Sociale Psychologie
Eliot R. Smith en Diane M. Mackie
Thema 1. Hoofdstuk 1. Wat is sociale psychologie
Sociale psychologie wordt gedefinieerd als de wetenschappelijke studie naar de effecten van
sociale en cognitieve processen op de wijze waarop individuen andere mensen waarnemen,
beïnvloeden, en met andere mensen relaties aangaan en onderhouden.
In deze definitie komen een aantal belangrijke aspecten naar voren.
Zo wordt sociale psychologie gedefinieerd als een wetenschap. Sociaalpsychologen maken,
evenals andere wetenschappers, gebruik van wetenschappelijke methoden, waarmee zij op
een systematische wijze kennis verzamelen die minder onderhevig is aan subjectieve
karakteristieken (vooroordelen en vervormingen) dan de alledaagse kennis (common sense).
Andere belangrijke aspecten die naar voren komen zijn de sociale en de cognitieve
processen. Door middel van sociale processen worden we beïnvloed door de kennis en
opvattingen van andere mensen, en door onze eigen gevoelens ten aanzien van de groep
waartoe we behoren, terwijl we door middel van cognitieve processen worden beïnvloed
door onze waarnemingen, herinneringen, emoties en motieven.
De effecten van beide processen hangen echter nauw samen en beïnvloeden elkaar. Als we
de effecten van deze processen begrijpen, zijn we beter in staat om te begrijpen waarom
mensen zich gedragen zoals ze doen en zijn we beter in staat mogelijke oplossingen aan te
dragen voor belangrijke sociale problemen.
‘de groep in het individu’ = mensen worden beïnvloed door de groep als deze niet aanwezig
is, omdat ze weten wat van hen verwacht wordt door de leden van de groep
‘het individu in de groep’ =mensen worden beïnvloed door het gedrag van de groepsleden
als deze fysiek aanwezig zijn.
sociale psychologie tracht het individueel gedrag van een persoon te verklaren, binnen zijn
sociale omgeving, door onderliggende processen bloot te leggen; van daaruit kan verder
gezocht worden naar oplossingen voor problemen
sociologie legt de nadruk meer bij groepen i.p.v. individuele personen, meer bij
maatschappelijke verbanden dan bij de interpersoonlijke interacties
Historische ontwikkelingen en hedendaagse thema’s in sociale psychologie
Vanaf de tijd van de Oude Grieken was de studie van de menselijke geest het domein van
de filosofie, conform Plato’s ‘crowd mind’ = zelfs de verstandigste individuen veranderen in
een groep in irrationele lieden.
Na de opkomst van de wetenschappelijke psychologie aan het eind van de negentiende
eeuw, gingen onderzoekers zich bezighouden met vragen over de sociale invloed op de
menselijke gedachten en het menselijk gedrag. In een van de eerste experimentele
onderzoeken werd op een systematische wijze de invloed gemeten van de aanwezigheid
van anderen op eigen gedrag.
Tripplet (1898) eerste onderzoek van de sociale psychologie: ontdekte dat zwemmers en
hardfietsers beter presteerden als ze tegen rivalen oefenden dan wanneer ze alleen
oefenden = sociale facilitatie). Om het effect van de aanwezigheid van anderen op de
prestatie te onderzoeken liet Triplett schoolkinderen zo snel mogelijk visdraad opwinden,
wel/niet in aanwezigheid van anderen; dit bevestigde zijn eerdere ondervindingen.
Ringelman had echter in 1880 al ontdekt dat wanneer mensen aan het touwtrekken zijn in
aanwezigheid van anderen, ze minder hun best doen, dan wanneer ze alleen werkten. Dit
lijkt een contradictie, maar aanwezigheid van anderen blijkt een positieve invloed te hebben
,op prestaties wanneer individuele bijdragen makkelijk identificeerbaar zijn; wanneer
individuen in de groep opgaan, worden prestaties negatief beïnvloed.
