Ontwikkelingspsychologie
Inhoudsopgave
1) De sociaal-emo.onele ontwikkeling en de persoonlijkheids-ontwikkeling in de baby.jd ....................... 3
Inleiding .............................................................................................................................................................. 3
1.1 De basis van sociaal gedrag ......................................................................................................................... 3
1.1.1 Emo'es in de baby'jd .......................................................................................................................... 3
1.1.2 De ontwikkeling van het ik .................................................................................................................... 4
1.1.3 Social referencing: voelen wat anderen voelen .................................................................................... 5
1.2 Rela6es aangaan .......................................................................................................................................... 5
1.2.1 Hech'ng ................................................................................................................................................ 5
1.2.2 Rollen van moeder en vader bij hech'ng ............................................................................................. 6
1.2.3 ontluikende rela'es via interac'es ....................................................................................................... 6
1.2.4 De effecten van kinderopvang .............................................................................................................. 7
1.3 Verschillen tussen baby’s .............................................................................................................................. 7
1.3.2 Temperament: stabiele factoren in het gedrag van een kind ............................................................... 7
1.3.3 Geslacht en gender: mannelijk of vrouwelijk........................................................................................ 7
2. De sociaal emo.onele ontwikkeling en de persoonlijkheids-ontwikkeling in de peuter- en kleuter.jd ........ 8
Inleiding .............................................................................................................................................................. 8
2.1 Een antwoord op de vraag ‘wie ben ik?’ ....................................................................................................... 8
2.1.1 De persoonlijkheidsontwikkeling volgens Erikson: conflicten oplossen ............................................... 8
2.1.2 Het zelNeeld in de pueter- en kleuter'jd ............................................................................................. 8
2.1.3 Genderiden'teit: het ontstaan van mannelijkheid en vrouwelijkheid ................................................. 9
2.2 Vrienden en familie: het sociale leven van peuters en kleuters .................................................................. 10
2.2.1 Het ontstaan van vriendschappen ...................................................................................................... 10
2.2.2 De regels van het spel ......................................................................................................................... 11
2.2.3 De theory of mind van peuters en kleuters: begrijpen wat anderen denken ..................................... 11
2.3 Morele ontwikkeling en zelLeheersing ...................................................................................................... 12
2.3.1 Het ontstaan van moreel besef: goed en fout in de maatschappij ..................................................... 12
2.3.2 ZelNeheersing bij peuters en kleuters ................................................................................................ 12
3. Sociaal-emo.onele ontwikkeling en de persoonlijkheidsontwikkeling in de school.jd .............................. 13
3.1 Ontwikkeling van het eigen ik ..................................................................................................................... 13
3.1.1 De psychosociale ontwikkeling en zelSennis in de school'jd: vlijt vs minderwaardigheid ................ 13
3.3 Rela6es: vriendschappen in de school6jd ................................................................................................... 14
3.3.2 Individuele verschillen bij vriendschap: wat maakt een kind populair? ............................................. 15
3.3.3 Gender en vriendschap: segrega'e van de seksen in de school'jd.................................................... 15
3.3.4 Pesten op school en online ................................................................................................................. 15
4. De sociaal-emo.onele en de persoonlijkheidsontwikkeling in de adolescen.e.......................................... 16
Inleiding ............................................................................................................................................................ 16
4.1 Iden6teit: een antwoord op de vraag ‘wie ben ik?’ .................................................................................... 16
4.1.1 ZelNeeld: beschrijving van het ik ....................................................................................................... 16
4.1.2 Eigenwaarde: beoordeling van het ik.................................................................................................. 16
4.1.3 Iden'teitsvorming in de adolescen'e: verandering of crisis? ............................................................ 16
4.1.4 Marcia’s theorie van iden'teitsontwikkeling ...................................................................................... 17
1
, 4.3 Rela6es: familie en vrienden ....................................................................................................................... 18
4.3.1 Familiebanden: veranderende rela'es binnen het gezin .................................................................... 18
