M&M: MONDGEZONDHEID & MAATSCHAPPIJ
LES 1: SOCIOLOGIE
INLEIDING
INHOUD CURSUS
• Onderzoeken van maatschappelijke veranderingen
• De mond als spiegel vd gezondheid en de maatschappij
o Roken?
o Drugs?
o Sociaal isolement?
o Genetica?
o Medicatie?
o Armoede?
o Voeding?
o Mondhygiëne?
o …
• Uitzoomen: Whitehead 1991 →
o Filmpje: “did you see the moonwalking bear?”
• Trekken we de juiste conclusies uit wat we zien?
o Kritisch reflecteren over oorzaak gevolg
o Juist meetinstrument?
o Opsporen van ongelijkheden
• Koppelen we de juiste acties aan wat we zien?
PREVENTIEF BELEID
• Kind jonger dan 3j: rotte tanden bovenaan en gezonde onderaan
o Kwijlen: speeksel beschermt tanden → speeksel onderaan
o Tuutje: fopspeen cariës → bv met honing op tuutje
• Voorkomen is beter dan genezen!
SOCIOLOGIE
• Hoe gedraagt een mens zich? In groep? In samenleving?
o Studie vd mens in relatie tot zijn omgeving
o Gedragspatronen
o Interactie in en tussen groepen
o Sociale bewegingen en veranderingen
GEZONDHEID
• Mental én physical health!
• Wat is gezondheid?
• “Ik ben niet ziek, dus ik ben gezond…”
1
,HET CONCEPT GEZONDHEID
• Gezondheid is meer dan de afwezigheid van ziekte!
o Anders is iedereen gezond die niet ziek is
• “Health is a complete state of physical, mental and social well-being and no merely the absence of
disease and infirmity” ~ WHO 1948
• ‘complete’ is heel fout, veel kritiek op geweest
o Anders kan persoon met geamputeerd been nooit meer gezond verklaard worden
• Wat is ziekte?
o Multidimensionaal
o Somatisch = lichamelijk
o Voorbeelden
▪ A = gaatje zonder tandpijn
• → tandarts ziet dit,
patiënt ervaart geen
hinder/had dit niet door
▪ B = morfodysfore stoornis
• → je ziet niets, maar een persoon is zelf overtuigd dat ze ziek is
• → 40% denkt 4-8u/d aan het betreffende lichaamsdeel
▪ F = gaatje dus tandpijn
HET CONCEPT MONDGEZONDHEID
Mondzorg = het beogen van een functioneel gebit, vrij van pijn en esthetische klachten, en deze situatie te
behouden voor de ganse levensduur
• Ook hier gaat het dus over veel meer dan enkel de afwezigheid van ziekte
3 kernelementen mondgezondheid
• Gezondheidstoestand
o Aanwezigheid van ziekte, ernst en progressie ervan
o Pijn en discomfort
• Fysiologisch functioneren
o Moeilijkheden bij spreken, kauwen, lachen, slikken, smaken…
• Psychosociale functie
o Mentaal welbevinden (schaamte bij slechte glimlach, goed gevoel bij mooie glimlach)
• Deze 3 kernelementen zijn afhankelijk van verschillende factoren: DE DETERMINANTEN
o Gezondheidsdeterminanten: het geheel aan persoonlijke, sociale, economische en
omgevingsfactoren dat de gezondheid van individuen en gemeenschappen beïnvloedt
• ZIE VERDER VOOR DETERMINANTEN
2
,HET METEN VAN GEZONDHEID
INDICATOREN
Indicator = meetinstrument
• Mortaliteit: aantal sterfgevallen binnen populatie
o Aantal sterftegevallen per jaar gedeeld door het aantal personen in leven
o Kan ook voor een specifieke aandoening en/of regio
o meestal aangeduid per X aantal personen
o Bv. Promille = per 1000 personen
• Standardised Mortality Ratio (SMR): verhouding tussen het aantal sterftegevallen in een bepaalde
subgroep/regio en het aantal sterftegevallen dat theoretisch kon verwacht worden (gebaseerd op
referentie gemiddelde over ganse streek)
o Vergelijking van mortaliteit tussen verschillende subgroepen binnen een populatie
o Betekenis ratio
▪ SMR = 1: aantal waargenomen sterftegevallen = aantal verwachte sterftegevallen
▪ SMR < 1: aantal waargenomen sterftegevallen < aantal verwachte sterftegevallen
▪ SMR > 1: aantal waargenomen sterftegevallen > aantal verwachte sterftegevallen
o DOEL? Gezondheidsverschillen tussen bevolkings- en/of leeftijdsgroepen op te sporen
o Oversterfte!!! → SMR>1
o Wat kan men nog afleiden:
▪ Per geslacht de meest voorkomende doodsoorzaak
• Levensverwachting: hoe oud wordt een populatie (vanaf geboorte of ander startpunt)
= life expectancy
o Wetenschappelijk gebaseerde voorspelling
o Niet voor elke regio gelijk!