Ook een van de eerste tekstboeken had als centraal thema dat mensen in grote mate
beïnvloed worden door anderen, ongeacht of die anderen aanwezig zijn of niet.
In een van de eerste tekstboeken (Social Psychology – William McDougall, 1908) stelde
McDougall dat alle gedrag afkomstig is vanuit instincten; een ander boek met dezelfde titel
(E.A. Ross, 1908) had als centraal thema dat mensen in grote mate beïnvloed worden door
anderen, ongeacht of die anderen aanwezig zijn of niet.
In een groot deel van de twintigste eeuw is psychologie vooral gedomineerd door het
behaviorisme (Watson, Skinner). Volgens het behaviorisme kan de wetenschappelijke studie
over menselijk gedrag alleen maar gebaseerd zijn op onderzoek naar de invloed van
observeerbare stimuli op observeerbaar gedrag.
Sociaalpsychologen echter legden de nadruk op de effecten van gedachten en gevoelens.
Zij lieten met hun onderzoek zien dat gedrag niet verklaard kan worden zonder daarmee
rekening te houden. Zij onderschreven het behavioristische standpunt dat externe stimuli
gedrag beïnvloeden, maar waren ervan overtuigd dat de effecten van deze stimuli afhankelijk
zijn van de wijze waarop deze geïnterpreteerd worden.
Het begrijpen van de menselijke perceptie, overtuigingen en gevoelens is essentieel voor het
begrijpen van hun observeerbare gedrag.
De sociale psychologie kreeg sterke impulsen tijdens de jaren voorafgaand aan de Tweede
Wereldoorlog. In tegenstelling tot het behaviorisme in de Verenigde Staten, domineerde in
Europa de Gestalt-theorie, die de cognitieve processen in de interpretatie van de sociale
wereld als vanzelfsprekend beschouwde.
Een groot aantal sociaalpsychologen vluchtte in die jaren ’30 en ’40 vanuit Europa naar de
Verenigde Staten, waar zij een grote invloed hadden op de ontwikkeling van de sociale
psychologie.
Daarnaast riep het Nazisme een groot aantal vragen op (o.a. over het ontstaan van
vooroordelen over Joden, zigeuners, homoseksuelen, leden van andere groepen) en leidde
de Tweede Wereldoorlog tot praktische problemen waar sociaalpsychologen oplossingen
voor zochten, zoals voedseltekorten, rantsoenering.
De US-regering vroeg sociaal psychologen hoe de mensen te overtuigen om hun
eetgewoonten te veranderen, en hoe het moreel van de militairen te verbeteren en hoe deze
zich konden weren tegen propaganda van de vijand.
Rond dezelfde tijd was er vanuit de antropologie een grote belangstelling voor sociaal-
culturele beïnvloeding op het gedrag en de gedachten van individuen. Sociaal psychologen
gingen de onderliggende processen van deze invloeden onderzoeken en ze ontwikkelden
realistische studies van complexe sociale invloeden in laboratoria.
Kurt Lewin, 1936: gedrag is afhankelijke van de ‘life-space’ van een persoon; dit is een
subjectieve kaart van de huidige doelen in het leven van een individu en diens sociale
omgeving = subjectieve interpretatie als belangrijk onderdeel in het verklaren van menselijk
gedrag!
Lewin legde ook duidelijk de link tussen enerzijds het onderzoek naar onderliggende
cognitieve en sociale processen en anderzijds het onderzoek naar de oplossing van sociale
problemen.
K. Lewin: There is nothing so practical as a good theory.
Muzafer Sharif, 1936: een sociale groep kan zelfs de perceptie en interpretatie van ‘physical
reality’ beïnvloeden
Hovland, 1953: overtuiging hangt af van wie de boodschap brengt, wie hem ontvangt en hoe
de boodschap verwerkt wordt.
Stouffer, 1949: gedrag wordt bepaald door het vergelijken met anderen (b.v. bij groepen
soldaten met hoger dan gemiddelde promotiekansen was ontevredenheid over promotie
vaak groter omdat verwachtingen te hoog waren).