4.3.2 Rela'es met leeZijdsgenoten: het belang van ‘erbij horen’ ............................................................... 18
5. Sociale en persoonlijke ontwikkeling .jdens de vroege volwassenheid ..................................................... 19
5.1 Rela6es aangaan: in6miteit, aardig vinden en lieRebben 6jdens de vroege volwassenheid..................... 19
5.1.1 De bouwstenen van geluk: vervulling van psychologische behoeZen ................................................ 19
5.1.2 De sociale klokken van de volwassenheid .......................................................................................... 19
5.1.3 Op zoek naar in'miteit: Eriksons visie op vroege volwassenheid....................................................... 19
5.1.4 Vrienschap .......................................................................................................................................... 19
5.1.5 Verliefd worden: als aardig vinden verandert in lie^ebben ............................................................... 20
5.1.6 gepassioneerde en kameraadschappelijke liefde: de twee gezichten van liefde ................................ 20
5.1.7 sternberg driedimensionale theorie: de drie gezichten van liefde ..................................................... 20
5.1.8 Een partner kiezen: de ware Jacob/ Jacoba herkennen ...................................................................... 21
5.1.9 Hech'ngss'jlen en roman'sche rela'es: zijn volwassenen manieren van lie^ebben een
weerspiegeling van de hech'ngen in de vroege kinder'jd ......................................................................... 21
5.2 Het verloop van rela6es .............................................................................................................................. 21
5.2.1 Huwelijk, samenwonen en andere rela'evormen: de mogelijkheden 'jdens de vroege
volwassenheid in kaart brengen .................................................................................................................. 21
5.3 Werk: een beroep kiezen en aan de slag gaan ........................................................................................... 21
5.3.1 Iden'teit 'jdens de vroege volwassenheid: de rol van werk ............................................................. 21
6. Sociale en persoonlijke ontwikkeling .jdens de middelbare leeFijd .......................................................... 22
6.1 Persoonlijke ontwikkeling ........................................................................................................................... 22
6.1.1 Twee visies op de persoonlijke ontwikkeling van volwassenen: norma'eve crisis vs ingrijpende
gebeurtenissen ............................................................................................................................................ 22
6.2 Rela6es: familie 6jdens de middelbare leeWijd ........................................................................................... 22
6.2.1 Huwelijk en scheiding ......................................................................................................................... 22
6.3 Werk en vrij 6jd........................................................................................................................................... 23
6.3.1 Werk en carrière: werken 'jdens de middelbare leeZijd ................................................................... 23
7. Sociaal en persoonlijke ontwikkeling .jdens de ouderdom........................................................................ 24
7.1 Persoonlijke ontwikkeling en gelukkig oud worden .................................................................................... 24
7.1.1 Con'nuïteit en verandering in de persoonlijkheid 'jdens de ouderdom ........................................... 24
7.1.2 LeeZijdsstra'fica'e en ouderdom ...................................................................................................... 25
7.1.3 Komt wijsheid met de jaren? .............................................................................................................. 25
7.1.4 Gelukkig ouder worden: wat is het geheim? ...................................................................................... 25
Wijzigingen in de fundamentele vaardigheden die van persoon tot persoon .................................................. 25
7.2 Het dagelijks leven 6jdens de ouderdom .................................................................................................... 25
7.2.1 Woonvormen: waar en met wie ......................................................................................................... 26
7.2.2 Financiële kwes'es: de economische aspecten van de ouderdom .................................................... 26
7.2.3 Werk en pensionering 'jdens de ouderdom ...................................................................................... 26
7.3 Rela6es: in ziekte en gezondheid ................................................................................................................ 26
7.3.1 Het huwelijk op hoge leeZijd: eerst samen, later alleen .................................................................... 26
7.3.2 Het sociale netwerk 'jdens de ouderdom .......................................................................................... 26
2
, 1) De sociaal-emo6onele ontwikkeling en de persoonlijkheids-ontwikkeling in de
baby6jd
Inleiding
De eerste 2/3 jaar van een kind.
Dit is vreemd, want het psychisch func<oneren is hier nog niet ontwikkeld, dit is de periode
waarin het psychisch func<oneren het meest verschilt met ons huidige.
Belangrijk: emo<onele ui<ngen die aangeboren lijken te zijn, tempo waarin emo<es
ontwikkelen.
1.1 De basis van sociaal gedrag
1.1.1 Emo'es in de baby'jd
-> vooral focussen op het non-verbale; want baby’s praten nog niet, begrijpen nog geen taal
-> gaat vooral via gelaatsuitdrukkingen, huilen, lachen,…
-> je kan niet naar de emo<es vragen, je ziet enkel een ui<ng
• Emo<es zijn zichtbaar bij kinderen, maar ervaren ze die ook zo?
