeel
leren, maar je krijgt geen diploma of certificaat als je de opleiding afrondt. Het vindt meestal
plaats buiten de reguliere onderwijs- of opleidingsinstellingen. (Denk aan: studiereis, cursus,
training)
Het European Centre for the Development of Vocational Training vindt dat deze drie vormen
van leren niet gelijkwaardig zijn. Het beschouwt informeel leren als onderdeel van non-
formeel leren. Informeel leren bestaat volgens Cedefop uit activiteiten die niet expliciet als
leren zijn omschreven, maar die wel een belangrijke leercomponent bevatten. (Denk aan
leerzame energizers)
De grenzen tussen de drie leervormen zijn niet zo scherp te trekken. Om in de moderne
kennismaatschappij in de leer- en ontwikkelingsbehoeften te voorzien, moet er volgens de
Onderwijsraad gezicht worden naar leerarrangementen en leertrajecten waarbij het formele
leren wordt gecombineerd en afgewisseld met informeel leren.
Bolhuis: in de (onderwijs)praktijk is er lang niet altijd sprake van een intentie van de lerende.
De bedoeling om iets te willen leren kan van de leerling zelf uitgaan, maar evengoed van een
ander, zoals de docent. Incidenteel en intentioneel zijn daarom geen goede aanduidingen.
Volgens Bolhuis is het meest essentiële verschil tussen formeel en informeel leren de mate
waarin het leren door anderen of door de lerende zelf wordt gestuurd.
Werkplekleren: het leren in de authentieke beroepssituatie. Deze vorm van leren, die buiten
de muren van een beroepsopleiding plaatsvindt, heeft enerzijds een intentioneel en
anderzijds een informeel karakter. (Denk aan stage)
,Het onderscheid tussen leren en rijping betekent niet dat het gaat om twee onafhankelijke
processen, maar dat er twee belangrijke groepen factoren zijn die verantwoordelijk zijn voor
het ontstaan of veranderen van (menselijk) gedrag.
Definities van leren:
1. Hilgard en Bower: “Leren verwijst naar de verandering in iemands gedrag of
gedragsmogelijkheden in een bepaalde situatie als gevolg van herhaalde ervaring of
oefening, mits deze verandering niet verklaard kan worden door natuurlijke instincten
of reflexen, rijping of tijdelijke toestanden zoals vermoeidheid of dronkenschap, of die
het gevolg zijn van bepaald drugsgebruik.”
In normaal Nederlands: leren is dus als iemands gedrag verandert door herhaalde
ervaring of oefening, tenzij deze verandering komt doordat je dronken/onder invloed
bent, door rijping of als het een reflex is.
Er kan echter ook een gedragsverandering optreden na één ervaring. Als een kind
bijvoorbeeld aan de staart van een poes trekt en gekrabd wordt, zal hij dit niet
nogmaals doen. Dit is een verandering in gedrag aan de hand van één ervaring. Er is
hier dus geen sprake van herhaalde ervaring of oefening.
2. In behavioristisch getinte definities van het begrip leren ligt de nadruk sterk op
gedragsveranderingen als resultaat van een leerproces, die waarneembaar zijn in het
handelen van de lerende. Alleen het zichtbare leerresultaat (het product) telt.
Belangrijk!
Over het leerproces kun je volgens behavioristische leerpsychologen eigenlijk niets
zeggen, omdat het zich onzichtbaar in ons hoofd afspeelt. Het leren gebeurt in een
black box.
Hierdoor kun je als docent alleen uit de leerresultaten afleiden of de leerlingen
geleerd hebben. Je zou het leren een hypothetisch proces kunnen noemen, omdat je
conclusies trekt uit dat wat je ziet. (Van Parreren)
Net als het proces doet de inhoud van het leerproces er evenmin toe. Dat twee
leerlingen die hetzelfde leerresultaat behalen heel anders geleerd kunnen hebben,
doet er voor een behaviorist niet toe, omdat je dat toch niet kunt zien. Deze
behavioristische benadering van leren zie je ook terug bij het competentieleren.
Door middel van handelings- en gedragsindicatoren worden doelen gesteld, en aan
de hand daarvan wordt beoordeeld of de competenties op voldoende niveau
beheerst worden. Dit zijn dus dingen de een beoordelaar kan zien.
Het behaviorisme heeft geleid tot het overdrachtsmodel: de docent smijt de kennis
over de muur, en de leerlingen moeten het maar opvangen.
3. Sinds de cognitieve revolutie in de psychologie (in de jaren 60) valt er een
verandering waar te nemen in de wetenschappelijke kijk op het leren.
(Leer)psychologen en onderwijzende kregen meer oog voor het leerproces, in plaats
van alleen het leerproduct.