,Na deze periode, in de jaren vijftig en zestig, vond er een verschuiving plaats naar
geïntegreerde theoretische kennis ten aanzien van cognitieve en sociale processen en naar
het gebruik van de sociaalpsychologische theorieën bij belangrijke toepassingsproblemen.
Terwijl er na het behaviorisme binnen verschillende takken van de psychologie een
cognitieve revolutie uitbrak, waren voor de sociaalpsychologen de concepten als attitude,
normen en waarden reeds bekend. Deze werden nu echter toegepast op nieuwe
onderzoeksgebieden zoals persoonlijke relaties, agressie, altruïsme, stereotypering en
discriminatie. Dat sociale processen, zoals persoonlijke en groepsrelaties en sociale invloed
daarbij een rol spelen was evident.
In de jaren 1970 hadden sociaal psychologen een aantal betrouwbare en herhaalbare
conclusies binnen het domein van de sociale psychologie ontwikkeld = een kenmerk van
wetenschappelijke volwassenheid. De tijd was rijp voor interne en externe integratie.
interne integratie = het samenvoegen van verschillende conclusies tot een aantal bredere
verklaringen van gedrag
externe integratie =het samenvoegen van conclusies met bevindingen van andere
wetenschappen en aandacht voor het oplossen van sociale problemen
De wetenschappelijke kennis over de wijze waarop cognitieve en sociale processen
integreren is voor een belangrijk deel te danken aan de integratie van Europese en
Amerikaanse sociaalpsychologen.
Heden ten dage integreren onderzoekers op alle terreinen van de sociale psychologie de
cognitieve en sociale processen, om verklaringen van ervaringen en gedrag van mensen te
bieden. Zij gaan ervan uit dat deze sociale en cognitieve processen van invloed zijn in zowel
het laboratoriumonderzoek als daarbuiten, zoals op het gebied van de gezondheid, het
onderwijs, de wetgeving, het milieu en het zakenleven.
Sociale psychologie kent. i.t.t. andere wetenschappen, weinig tot geen onderscheid tussen
theorievorming en praktische implicaties ervan.
Ook fundamenteel en toegepast onderzoek wordt dus geïntegreerd. Immers, aan de basis
van al het menselijk sociaal gedrag liggen een aantal fundamentele sociaalpsychologische
processen. Deze komen voort uit een achttal principes, te weten twee fundamentele axioma
´s, drie motivationele principes en drie verwerkingsprincipes.
Twee fundamentele axioma’s van de sociale psychologie
Een van de twee fundamentele axioma´s van de sociale psychologie betreft het construeren
van de eigen werkelijkheid. Meestal gaan we ervan uit dat hetgeen we zelf waarnemen ook
door anderen wordt waargenomen. Wanneer we mensen in de trein met elkaar horen praten
of wanneer we een film bekijken, gaan we ervan uit dat iedereen dezelfde conversatie hoort
en dezelfde film ziet. Echter, we komen er soms ook achter dat zo´n conversatie of zo´n film
door verschillende mensen op een geheel andere wijze geïnterpreteerd wordt.
Het axioma van de constructie van de werkelijkheid houdt in dat de individuele kijk op de
werkelijkheid een constructie is die gevormd is door cognitieve processen – dat wil zeggen
de wijze waarop we denken – en door sociale processen, de invloed dus van anderen die
aanwezig zijn of wiens aanwezigheid we ons kunnen voorstellen.
Het tweede axioma betreft de onvermijdelijke sociale invloed. Iedereen is het ermee eens dat
andere mensen ons gedrag beïnvloeden en dat ons gedrag het gedrag van anderen
beïnvloedt. We zijn ons echter veel minder bewust van het feit dat deze invloed veel verder
gaat dan gedrag alleen. Sociale invloed is, zonder dat we ons dat realiseren, vooral effectief
bij het vormen van onze meest fundamentele veronderstellingen en overtuigingen over de
werkelijkheid.
