Samenvatting RZL (geschiedenis)

Religie, zingeving en
levensbeschouwing
1.Inleiding
 Interview Ernst van den Hemel
o Vraag: waarom aandacht geven aan religie?  doorlezen!
o Hoort religieonderwijs thuis op school?
 Vraagstelling
o Rol v godsdiensten in samenleving
o In welke mate kennis nodig v levensbesch/rel systemen om wereld vandaag
te begrijpen
o Hoe reageren ze op secularisering en globalisering
o Hoe bouwen aan ‘beschaving vh samenleven?’
 Focus
o Theopolitics: invloed religie op internationale kwesties
o Monotheïstische godsdiensten: vooral christendom & islam
o Europa, MO, Afr

2.Secularisatie, desecularisatie,
hersecularisatie, globalisering
Welke rol spelen religies in hedendaagse samenlevingen? Is er sprake van voortschrijdende
secularisatie, desecularisatie, hersecularisatie? Welke rol speelt de globalisering en de
migratie bij deze fenomenen?

2.1. Secularisatiethese
= neemt de rol van religie af in moderne, geïndividualiseerde samenlevingen met een
liberale democratie, naarmate de levensstandaard toeneemt, naarmate een seculier-
wetenschappelijk publiek vertoog aan belang wint, en de emancipatie van het individu en
groepen veld wint (bv vrouwen, LGBTQ).
 Belang v godsdienst neemt af op 2 gebieden
o Op maatschappelijk niveau: door scheiding van kerk en staat krijgen religieuze
instituten minder vat op het sociale leven
 bv. CM (band enkel nog in naam)
o Op individueel niveau: individualisering van zingeving maakt religie minder
relevant
 bv. mensen stellen zingeving uit # bronnen samen vandaag
 Sociologen
o Vroeger: Max Weber, Emile Durkheim, Peter Berger
 Berger: The Sacred Canopy: Elements of a Sociological Theory of
Religion, 1967  1 vd grote werken vd secularisatiethese
o Recent: Steve Bruce: Secularization in the West

,  Cultuuromslag van 1968
o Afscheid v autoriteit, traditie in samenleving
o Democratiserende, emancipatorische tendensen
 André Glücksman La troisième mort de Dieu (2000)
o Vooral de grote rampen van de twintigste eeuw (Verdun-Auschwitz-Rwanda)
het geloof in een voorzienige en goede God een definitieve knauw hadden
gegeven
o Dus anders dan de klassieke secularisatiethese
 1ste dood: Christus aan het kruis
 2de dood: doorzetten v verlichte ideeën
 3de dood: grote kwaad in de 20ste eeuw
 Einde klassieke these: 1989 ‘godsdienst leek maatschappelijk randverschijnsel’
o Comm wereld: geen godsdienstvrijheid
 N-Korea: bezit v Bijbel of Koran verboden
 Eritrea
o Westerse wereld: secularisatie (Berger) en crisis vh Godsgeloof (Glücksman)
o  “godsdienst als iets dat zou verdwijnen?”

2.2. Verfijning secularisatithese
Kritiek: te versimpeld en veralgemeend  godsdienst verdween niet
Denkers
 Harvey Cox: Religie in de Stad van de mens (1984)
o Godsdienst id moderne grootstad nt zo dood als we dachten
 José Casanova: Public Religions in the Modern World (1994)
debat verfijnen: 3 niveaus v secularisering onderscheiden
o Scheiden van politieke en religieuze sfeer
o Verminderen v belang v (geïnstitutionaliseerde) religie
o Privatisering v religie (= problematisch)
 Ook de Kesel vindt dat
 Charles Taylor: A Secular Age (2007)
seculiere staat belangrijk om samenleven # godsdiensten mogelijk te maken
debat verfijnen over seculiere staat: verschil doel – middel
o Doelstelling: bevorderen wederzijdse respect/gewetensvrijheid
o Middel: scheiding kerk – staat

Soorten secularisme (~Taylor)
 Republikeinse (Franse) model: nadruk op middelen en dus neutraliteit vd Staat en de
overheid (laïcité)
 Liberale (Angelsaksisch) model: nadruk op doelstelling en pragmatische omgang m
middelen
 In praktijk: continuüm  Ieder systeem ontwikkelt eigen tradities
o bv. Belgische model heeft trekken v beiden
 Onder meer door de verzuiling: verkaveling Belgische staat
 Linguïstisch

,  Ideologisch-levensbeschouwelijk: kath – soc – lib
o Mutualiteit
o Onderwijs
o Zorgsector

2.3. Desecularisatie
Desecularisatie: paradigmawissel met einde KO
 Dat stelde dat de secularisatie niet alleen niet had geleid tot het verdwijnen van de
godsdienst, maar dat het atheïsme zelf op zijn retour was.

