Samenvatting Sociale
instituties BaTP
VIVES
AJ 2016-217
1
,Hoofdstuk 1: Welzijn in de verzorgingsstaat
Inleiding
Kennismaking met een waaier aan organisaties, voorzieningen en diensten die bedoeld zijn om het
welzijn van de burgers te optimaliseren = sociale instituties
Sociale kaart = biedt een overzicht van de voorzieningen uit de welzijns – en gezondheidssector in
Vlaanderen en Brussel.
hoofdstuk 3 tem 7
Die sociale kaart is er niet zomaar gekomen. Het heeft een basis en een verleden, heden en
toekomst.
hoofdstuk 1
Enkele basisbegrippen en basisbeginstelen waarop alles steunt
Grondwet = België is een grondwettelijk staat. De grondwet zet uit hoe de staat
bestuurd wordt.
Scheiding der machten = Belgische staat is georganiseerd naar het idee van Montesquieu. Hij
schrijft in l’esprit des lois’ dat iedereen die macht heeft geneigd is om
veze te misbruiken. Daarom moet macht verdeeld worden over
verschillende instanties met elk hun eigen bevoegdheid.
Wetgevende macht
Uitvoerende macht
Rechterlijke macht
Macht Wie Bevoegdheid
Wetgevende macht Koning en parlement (Kamer 1. Wetten maken
van volksvertegenwoordigers 2. Controleren van de
en Senaat) uitvoerende macht
Uitvoerende macht Koning en de Regering 1. Het land leiden
2. Uitvoeren van de
wetten
Rechterlijke macht Hoven en Rechtbanken 1. Uitspraken doen over
geschillen
2
,Monarchie = Ons land wordt geleid door een koning.
Representatieve en
Parlementaire democratie = Het parlement is bevoegd om wetten te maken. Het parlement
bestaat uit parlementsleden die door het volk verkozen zijn. Het volk
Heeft dus zelf geen wetgevende macht maar laat zich
vertegenwoordigen door verkozen parlementsleden.
Rechtsstaat = zowel burgers als overheidsinstaties moeten de rechtsregels
respecteren.
Gedecentraliseerd bestuur = de hogere overheid wijst een deel van haar bevoegdheden door aan
andere autonome organen. In België hebben we dus verschillende
overheden:
Federale overheid
o Beslissingsbevoegdheid over grondgebied België
Gemeenschappen
o Cultuur – en persoonsgebonden (welzijn, jeugd,
onderwijs, cultuur … )
Gewesten
o Economisch (economie, leefmilieu, waterbeleid,
energiebeleid, openbaar vervoer, tewerkstelling … )
o Plaatsgebonden (eigenheid regio)
Provincies
o Bevoegdheden op provinciaal grondgebied
Gemeenten en steden
o Bevoegdheid binnen eigen grondgebied
Hiërarchie der rechtsvormen = zie pagina 3 & 4 cursus + schema asymmetrisch model
Waarom wordt het Belgisch federaal model ook wel een asymmetrisch model genoemd?
Aan Vlaamse zijde zijn de gemeenschaps – en de gewest regering en parlement gefusioneerd tot één
Parlement en één regering. Aan Frans-Waalse zijde heeft die fusionering nooit plaatsgevonden.
3
,1.1 Begrip Verzorgingsstaat/welvaartstaat
1.1.1 Betekenis
Wat is een ‘verzorgingsstaat’ of ‘welvaartsstaat’?
Wij mogen genieten van talrijke overheidsvoorzieningen zoals gezondheidszorg, onderwijs ,
welzijnszorg. Ook verschillende financiële tegemoetkomingen zoals pensioenen,
werkloosheidsvergoeding, leefloon.
Wat is de volgens professor Deleeck de ‘welfare state’?