, Het axioma van de onvermijdelijke sociale invloed houdt in dat andere mensen vrijwel al
onze gedachten, gevoelens en gedrag beïnvloeden, zowel in hun aan- als in hun
afwezigheid.
Drie (motivatie) principes
Bij de constructie van de eigen werkelijkheid en bij de wederzijdse beïnvloeding worden
mensen geleid door drie motieven:
1. Zij streven naar ‘mastery’, zij zoeken verbondenheid en zij hechten waarden aan zichzelf
en aan de personen waarmee zij zich verbonden voelen.
Het streven naar mastery is het motivationele principe dat verwijst naar het inzicht dat
mensen in zichzelf en de omgeving proberen te krijgen en te gebruiken om hun leven
onder controle te krijgen, om grip te krijgen op de uitkomsten in hun leven, en om
beloond te worden. Een juist inzicht immers leidt tot juiste voorspellingen, waardoor zij
gedrag kunnen vertonen waar een beloning op volgt.
Bijv. om het laatste beschikbare baantje op de campus te bemachtigen, is het nauwkeurig
weten van wat de manager zoekt en je eigen kwaliteiten goed kunnen beschrijven in je
voordeel.
2. Mensen zoeken ook naar verbondenheid. Ze zijn gemotiveerd gevoelens van
wederzijdse steun en acceptatie te ontwikkelen bij degene waar ze om geven en zij
conformeren zich aan de standaarden van de groep waartoe zij willen behoren, ook als
dit destructieve gevolgen heeft voor mensen buiten de groep. Voor groepen in
oorlogssituaties (Israëli’s en Palestijnen) zijn zelfs acties ten voordele van de eigen groep
belangrijker dan vrede met de andere groep. De gevolgen zijn echter niet altijd
destructief: zoeken naar verbondenheid verstevigt de relaties die je hebt met
teamgenoten, familieleden, vrienden, geliefden.
3. Het derde motivationele principe betreft de waarde die mensen hechten aan zichzelf en
aan de personen waarmee zij zich verbonden voelen: ‘valuing me and mine’. Mensen
willen zichzelf en deze personen als positief zien. Deze bevooroordeelde kijk verklaart
waarom leden van verschillende groepen een zelfde gebeurtenis op verschillende wijze
zien.
Zelfs mensen met een levensbedreigende ziekte kunnen een positief beeld van zichzelf
behouden door zich te vergelijken met anderen die er slechter voor staan.
Bijv. wanneer een speler van het andere team een been breekt, bekijk je dit als een risico
van het spel, terwijl zijn teamgenoot dit zal wijten aan het opzettelijk, gevaarlijke spel van
het andere team.
Drie informatieverwerkings principes
De informatieverwerking die nodig is voor het construeren van de eigen werkelijkheid en voor
de wederzijdse beïnvloeding wordt door drie factoren gekenmerkt: conservatisme,
toegankelijkheid en oppervlakkigheid versus diepgang.
1. Conservatisme is het verwerkingsprincipe dat verwijst naar de neiging van mensen hun
eigen kijk op de werkelijkheid te handhaven. Deze eigen kijk wordt door selectieve
perceptie steeds weer bevestigd en daardoor passen mensen hun eigen inzichten slechts
heel langzaam aan. Gevestigde kennis neigt zich te bestendigen. Bijv. bij de eerste
indruk van sollicitanten, de stereotypen van andere groepen, het merk pindakaas
gebruiken dat je moeder altijd kocht.
Personen die voor strengere celstraffen zijn, onthouden meer argumenten die voor dit
standpunt zijn dan argumenten die ertegen pleiten.
2. Door deze selectieve perceptie maken mensen bij het vormen van oordelen en het
nemen van beslissingen slechts gebruik van een zeer beperkt deel van de grote
hoeveelheid potentieel relevante informatie. En wel het deel dat direct het snelst opvalt.
Dit tweede principe, de toegankelijkheid van informatie, is het principe dat de informatie
die direct beschikbaar is ook de meeste invloed heeft op gedachten, gevoelens en
gedrag.