Titels en auteurs
 Gilles Kepel: La revanche de Dieu (1991)
o Over oorlog in Joegoslavië
o 1 vd eersten die terugkeer v rel-cult krachten had gesignaleerd
o Wraak v God die lang uit de wereld was gebannen
 Mickletwait en Woolridge: God is Back (2009)
o Hoofdredacteurs The Economist (was heel liberaal-seculier)

Wanneer terugkeer v religie begonnen? 1978
 Iraanse Revolutie
o Seculier en op westers gerichte sjah van de macht gegooid door oude
religieuze persoon Khomeini (conserv-sjiit)
 Verkiezing Johannes Paulus II
o Poolse kardinaal Karol Wojtyla
o Hielp aan ontmanteling communisme
 <-> Andere auteurs (Malouf en Graziano): 1967 (Zesdaagse Oorlog in Israël)
o Arabische wereld snel overvleugeld op militair vlak door Israël
o Seculiere pan-Arabische gedachte vs islamisme

In westerse cultuur complex plaatje: terugkeer die in islamitische wereld heel duidelijk is, is
meer complex ih westen (wel bv. Orban: staat m christelijke traditie)
 Enerzijds: Secularisering/geloofsaval zet door
o Radicaal atheïsme v Richard Dawkins
o Christopher Hitchens, Sam Harris
o The God Delusion
 Anderzijds: Hernieuwde waardering voor rol godsdienst door nt-gelovige
wetenschappers
o Mc Guire: Het goddelijke brein
o Alain de Botton: Religion for Atheists
 Zwitserse socioloog
 Waarde van religie voor ongelovigen: sociaal nut
 Anderzijds: hang naar sacraliteit/spiritualiteit is terug (emotioneel/privé)
o Samen m wantrouwen vr geïnstitutionaliseerde godsdienst

, Evolutie P. Berger: The Desecularization of the World (1999)  term bij hem gemunt
 “Ik heb mij vergist. De wereld is niet aan het seculariseren als een nt te stoppen trein. Ik
zie een desecularisatie.”  Twee redenen waarom hij zich heeft vergist
 West-Europese uitzondering
o Secularisatietrein dendert er wel voor
 In rest vd wereld meer vormen v desecularisatie
o Dacht dat Europa vooropliep en dat rest vd wereld zou volgen
 Maar eigenlijk was W-Europa net de uitzondering
 Zelfs heel de westerse wereld
 Bv. in VS zowel secularisering (oostkust) als desecularisering
 Academische bias (confirmation bias)
o Alle academici dachten zoals ik: rol v religie voorbijgestreefd
o Ik leefde in een soort academische bubbel die me blind maakte voor de rest

Evolutie Jürgen Habermans:
 Van: marxistische godsdienstcriticus (controle, aliënatie…)
o Machtsmiddel om arbeidersklasse koest te houden en te vervreemden van
waar het echt om te doen is
o Opium van en voor het volk
 Tot: positieve attitude tov sociale rol v religie
o Gesprekken met kardinaal Ratzinger (later Benedictus XVI (2004) )
 Oude marxist tov oude pantserkardinaal
 Hebben het over rol v religie id samenleving
 Laat evolutie v Habermans zien
o Nieuwe visie
 Religieuze argumentatie mag in publieke debat
 Best wel zo rationeel mogelijk verwoorden
 Geen absolute voorwaarde in publiek debat
 Wel must bij formele beslissing bv. bij parlementair debat



2.4. Hersecularisatie
Recente trend: volgens recente cijfers zou de trend in de meeste landen inmiddels weer zijn
omgedraaid
World Value survey (2007-2019): speelt God een belangrijke rol in uw leven
 Terugval grootst in VS
o Volgens Inglehart gevolg v misbruik en gebruik v religie in pol strijd
o Uitgerekend het land dat het langst uitzondering vormde op
secularisatietheorie
 Slechts enkele landen waar het toeneemt (India, Bulgarije, Moldavië, Rusl, N-Zeel)
o India: Hindoe-nat BJP-partij v premier Narendra Modi
o Oost-Europese orthodoxe landen