De samenlevingsvorm van sommige rijke, geïndustrialiseerde landen waarbij enkele grondrechten
effectief gewaarborgd worden. Deze grondrechten zijn bedoeld om de materiële welvaart en de
kansen tot onplooiing van de burger te bevorderen. Dit alles gebeurt binnen een parlemenaire
democratie en met behoud van de vrijemarkteconomie.
1.1.2 Kenmerken van de welvaartsstaat
De welvaartsstaat is meer dan een staat waarin welvaart heerst. Het is een staat die het op zich
neemt om de welvaart van de burgers te beschermen en waar nodig uit te bouwen.
Wat zijn de kenmerken van de welvaartsstaat? Examenvraag! (ezelsbruggetje: HOVVB)
Hoog welvaartspeil Een hooggeorganiseerde economische ontwikkeling heeft geleid tot een
zeer hoge levensstandaard. Deze is slechts toegankelijk voor IEDEREEN als er
spreiding van de welvaart komt. De welvaart kan enkel behouden worden als
er voortdurende economische groei is en volledige werkgelegenheid.
Overheidsoptreden De overheid komt met heel wat maatregelen om de welvaart te kunnen
spreiden. Er is sociale zekerheid (H2) die via uitkeringen de financiële
zekerheid van de burgers wil waarborgen in geval van ziekte ,ouderdom,
invaliditeit …
Daarnaast is er ook dienstverlening van de overheid of dienstverlening
gesubsidieerd door de overheid (gezondheidszorg, onderwijs, welzijnszorg
(H3-7).
4
,Verwezelijking van = Het is méér dan bestrijden van armoede of helpen bij tegenstalen. De
grondrechten welvaartsstaat is gericht op het voorkomen van problemen. Daarom
wordt er preventief solidariteit georganiseerd door het uitbouwen van
Een zorgapparaat ( = sociale instituties). Het recht op werk, huisvesting,
onderwijs, cultuur en inkomen garanderen.
Vrije markt en = Dit alles gebeurt binnen een economisch systeem van vrije markt. Alles
Overleg komt tot stand door overleg tussen vertegenwoordigers van ondernemingen,
de organisaties die de belangen van de burgers verdedigen (vakbonden,
ziekenfondsen, belangengroepen) en de overheid.
Binnen democratie = De welvaartsstaat is niet autoritair, dit wil zeggen dat alles tot stand is
Gekomen door overleg en inspraak (parlementaire democratie) .
1.1.3 Korte historische schets
Algemeen
De uitbouw van de welvaartstaat kwam er net na de industriële revolutie. De mechanisering én de
voortdurende technologische ontwikkelingen zorgden voor een grote toename van de
arbeidsproductiviteit en een stijging van de welvaart.
Ook op politiek-maatschappelijk vlak boekten we vooruitgang: steeds meer wetten ontstonden, ook
de oprichting van ziekenfondsen en vakbonden die werknemers beschermden, wettelijke
arbeidsduur, verplichte ziekteverzekering.
Hieronder een korte schets in 5 fasen:
Eerste Fase: 1800-1880
Er was weinig inmenging van de overheid. Arbeiders werden uitgebuid en hadden bijna geen
rechten, er was hongersnood (1848), kinderarbeid was schering en inslag en de levensstandaard was
zeer slecht. Dit noemen de ‘oude sociale kwestie’.
Beïnvloed door de ideeën van de Franse revolutie en de aankomende industrialisering was er een
iets betere levensstandaard (welvaartspeil) dan vroeger. De kiemen voor wat later ziekenfondsen en
vakbonden zouden worden werden toen gelegd. Mensen sloten zich vrijwillig aan bij één of andere
kas (later ziekenfondsen) om toch op hulp te kunnen rekenen bij overlijden of ziekte.
Productiecoöperatieven (vb; Vooruit) zorgden voor betaalbare basisproducten.
5
, Tweede Fase: 1880-1919
De eerste sociale wetten zorgden ervoor dat arbeiders beter beschermd werden (zondagsrust,
leerplicht en verbod op kinderarbeid). Deze wetten kwamen er na opstanden en stakingen in de
fabrieken (zie film Daens). Ook de ontwikkeling van het stemrecht droeg bij tot de totstandkoming
van een aantal wettelijke initiatieven m.b.t. betere bescherming van werknemers.