Eliot R. Smith en Diane M. Mackie
Thema 1. Hoofdstuk 1. Wat is sociale psychologie
Sociale psychologie wordt gedefinieerd als de wetenschappelijke studie naar de effecten van
sociale en cognitieve processen op de wijze waarop individuen andere mensen waarnemen,
beïnvloeden, en met andere mensen relaties aangaan en onderhouden.
In deze definitie komen een aantal belangrijke aspecten naar voren.
Zo wordt sociale psychologie gedefinieerd als een wetenschap. Sociaalpsychologen maken,
evenals andere wetenschappers, gebruik van wetenschappelijke methoden, waarmee zij op
een systematische wijze kennis verzamelen die minder onderhevig is aan subjectieve
karakteristieken (vooroordelen en vervormingen) dan de alledaagse kennis (common sense).
Andere belangrijke aspecten die naar voren komen zijn de sociale en de cognitieve
processen. Door middel van sociale processen worden we beïnvloed door de kennis en
opvattingen van andere mensen, en door onze eigen gevoelens ten aanzien van de groep
waartoe we behoren, terwijl we door middel van cognitieve processen worden beïnvloed
door onze waarnemingen, herinneringen, emoties en motieven.
De effecten van beide processen hangen echter nauw samen en beïnvloeden elkaar. Als we
de effecten van deze processen begrijpen, zijn we beter in staat om te begrijpen waarom
mensen zich gedragen zoals ze doen en zijn we beter in staat mogelijke oplossingen aan te
dragen voor belangrijke sociale problemen.
‘de groep in het individu’ = mensen worden beïnvloed door de groep als deze niet aanwezig
is, omdat ze weten wat van hen verwacht wordt door de leden van de groep
‘het individu in de groep’ =mensen worden beïnvloed door het gedrag van de groepsleden
als deze fysiek aanwezig zijn.
sociale psychologie tracht het individueel gedrag van een persoon te verklaren, binnen zijn
sociale omgeving, door onderliggende processen bloot te leggen; van daaruit kan verder
gezocht worden naar oplossingen voor problemen
sociologie legt de nadruk meer bij groepen i.p.v. individuele personen, meer bij
maatschappelijke verbanden dan bij de interpersoonlijke interacties
Historische ontwikkelingen en hedendaagse thema’s in sociale psychologie
Vanaf de tijd van de Oude Grieken was de studie van de menselijke geest het domein van
de filosofie, conform Plato’s ‘crowd mind’ = zelfs de verstandigste individuen veranderen in
een groep in irrationele lieden.
Na de opkomst van de wetenschappelijke psychologie aan het eind van de negentiende
eeuw, gingen onderzoekers zich bezighouden met vragen over de sociale invloed op de
menselijke gedachten en het menselijk gedrag. In een van de eerste experimentele
onderzoeken werd op een systematische wijze de invloed gemeten van de aanwezigheid
van anderen op eigen gedrag.
Tripplet (1898) eerste onderzoek van de sociale psychologie: ontdekte dat zwemmers en
hardfietsers beter presteerden als ze tegen rivalen oefenden dan wanneer ze alleen
oefenden = sociale facilitatie). Om het effect van de aanwezigheid van anderen op de
prestatie te onderzoeken liet Triplett schoolkinderen zo snel mogelijk visdraad opwinden,
wel/niet in aanwezigheid van anderen; dit bevestigde zijn eerdere ondervindingen.
Ringelman had echter in 1880 al ontdekt dat wanneer mensen aan het touwtrekken zijn in
aanwezigheid van anderen, ze minder hun best doen, dan wanneer ze alleen werkten. Dit
lijkt een contradictie, maar aanwezigheid van anderen blijkt een positieve invloed te hebben
,op prestaties wanneer individuele bijdragen makkelijk identificeerbaar zijn; wanneer
individuen in de groep opgaan, worden prestaties negatief beïnvloed.