• Fundamentele emo,onele gelaatsuitdrukkingen:
- Lijken in verschillende culturen gelijk
- Lijken in de loop van het leven gelijk te blijven
Basale emo,es: lijken aangeboren: belangstelling, stress, walging
• Andere emo<es ontwikkelen zich in de eerste maanden
• Ook cultuurgebonden verschillen: niet in de ui<ng van de basale emo<es, maar el in
het tempo waarin andere emo<es zich ontwikkelen. Intensiteit kan verschillen reac<e
blijO hetzelfde.
• Uiten van emo<es vs regulering van emo<es?
Twee theorieën
- Reflex: op bepaalde prikkels
- Differen,ële emo,etheorie: emo<onele ervaringen weerspiegelen en de
emo<es zelf helpen reguleren; boos kijken geeO niet alleen uitdrukkingen aan
de emo<e, maar helpt ook om met deze boosheid te leren omgaan, ze
worden beter in dit beheersen.
• In de loop van de ontwikkeling
- Meer emo<es uitdrukken
- Beleving emo<e wordt gedifferen<eerder
Vreemdenangst (8-12 maand)
Posi<ef! Het zijn indicatoren die beves<gen dat je kind goed aan het ontwikkelen is
Dit heeO te maken met het verbeteren van visuele prikkels en sociale ontwikkeling. Het kind
kan beter zijn, s<jging cogni<eve verwerking
- Toegenomen cogni<eve vermogens
Bv. Belangrijker dat het kind iemand ziet dat kan onderscheiden wie het is
binding aan wie vertrouwd is
- Verschillen
o Onder kinderen
o Man – vrouw: kind meer vreemdenangst bij man
o Kind – volwassene: vreemdenangst bij volwassene
Scheidingsangst (7 à 8 maanden, piek rond 14 maanden)
Posi<ef! Het zijn indicatoren die beves<gen dat je kind goed aan het ontwikkelen is
Scheidingsangst: angst die ze voelen wanneer ze gescheiden worden van belangrijke mensen
3
Inhoudsopgave
1) De sociaal-emo.onele ontwikkeling en de persoonlijkheids-ontwikkeling in de baby.jd ....................... 3
Inleiding .............................................................................................................................................................. 3
1.1 De basis van sociaal gedrag ......................................................................................................................... 3
1.1.1 Emo'es in de baby'jd .......................................................................................................................... 3
1.1.2 De ontwikkeling van het ik .................................................................................................................... 4
1.1.3 Social referencing: voelen wat anderen voelen .................................................................................... 5
1.2 Rela6es aangaan .......................................................................................................................................... 5
1.2.1 Hech'ng ................................................................................................................................................ 5
1.2.2 Rollen van moeder en vader bij hech'ng ............................................................................................. 6
1.2.3 ontluikende rela'es via interac'es ....................................................................................................... 6
1.2.4 De effecten van kinderopvang .............................................................................................................. 7
1.3 Verschillen tussen baby’s .............................................................................................................................. 7
1.3.2 Temperament: stabiele factoren in het gedrag van een kind ............................................................... 7
1.3.3 Geslacht en gender: mannelijk of vrouwelijk........................................................................................ 7
2. De sociaal emo.onele ontwikkeling en de persoonlijkheids-ontwikkeling in de peuter- en kleuter.jd ........ 8
Inleiding .............................................................................................................................................................. 8
2.1 Een antwoord op de vraag ‘wie ben ik?’ ....................................................................................................... 8
2.1.1 De persoonlijkheidsontwikkeling volgens Erikson: conflicten oplossen ............................................... 8
2.1.2 Het zelNeeld in de pueter- en kleuter'jd ............................................................................................. 8
2.1.3 Genderiden'teit: het ontstaan van mannelijkheid en vrouwelijkheid ................................................. 9
2.2 Vrienden en familie: het sociale leven van peuters en kleuters .................................................................. 10
2.2.1 Het ontstaan van vriendschappen ...................................................................................................... 10
2.2.2 De regels van het spel ......................................................................................................................... 11
2.2.3 De theory of mind van peuters en kleuters: begrijpen wat anderen denken ..................................... 11