Arbeiders gingen zich ook beter organiseren. Vakbonden en ziekenfondsen werden opgericht maar
een verplichting om zich aan te sluiten was er niet.
Derde Fase: 1919-1939
Toenemende economische crisis met toenemende werkloosheid. Dit zorgde voor de opkomst van
totalitaire regimes in heel wat Europese landen. Maar stilaan groeide het besef dat door
staatsinterventie en overheidsplanning de economie uit het slop gehaald kon worden.
Tijdens die periode werd overleg tussen vakbonden van werknemers en werkgevers steeds
belangrijker. De eerste Nationale Arbeidsconventie kwam tot stad (1936). Dit leidde tot betaald
jaarlijkse verlof (6dagen), een erkenning van de vakbonden en een 40-uren week in ongezonde en
gevaarlijke fabrieken.
Ziekteverzekering en werkloosheidsverzekering waren nog steeds vrijwillig. Pensioen en kinderbijslag
werden verplicht.
Vierde Fase: 1940-1975
De sociale zekerheid kwam nu echt van de grond. Het werd verplicht voor alle werknemers. Ook
werden rijksdiensten ingericht, werkloosheidsvergoedingen en ziekte – en invaliditeitsuitkeringen en
kinderbijslag.
Ook het overleg tussen werkgevers en werknemers werd uitgebreid.
Vanaf 1973 (oliecrisis) bleef de welvaartsstaat stilstaan. Door stijgende olieprijzen werd de
economische groei aangetast werkloosheid stijgt armoede neemt toe sociale uitgaven voor
werkloosheidsvergoedingen namen grote happen uit het overheidsbudget. De ‘traditionele’
welvaartsstaat moest herbekeken worden.
Vijfde Fase: vanaf 1975
Het welvaartsmodel en de financiële houdbaarheid ervan werd een heikel thema. Door wijzingen bij
de bevolking (vergrijzing, ontgroening, tweeverdienersmodel … ) + wijzingen in de economie (van
indurstrie naar diensten uitsluiting laaggeschoolden) en de globaliseringstrends werd het niet
meer houdbaar.
Er kwam een verschuiving van de traditionele welvaartsstaat naar een actieve welvaartsstaat.
6
instituties BaTP
VIVES
AJ 2016-217
1
,Hoofdstuk 1: Welzijn in de verzorgingsstaat
Inleiding
Kennismaking met een waaier aan organisaties, voorzieningen en diensten die bedoeld zijn om het
welzijn van de burgers te optimaliseren = sociale instituties
Sociale kaart = biedt een overzicht van de voorzieningen uit de welzijns – en gezondheidssector in
Vlaanderen en Brussel.
hoofdstuk 3 tem 7
Die sociale kaart is er niet zomaar gekomen. Het heeft een basis en een verleden, heden en
toekomst.
hoofdstuk 1
Enkele basisbegrippen en basisbeginstelen waarop alles steunt
Grondwet = België is een grondwettelijk staat. De grondwet zet uit hoe de staat
bestuurd wordt.
Scheiding der machten = Belgische staat is georganiseerd naar het idee van Montesquieu. Hij
schrijft in l’esprit des lois’ dat iedereen die macht heeft geneigd is om
veze te misbruiken. Daarom moet macht verdeeld worden over
verschillende instanties met elk hun eigen bevoegdheid.
Wetgevende macht
Uitvoerende macht
Rechterlijke macht
Macht Wie Bevoegdheid
Wetgevende macht Koning en parlement (Kamer 1. Wetten maken
van volksvertegenwoordigers 2. Controleren van de
en Senaat) uitvoerende macht
Uitvoerende macht Koning en de Regering 1. Het land leiden
2. Uitvoeren van de
wetten
Rechterlijke macht Hoven en Rechtbanken 1. Uitspraken doen over
geschillen
2
,Monarchie = Ons land wordt geleid door een koning.