Ook een van de eerste tekstboeken had als centraal thema dat mensen in grote mate
beïnvloed worden door anderen, ongeacht of die anderen aanwezig zijn of niet.
In een van de eerste tekstboeken (Social Psychology – William McDougall, 1908) stelde
McDougall dat alle gedrag afkomstig is vanuit instincten; een ander boek met dezelfde titel
(E.A. Ross, 1908) had als centraal thema dat mensen in grote mate beïnvloed worden door
anderen, ongeacht of die anderen aanwezig zijn of niet.
In een groot deel van de twintigste eeuw is psychologie vooral gedomineerd door het
behaviorisme (Watson, Skinner). Volgens het behaviorisme kan de wetenschappelijke studie
over menselijk gedrag alleen maar gebaseerd zijn op onderzoek naar de invloed van
observeerbare stimuli op observeerbaar gedrag.
Sociaalpsychologen echter legden de nadruk op de effecten van gedachten en gevoelens.
Zij lieten met hun onderzoek zien dat gedrag niet verklaard kan worden zonder daarmee
rekening te houden. Zij onderschreven het behavioristische standpunt dat externe stimuli
gedrag beïnvloeden, maar waren ervan overtuigd dat de effecten van deze stimuli afhankelijk
zijn van de wijze waarop deze geïnterpreteerd worden.
Het begrijpen van de menselijke perceptie, overtuigingen en gevoelens is essentieel voor het
begrijpen van hun observeerbare gedrag.
De sociale psychologie kreeg sterke impulsen tijdens de jaren voorafgaand aan de Tweede
Wereldoorlog. In tegenstelling tot het behaviorisme in de Verenigde Staten, domineerde in
Europa de Gestalt-theorie, die de cognitieve processen in de interpretatie van de sociale
wereld als vanzelfsprekend beschouwde.
Een groot aantal sociaalpsychologen vluchtte in die jaren ’30 en ’40 vanuit Europa naar de
Verenigde Staten, waar zij een grote invloed hadden op de ontwikkeling van de sociale
psychologie.
Daarnaast riep het Nazisme een groot aantal vragen op (o.a. over het ontstaan van
vooroordelen over Joden, zigeuners, homoseksuelen, leden van andere groepen) en leidde
de Tweede Wereldoorlog tot praktische problemen waar sociaalpsychologen oplossingen
voor zochten, zoals voedseltekorten, rantsoenering.
De US-regering vroeg sociaal psychologen hoe de mensen te overtuigen om hun
eetgewoonten te veranderen, en hoe het moreel van de militairen te verbeteren en hoe deze
zich konden weren tegen propaganda van de vijand.
Rond dezelfde tijd was er vanuit de antropologie een grote belangstelling voor sociaal-
culturele beïnvloeding op het gedrag en de gedachten van individuen. Sociaal psychologen
gingen de onderliggende processen van deze invloeden onderzoeken en ze ontwikkelden
realistische studies van complexe sociale invloeden in laboratoria.
Kurt Lewin, 1936: gedrag is afhankelijke van de ‘life-space’ van een persoon; dit is een
subjectieve kaart van de huidige doelen in het leven van een individu en diens sociale
omgeving = subjectieve interpretatie als belangrijk onderdeel in het verklaren van menselijk
gedrag!
Lewin legde ook duidelijk de link tussen enerzijds het onderzoek naar onderliggende
cognitieve en sociale processen en anderzijds het onderzoek naar de oplossing van sociale
problemen.
K. Lewin: There is nothing so practical as a good theory.
Muzafer Sharif, 1936: een sociale groep kan zelfs de perceptie en interpretatie van ‘physical
reality’ beïnvloeden
Hovland, 1953: overtuiging hangt af van wie de boodschap brengt, wie hem ontvangt en hoe
de boodschap verwerkt wordt.
Stouffer, 1949: gedrag wordt bepaald door het vergelijken met anderen (b.v. bij groepen
soldaten met hoger dan gemiddelde promotiekansen was ontevredenheid over promotie
vaak groter omdat verwachtingen te hoog waren).