o Niet in elke periode gelijk!
• Gezondheidsverwachting: het aantal jaren dat iemand op een bepaalde leeftijd nog te verwachten
heeft in goede gezondheid (vrij van ziekten of beperkingen)
o x jaren coma tellen hier dus niet bij
• Health life years: gezondheidsverwachting
o Complementair met aantal DALY’s (disability-adjusted life years)
• DALY’s = levensverwachting – gezondheidsverwachting
o DALY = som van verloren levensjaren
o Voor mondaandoeningen niet zeer hoog
• QALY’s (quality-adjusted life year)
o 1 QALY = 1 extra levensjaar in perfecte gezondheid
o Kosteneffectiviteit: hoeveel kost 1 QALY
o Altijd vgl nodig
o Hoeveel willen wij als maatschappij per QALY investeren?
3
, • Morbiditeit: 1 aandoening
o = een persoon bevindt zich in een toestand van ziekte
o Nadeel: ziekte tot ja/nee-vraag brengen
▪ “Je hebt het of je hebt het niet”
▪ Zegt niets over de ernst
▪ → dus kan ook niets zeggen over de impact op ons leven → skipt dus de definitie van
gezondheid
o Steekproef
▪ Aantal mensen die onderworpen worden aan de vragenlijst of het onderzoek
▪ Voorwaarden:
• Moet voldoende groot zijn
• Verschillende bevolkingsgroepen moeten evenredig vertegenwoordigd zijn
→ Wanneer voldaan aan voorwaarden: resultaten kunnen geëxtrapoleerd worden
= men kan stellen dat de morbiditeit voor het hele land gelijkaardig zal zijn met die
van de steekproef
o Vragenlijsten, Enquêtes (HIS Belgium), Patiëntenregisters
• Co-morbiditeit: verschillende aandoeningen tegelijkertijd
o Idem morbiditeit
• Morbiditeitsgraad: hoeveel per aantal inwoners hebben de ziekte (= prevalentie)
o Prevalentie: meestal onderschatting, geen onderscheid in ernst, het voorkomen op een
bepaald moment van een ziekteverschijnsel, aandoening of disfunctie in een bepaalde
populatie
o Prevalentie ≠ Incidentie
▪ Incidentie = het aantal nieuwe gevallen van ziekte over een bepaalde tijdspanne
Hoe meet men de ernst van de ziekte?
• ASA-score: I tot VI (links)
o American Society of Anesthesiologists
o Vooral gebruikt bij (tand)artsen om in te
schatten wat de risico’s zijn bij een
bepaalde (operatieve) behandeling
o Nadeel: geeft ernst aan van co-
morbiditeit, niet van één specifieke
ziekte
• Levenskwaliteit
o Behandeling heeft ook invloed
o Zowel gevolgen van ziekte als van behandeling
o Arts en patiënt zien resultaat van de behandeling anders
• OHIP-14: Oral Health Impact profile (rechts)
o Impact op mondgezondheid
o Levenskwaliteit meten op vlak van mondgezondheid
o Vragen over laatste 4 weken voorafgaand aan de dag vd bevraging
• VAS-scale: Visual Analogue Scale (onder)
o Weergeven van pijn
4
LES 1: SOCIOLOGIE
INLEIDING
INHOUD CURSUS
• Onderzoeken van maatschappelijke veranderingen
• De mond als spiegel vd gezondheid en de maatschappij
o Roken?
o Drugs?
o Sociaal isolement?
o Genetica?
o Medicatie?
o Armoede?
o Voeding?
o Mondhygiëne?
o …
• Uitzoomen: Whitehead 1991 →
o Filmpje: “did you see the moonwalking bear?”