2.3 Morele ontwikkeling en zelLeheersing ...................................................................................................... 12
2.3.1 Het ontstaan van moreel besef: goed en fout in de maatschappij ..................................................... 12
2.3.2 ZelNeheersing bij peuters en kleuters ................................................................................................ 12
3. Sociaal-emo.onele ontwikkeling en de persoonlijkheidsontwikkeling in de school.jd .............................. 13
3.1 Ontwikkeling van het eigen ik ..................................................................................................................... 13
3.1.1 De psychosociale ontwikkeling en zelSennis in de school'jd: vlijt vs minderwaardigheid ................ 13
3.3 Rela6es: vriendschappen in de school6jd ................................................................................................... 14
3.3.2 Individuele verschillen bij vriendschap: wat maakt een kind populair? ............................................. 15
3.3.3 Gender en vriendschap: segrega'e van de seksen in de school'jd.................................................... 15
3.3.4 Pesten op school en online ................................................................................................................. 15
4. De sociaal-emo.onele en de persoonlijkheidsontwikkeling in de adolescen.e.......................................... 16
Inleiding ............................................................................................................................................................ 16
4.1 Iden6teit: een antwoord op de vraag ‘wie ben ik?’ .................................................................................... 16
4.1.1 ZelNeeld: beschrijving van het ik ....................................................................................................... 16
4.1.2 Eigenwaarde: beoordeling van het ik.................................................................................................. 16
4.1.3 Iden'teitsvorming in de adolescen'e: verandering of crisis? ............................................................ 16
4.1.4 Marcia’s theorie van iden'teitsontwikkeling ...................................................................................... 17
1
, 4.3 Rela6es: familie en vrienden ....................................................................................................................... 18
4.3.1 Familiebanden: veranderende rela'es binnen het gezin .................................................................... 18
4.3.2 Rela'es met leeZijdsgenoten: het belang van ‘erbij horen’ ............................................................... 18
5. Sociale en persoonlijke ontwikkeling .jdens de vroege volwassenheid ..................................................... 19
5.1 Rela6es aangaan: in6miteit, aardig vinden en lieRebben 6jdens de vroege volwassenheid..................... 19
5.1.1 De bouwstenen van geluk: vervulling van psychologische behoeZen ................................................ 19
5.1.2 De sociale klokken van de volwassenheid .......................................................................................... 19
5.1.3 Op zoek naar in'miteit: Eriksons visie op vroege volwassenheid....................................................... 19
5.1.4 Vrienschap .......................................................................................................................................... 19
5.1.5 Verliefd worden: als aardig vinden verandert in lie^ebben ............................................................... 20
5.1.6 gepassioneerde en kameraadschappelijke liefde: de twee gezichten van liefde ................................ 20
5.1.7 sternberg driedimensionale theorie: de drie gezichten van liefde ..................................................... 20
5.1.8 Een partner kiezen: de ware Jacob/ Jacoba herkennen ...................................................................... 21
5.1.9 Hech'ngss'jlen en roman'sche rela'es: zijn volwassenen manieren van lie^ebben een
weerspiegeling van de hech'ngen in de vroege kinder'jd ......................................................................... 21
5.2 Het verloop van rela6es .............................................................................................................................. 21
5.2.1 Huwelijk, samenwonen en andere rela'evormen: de mogelijkheden 'jdens de vroege
volwassenheid in kaart brengen .................................................................................................................. 21
5.3 Werk: een beroep kiezen en aan de slag gaan ........................................................................................... 21
5.3.1 Iden'teit 'jdens de vroege volwassenheid: de rol van werk ............................................................. 21
6. Sociale en persoonlijke ontwikkeling .jdens de middelbare leeFijd .......................................................... 22
6.1 Persoonlijke ontwikkeling ........................................................................................................................... 22