,Na deze periode, in de jaren vijftig en zestig, vond er een verschuiving plaats naar
geïntegreerde theoretische kennis ten aanzien van cognitieve en sociale processen en naar
het gebruik van de sociaalpsychologische theorieën bij belangrijke toepassingsproblemen.
Terwijl er na het behaviorisme binnen verschillende takken van de psychologie een
cognitieve revolutie uitbrak, waren voor de sociaalpsychologen de concepten als attitude,
normen en waarden reeds bekend. Deze werden nu echter toegepast op nieuwe
onderzoeksgebieden zoals persoonlijke relaties, agressie, altruïsme, stereotypering en
discriminatie. Dat sociale processen, zoals persoonlijke en groepsrelaties en sociale invloed
daarbij een rol spelen was evident.
In de jaren 1970 hadden sociaal psychologen een aantal betrouwbare en herhaalbare
conclusies binnen het domein van de sociale psychologie ontwikkeld = een kenmerk van
wetenschappelijke volwassenheid. De tijd was rijp voor interne en externe integratie.
interne integratie = het samenvoegen van verschillende conclusies tot een aantal bredere
verklaringen van gedrag
externe integratie =het samenvoegen van conclusies met bevindingen van andere
wetenschappen en aandacht voor het oplossen van sociale problemen
De wetenschappelijke kennis over de wijze waarop cognitieve en sociale processen
integreren is voor een belangrijk deel te danken aan de integratie van Europese en
Amerikaanse sociaalpsychologen.
Heden ten dage integreren onderzoekers op alle terreinen van de sociale psychologie de
cognitieve en sociale processen, om verklaringen van ervaringen en gedrag van mensen te
bieden. Zij gaan ervan uit dat deze sociale en cognitieve processen van invloed zijn in zowel
het laboratoriumonderzoek als daarbuiten, zoals op het gebied van de gezondheid, het
onderwijs, de wetgeving, het milieu en het zakenleven.
Sociale psychologie kent. i.t.t. andere wetenschappen, weinig tot geen onderscheid tussen
theorievorming en praktische implicaties ervan.
Ook fundamenteel en toegepast onderzoek wordt dus geïntegreerd. Immers, aan de basis
van al het menselijk sociaal gedrag liggen een aantal fundamentele sociaalpsychologische
processen. Deze komen voort uit een achttal principes, te weten twee fundamentele axioma
´s, drie motivationele principes en drie verwerkingsprincipes.
Twee fundamentele axioma’s van de sociale psychologie
Een van de twee fundamentele axioma´s van de sociale psychologie betreft het construeren
van de eigen werkelijkheid. Meestal gaan we ervan uit dat hetgeen we zelf waarnemen ook
door anderen wordt waargenomen. Wanneer we mensen in de trein met elkaar horen praten
of wanneer we een film bekijken, gaan we ervan uit dat iedereen dezelfde conversatie hoort
en dezelfde film ziet. Echter, we komen er soms ook achter dat zo´n conversatie of zo´n film
door verschillende mensen op een geheel andere wijze geïnterpreteerd wordt.
Het axioma van de constructie van de werkelijkheid houdt in dat de individuele kijk op de
werkelijkheid een constructie is die gevormd is door cognitieve processen – dat wil zeggen
de wijze waarop we denken – en door sociale processen, de invloed dus van anderen die
aanwezig zijn of wiens aanwezigheid we ons kunnen voorstellen.
Het tweede axioma betreft de onvermijdelijke sociale invloed. Iedereen is het ermee eens dat
andere mensen ons gedrag beïnvloeden en dat ons gedrag het gedrag van anderen
beïnvloedt. We zijn ons echter veel minder bewust van het feit dat deze invloed veel verder
gaat dan gedrag alleen. Sociale invloed is, zonder dat we ons dat realiseren, vooral effectief
bij het vormen van onze meest fundamentele veronderstellingen en overtuigingen over de
werkelijkheid.