, Clausz: “Leren is het tot stand brengen van mentale processen door middel van het
selecteren, opnemen, verwerken, integreren, vastleggen, gebruiken van en het betekenis
geven aan verschillende vormen van informatie, die leiden tot duurzame veranderingen
in kennis, vaardigheden, houdingen, motieven en/of het vermogen om te leren.
Bij de definitie van Clausz speelt informatie en theorie een grote rol. Je leert dus
voornamelijk door zelf informatie te selecteren en te verwerken. Clausz hoort bij het
constructivisme.
De belangrijkste punten van de constructivistische visie:
• Leren is een (inter)actief proces. Zelfsturing van de leerling is hierbij
belangrijk.
• Leren is een proces van kennisconstructie en betekenisverlening.
• Leren bouwt voort op al aanwezige kennis. (Legoblokjes: nieuwe kennis sluit
aan bij wat je al weet.)
• Leren is situatie- of contextgebonden.
4. Neurobiologisch gekleurde definitie van leren: “Leren is het vormen, versterken en
uitbreiden van neurale netwerken, die bestaan uit groepen neuronen met een
specifieke functie, zoals het herkennen van gezichten, terwijl ongebruikte
verbindingen na verloop van tijd weer opgeruimd worden.”
Hierbij wordt dus vooral gekeken naar het verbindingen maken in je hersenen.
Hierdoor leer je. Als je de kennis niet meer nodig hebt, vergeet je het weer.
Neurobiologen kijken vooral naar wat er in de hersenen gebeurt als je iets leert.
Leeropvattingen/leerconcepties: wat jouw individuele definitie van leren is. Iedereen heeft
zijn eigen leeropvattingen en leerstijl.
Uit te voeren leertaak
Leerconceptie: leerstijl
Interpretatie van de leertaak
Keuze van de leeractiviteiten
Leerresultaat
, 3 clusters van leeropvattingen: de beperkte, functionele en ontwikkelingsgerichte
leerconceptie.
➢ Als leerlingen een beperkte leerconceptie hebben, weten ze nog niet precies hoe zij
het beste leren. Hierdoor vertonen ze mogelijk ook ongericht leergedrag. Deze
leerlingen hebben graag dat de juf of meester het leerproces bepaalt, en hebben dus
behoefte aan externe sturing.
➢ Leerlingen met een functionele opvatting over leren hebben een dubbele houding
ten aanzien van school en leren. Ze zijn resultaatgericht, waarbij ze de steun van
anderen zoeken om gestelde leerdoelen te bereiken. Ze willen dus graag
samenwerken. Ze hebben geen uitgesproken voorkeur voor een bepaalde
leerstrategie. Ook deze leerlingen vinden externe sturing fijn.
➢ Leerlingen met een ontwikkelingsgerichte leerconceptie voeren leertaken het liefste
individueel en zelfstandig uit. Ze kunnen, beter dan de andere competenties, zelf
sturing geven aan hun leerproces.
Behalve leeropvattingen zijn vele andere factoren ook van invloed op het leren, zoals
intelligentie, interesse, motivatie, zelfbeeld en de epistemologische opvatting van de
leerling.
Epistemologische opvatting: de manier waarop kinderen aankijken tegen de aard van
kennis, en hoe kennis tot stand komt.
Leerlingen die vinden dat kennis bestaat uit onveranderbare feiten, zijn in het algemeen
gericht op het verwerven van losse, reproduceerbare zaken (feiten, dus) en kiezen voor
enkelvoudige oplossingen of antwoorden.
Leerlingen die geloven dat kennis waar of onwaar is (absoluut), presteren over het
algemeen slechter dan leerlingen met een meer geavanceerde kennisopvatting.
Belangrijk!
De 5 leerconcepties van Vermunt:
1. Opnameconceptie: Leren uit het boek, doorlezen, uittreksel maken, bestuderen.
2. Constructieconceptie: Wat je leest, koppelen aan ervaringen. Eigen kennis
construeren.
3. Toepassingsconceptie: Eerst kennis toepassen. Kennis in de praktijk brengen.
4. Stimuleringsconceptie: Weinig motivatie. De docent moet deze leerlingen
stimuleren/motiveren.
5. Samenwerkingsconceptie: In een groepje leren. Elkaar overhoren etc.
Kenmerken van leren
➢ Leerinhoud: Leren kent altijd een inhoud. Dit kan bestaan uit informatie (begrippen
bijvoorbeeld), vaardigheden, houdingen, competenties, gevoelens, ervaringen en
bewegingen.
➢ Het leren speelt zich altijd af in een bepaalde leeromgeving, situatie of context.
➢ Leren moet je zelf doen, iemand anders kan het niet voor je doen. Het veronderstelt
dus een activiteit van de lerende zelf.
➢ Het resultaat van leeractiviteiten draagt een min of meer blijvend karakter, en is dus
op een later tijdstip herhaalbaar of reproduceerbaar. Je vergeet het niet zomaar.