• Trekken we de juiste conclusies uit wat we zien?
o Kritisch reflecteren over oorzaak gevolg
o Juist meetinstrument?
o Opsporen van ongelijkheden
• Koppelen we de juiste acties aan wat we zien?
PREVENTIEF BELEID
• Kind jonger dan 3j: rotte tanden bovenaan en gezonde onderaan
o Kwijlen: speeksel beschermt tanden → speeksel onderaan
o Tuutje: fopspeen cariës → bv met honing op tuutje
• Voorkomen is beter dan genezen!
SOCIOLOGIE
• Hoe gedraagt een mens zich? In groep? In samenleving?
o Studie vd mens in relatie tot zijn omgeving
o Gedragspatronen
o Interactie in en tussen groepen
o Sociale bewegingen en veranderingen
GEZONDHEID
• Mental én physical health!
• Wat is gezondheid?
• “Ik ben niet ziek, dus ik ben gezond…”
1
,HET CONCEPT GEZONDHEID
• Gezondheid is meer dan de afwezigheid van ziekte!
o Anders is iedereen gezond die niet ziek is
• “Health is a complete state of physical, mental and social well-being and no merely the absence of
disease and infirmity” ~ WHO 1948
• ‘complete’ is heel fout, veel kritiek op geweest
o Anders kan persoon met geamputeerd been nooit meer gezond verklaard worden
• Wat is ziekte?
o Multidimensionaal
o Somatisch = lichamelijk
o Voorbeelden
▪ A = gaatje zonder tandpijn
• → tandarts ziet dit,
patiënt ervaart geen
hinder/had dit niet door
▪ B = morfodysfore stoornis
• → je ziet niets, maar een persoon is zelf overtuigd dat ze ziek is
• → 40% denkt 4-8u/d aan het betreffende lichaamsdeel
▪ F = gaatje dus tandpijn
HET CONCEPT MONDGEZONDHEID
Mondzorg = het beogen van een functioneel gebit, vrij van pijn en esthetische klachten, en deze situatie te
behouden voor de ganse levensduur
• Ook hier gaat het dus over veel meer dan enkel de afwezigheid van ziekte
3 kernelementen mondgezondheid
• Gezondheidstoestand
o Aanwezigheid van ziekte, ernst en progressie ervan
o Pijn en discomfort
• Fysiologisch functioneren
o Moeilijkheden bij spreken, kauwen, lachen, slikken, smaken…
• Psychosociale functie
o Mentaal welbevinden (schaamte bij slechte glimlach, goed gevoel bij mooie glimlach)
• Deze 3 kernelementen zijn afhankelijk van verschillende factoren: DE DETERMINANTEN
o Gezondheidsdeterminanten: het geheel aan persoonlijke, sociale, economische en
omgevingsfactoren dat de gezondheid van individuen en gemeenschappen beïnvloedt
• ZIE VERDER VOOR DETERMINANTEN
2
,HET METEN VAN GEZONDHEID
INDICATOREN
Indicator = meetinstrument
• Mortaliteit: aantal sterfgevallen binnen populatie
o Aantal sterftegevallen per jaar gedeeld door het aantal personen in leven
o Kan ook voor een specifieke aandoening en/of regio
o meestal aangeduid per X aantal personen
o Bv. Promille = per 1000 personen
• Standardised Mortality Ratio (SMR): verhouding tussen het aantal sterftegevallen in een bepaalde
subgroep/regio en het aantal sterftegevallen dat theoretisch kon verwacht worden (gebaseerd op
referentie gemiddelde over ganse streek)
o Vergelijking van mortaliteit tussen verschillende subgroepen binnen een populatie
o Betekenis ratio
▪ SMR = 1: aantal waargenomen sterftegevallen = aantal verwachte sterftegevallen
▪ SMR < 1: aantal waargenomen sterftegevallen < aantal verwachte sterftegevallen
▪ SMR > 1: aantal waargenomen sterftegevallen > aantal verwachte sterftegevallen
o DOEL? Gezondheidsverschillen tussen bevolkings- en/of leeftijdsgroepen op te sporen
o Oversterfte!!! → SMR>1
o Wat kan men nog afleiden:
▪ Per geslacht de meest voorkomende doodsoorzaak
• Levensverwachting: hoe oud wordt een populatie (vanaf geboorte of ander startpunt)
= life expectancy
o Wetenschappelijk gebaseerde voorspelling
o Niet voor elke regio gelijk!