, Het axioma van de onvermijdelijke sociale invloed houdt in dat andere mensen vrijwel al
onze gedachten, gevoelens en gedrag beïnvloeden, zowel in hun aan- als in hun
afwezigheid.
Drie (motivatie) principes
Bij de constructie van de eigen werkelijkheid en bij de wederzijdse beïnvloeding worden
mensen geleid door drie motieven:
1. Zij streven naar ‘mastery’, zij zoeken verbondenheid en zij hechten waarden aan zichzelf
en aan de personen waarmee zij zich verbonden voelen.
Het streven naar mastery is het motivationele principe dat verwijst naar het inzicht dat
mensen in zichzelf en de omgeving proberen te krijgen en te gebruiken om hun leven
onder controle te krijgen, om grip te krijgen op de uitkomsten in hun leven, en om
beloond te worden. Een juist inzicht immers leidt tot juiste voorspellingen, waardoor zij
gedrag kunnen vertonen waar een beloning op volgt.
Bijv. om het laatste beschikbare baantje op de campus te bemachtigen, is het nauwkeurig
weten van wat de manager zoekt en je eigen kwaliteiten goed kunnen beschrijven in je
voordeel.
2. Mensen zoeken ook naar verbondenheid. Ze zijn gemotiveerd gevoelens van
wederzijdse steun en acceptatie te ontwikkelen bij degene waar ze om geven en zij
conformeren zich aan de standaarden van de groep waartoe zij willen behoren, ook als
dit destructieve gevolgen heeft voor mensen buiten de groep. Voor groepen in
oorlogssituaties (Israëli’s en Palestijnen) zijn zelfs acties ten voordele van de eigen groep
belangrijker dan vrede met de andere groep. De gevolgen zijn echter niet altijd
destructief: zoeken naar verbondenheid verstevigt de relaties die je hebt met
teamgenoten, familieleden, vrienden, geliefden.
3. Het derde motivationele principe betreft de waarde die mensen hechten aan zichzelf en
aan de personen waarmee zij zich verbonden voelen: ‘valuing me and mine’. Mensen
willen zichzelf en deze personen als positief zien. Deze bevooroordeelde kijk verklaart
waarom leden van verschillende groepen een zelfde gebeurtenis op verschillende wijze
zien.
Zelfs mensen met een levensbedreigende ziekte kunnen een positief beeld van zichzelf
behouden door zich te vergelijken met anderen die er slechter voor staan.
Bijv. wanneer een speler van het andere team een been breekt, bekijk je dit als een risico
van het spel, terwijl zijn teamgenoot dit zal wijten aan het opzettelijk, gevaarlijke spel van
het andere team.
Drie informatieverwerkings principes
De informatieverwerking die nodig is voor het construeren van de eigen werkelijkheid en voor
de wederzijdse beïnvloeding wordt door drie factoren gekenmerkt: conservatisme,
toegankelijkheid en oppervlakkigheid versus diepgang.
1. Conservatisme is het verwerkingsprincipe dat verwijst naar de neiging van mensen hun
eigen kijk op de werkelijkheid te handhaven. Deze eigen kijk wordt door selectieve
perceptie steeds weer bevestigd en daardoor passen mensen hun eigen inzichten slechts
heel langzaam aan. Gevestigde kennis neigt zich te bestendigen. Bijv. bij de eerste
indruk van sollicitanten, de stereotypen van andere groepen, het merk pindakaas
gebruiken dat je moeder altijd kocht.
Personen die voor strengere celstraffen zijn, onthouden meer argumenten die voor dit
standpunt zijn dan argumenten die ertegen pleiten.
2. Door deze selectieve perceptie maken mensen bij het vormen van oordelen en het
nemen van beslissingen slechts gebruik van een zeer beperkt deel van de grote
hoeveelheid potentieel relevante informatie. En wel het deel dat direct het snelst opvalt.
Dit tweede principe, de toegankelijkheid van informatie, is het principe dat de informatie
die direct beschikbaar is ook de meeste invloed heeft op gedachten, gevoelens en
gedrag.