6.1.1 Twee visies op de persoonlijke ontwikkeling van volwassenen: norma'eve crisis vs ingrijpende
gebeurtenissen ............................................................................................................................................ 22
6.2 Rela6es: familie 6jdens de middelbare leeWijd ........................................................................................... 22
6.2.1 Huwelijk en scheiding ......................................................................................................................... 22
6.3 Werk en vrij 6jd........................................................................................................................................... 23
6.3.1 Werk en carrière: werken 'jdens de middelbare leeZijd ................................................................... 23
7. Sociaal en persoonlijke ontwikkeling .jdens de ouderdom........................................................................ 24
7.1 Persoonlijke ontwikkeling en gelukkig oud worden .................................................................................... 24
7.1.1 Con'nuïteit en verandering in de persoonlijkheid 'jdens de ouderdom ........................................... 24
7.1.2 LeeZijdsstra'fica'e en ouderdom ...................................................................................................... 25
7.1.3 Komt wijsheid met de jaren? .............................................................................................................. 25
7.1.4 Gelukkig ouder worden: wat is het geheim? ...................................................................................... 25
Wijzigingen in de fundamentele vaardigheden die van persoon tot persoon .................................................. 25
7.2 Het dagelijks leven 6jdens de ouderdom .................................................................................................... 25
7.2.1 Woonvormen: waar en met wie ......................................................................................................... 26
7.2.2 Financiële kwes'es: de economische aspecten van de ouderdom .................................................... 26
7.2.3 Werk en pensionering 'jdens de ouderdom ...................................................................................... 26
7.3 Rela6es: in ziekte en gezondheid ................................................................................................................ 26
7.3.1 Het huwelijk op hoge leeZijd: eerst samen, later alleen .................................................................... 26
7.3.2 Het sociale netwerk 'jdens de ouderdom .......................................................................................... 26
2
, 1) De sociaal-emo6onele ontwikkeling en de persoonlijkheids-ontwikkeling in de
baby6jd
Inleiding
De eerste 2/3 jaar van een kind.
Dit is vreemd, want het psychisch func<oneren is hier nog niet ontwikkeld, dit is de periode
waarin het psychisch func<oneren het meest verschilt met ons huidige.
Belangrijk: emo<onele ui<ngen die aangeboren lijken te zijn, tempo waarin emo<es
ontwikkelen.
1.1 De basis van sociaal gedrag
1.1.1 Emo'es in de baby'jd
-> vooral focussen op het non-verbale; want baby’s praten nog niet, begrijpen nog geen taal
-> gaat vooral via gelaatsuitdrukkingen, huilen, lachen,…
-> je kan niet naar de emo<es vragen, je ziet enkel een ui<ng
• Emo<es zijn zichtbaar bij kinderen, maar ervaren ze die ook zo?
• Fundamentele emo,onele gelaatsuitdrukkingen:
- Lijken in verschillende culturen gelijk
- Lijken in de loop van het leven gelijk te blijven
Basale emo,es: lijken aangeboren: belangstelling, stress, walging
• Andere emo<es ontwikkelen zich in de eerste maanden
• Ook cultuurgebonden verschillen: niet in de ui<ng van de basale emo<es, maar el in
het tempo waarin andere emo<es zich ontwikkelen. Intensiteit kan verschillen reac<e
blijO hetzelfde.
• Uiten van emo<es vs regulering van emo<es?
Twee theorieën
- Reflex: op bepaalde prikkels
- Differen,ële emo,etheorie: emo<onele ervaringen weerspiegelen en de
emo<es zelf helpen reguleren; boos kijken geeO niet alleen uitdrukkingen aan
de emo<e, maar helpt ook om met deze boosheid te leren omgaan, ze
worden beter in dit beheersen.
• In de loop van de ontwikkeling
- Meer emo<es uitdrukken
- Beleving emo<e wordt gedifferen<eerder
Vreemdenangst (8-12 maand)
Posi<ef! Het zijn indicatoren die beves<gen dat je kind goed aan het ontwikkelen is
Dit heeO te maken met het verbeteren van visuele prikkels en sociale ontwikkeling. Het kind
kan beter zijn, s<jging cogni<eve verwerking
- Toegenomen cogni<eve vermogens
Bv. Belangrijker dat het kind iemand ziet dat kan onderscheiden wie het is
binding aan wie vertrouwd is
- Verschillen
o Onder kinderen
o Man – vrouw: kind meer vreemdenangst bij man
o Kind – volwassene: vreemdenangst bij volwassene
Scheidingsangst (7 à 8 maanden, piek rond 14 maanden)
Posi<ef! Het zijn indicatoren die beves<gen dat je kind goed aan het ontwikkelen is
Scheidingsangst: angst die ze voelen wanneer ze gescheiden worden van belangrijke mensen
3