o Niet in elke periode gelijk!
• Gezondheidsverwachting: het aantal jaren dat iemand op een bepaalde leeftijd nog te verwachten
heeft in goede gezondheid (vrij van ziekten of beperkingen)
o x jaren coma tellen hier dus niet bij
• Health life years: gezondheidsverwachting
o Complementair met aantal DALY’s (disability-adjusted life years)
• DALY’s = levensverwachting – gezondheidsverwachting
o DALY = som van verloren levensjaren
o Voor mondaandoeningen niet zeer hoog
• QALY’s (quality-adjusted life year)
o 1 QALY = 1 extra levensjaar in perfecte gezondheid
o Kosteneffectiviteit: hoeveel kost 1 QALY
o Altijd vgl nodig
o Hoeveel willen wij als maatschappij per QALY investeren?
3
, • Morbiditeit: 1 aandoening
o = een persoon bevindt zich in een toestand van ziekte
o Nadeel: ziekte tot ja/nee-vraag brengen
▪ “Je hebt het of je hebt het niet”
▪ Zegt niets over de ernst
▪ → dus kan ook niets zeggen over de impact op ons leven → skipt dus de definitie van
gezondheid
o Steekproef
▪ Aantal mensen die onderworpen worden aan de vragenlijst of het onderzoek
▪ Voorwaarden:
• Moet voldoende groot zijn
• Verschillende bevolkingsgroepen moeten evenredig vertegenwoordigd zijn
→ Wanneer voldaan aan voorwaarden: resultaten kunnen geëxtrapoleerd worden
= men kan stellen dat de morbiditeit voor het hele land gelijkaardig zal zijn met die
van de steekproef
o Vragenlijsten, Enquêtes (HIS Belgium), Patiëntenregisters
• Co-morbiditeit: verschillende aandoeningen tegelijkertijd
o Idem morbiditeit
• Morbiditeitsgraad: hoeveel per aantal inwoners hebben de ziekte (= prevalentie)
o Prevalentie: meestal onderschatting, geen onderscheid in ernst, het voorkomen op een
bepaald moment van een ziekteverschijnsel, aandoening of disfunctie in een bepaalde
populatie
o Prevalentie ≠ Incidentie
▪ Incidentie = het aantal nieuwe gevallen van ziekte over een bepaalde tijdspanne
Hoe meet men de ernst van de ziekte?
• ASA-score: I tot VI (links)
o American Society of Anesthesiologists
o Vooral gebruikt bij (tand)artsen om in te
schatten wat de risico’s zijn bij een
bepaalde (operatieve) behandeling
o Nadeel: geeft ernst aan van co-
morbiditeit, niet van één specifieke
ziekte
• Levenskwaliteit
o Behandeling heeft ook invloed
o Zowel gevolgen van ziekte als van behandeling
o Arts en patiënt zien resultaat van de behandeling anders
• OHIP-14: Oral Health Impact profile (rechts)
o Impact op mondgezondheid
o Levenskwaliteit meten op vlak van mondgezondheid
o Vragen over laatste 4 weken voorafgaand aan de dag vd bevraging
• VAS-scale: Visual Analogue Scale (onder)
o Weergeven van pijn
4