Representatieve en
Parlementaire democratie = Het parlement is bevoegd om wetten te maken. Het parlement
bestaat uit parlementsleden die door het volk verkozen zijn. Het volk
Heeft dus zelf geen wetgevende macht maar laat zich
vertegenwoordigen door verkozen parlementsleden.
Rechtsstaat = zowel burgers als overheidsinstaties moeten de rechtsregels
respecteren.
Gedecentraliseerd bestuur = de hogere overheid wijst een deel van haar bevoegdheden door aan
andere autonome organen. In België hebben we dus verschillende
overheden:
Federale overheid
o Beslissingsbevoegdheid over grondgebied België
Gemeenschappen
o Cultuur – en persoonsgebonden (welzijn, jeugd,
onderwijs, cultuur … )
Gewesten
o Economisch (economie, leefmilieu, waterbeleid,
energiebeleid, openbaar vervoer, tewerkstelling … )
o Plaatsgebonden (eigenheid regio)
Provincies
o Bevoegdheden op provinciaal grondgebied
Gemeenten en steden
o Bevoegdheid binnen eigen grondgebied
Hiërarchie der rechtsvormen = zie pagina 3 & 4 cursus + schema asymmetrisch model
Waarom wordt het Belgisch federaal model ook wel een asymmetrisch model genoemd?
Aan Vlaamse zijde zijn de gemeenschaps – en de gewest regering en parlement gefusioneerd tot één
Parlement en één regering. Aan Frans-Waalse zijde heeft die fusionering nooit plaatsgevonden.
3
,1.1 Begrip Verzorgingsstaat/welvaartstaat
1.1.1 Betekenis
Wat is een ‘verzorgingsstaat’ of ‘welvaartsstaat’?
Wij mogen genieten van talrijke overheidsvoorzieningen zoals gezondheidszorg, onderwijs ,
welzijnszorg. Ook verschillende financiële tegemoetkomingen zoals pensioenen,
werkloosheidsvergoeding, leefloon.
Wat is de volgens professor Deleeck de ‘welfare state’?
De samenlevingsvorm van sommige rijke, geïndustrialiseerde landen waarbij enkele grondrechten
effectief gewaarborgd worden. Deze grondrechten zijn bedoeld om de materiële welvaart en de
kansen tot onplooiing van de burger te bevorderen. Dit alles gebeurt binnen een parlemenaire
democratie en met behoud van de vrijemarkteconomie.
1.1.2 Kenmerken van de welvaartsstaat
De welvaartsstaat is meer dan een staat waarin welvaart heerst. Het is een staat die het op zich
neemt om de welvaart van de burgers te beschermen en waar nodig uit te bouwen.
Wat zijn de kenmerken van de welvaartsstaat? Examenvraag! (ezelsbruggetje: HOVVB)
Hoog welvaartspeil Een hooggeorganiseerde economische ontwikkeling heeft geleid tot een
zeer hoge levensstandaard. Deze is slechts toegankelijk voor IEDEREEN als er
spreiding van de welvaart komt. De welvaart kan enkel behouden worden als
er voortdurende economische groei is en volledige werkgelegenheid.
Overheidsoptreden De overheid komt met heel wat maatregelen om de welvaart te kunnen
spreiden. Er is sociale zekerheid (H2) die via uitkeringen de financiële
zekerheid van de burgers wil waarborgen in geval van ziekte ,ouderdom,
invaliditeit …
Daarnaast is er ook dienstverlening van de overheid of dienstverlening
gesubsidieerd door de overheid (gezondheidszorg, onderwijs, welzijnszorg
(H3-7).
4
,Verwezelijking van = Het is méér dan bestrijden van armoede of helpen bij tegenstalen. De
grondrechten welvaartsstaat is gericht op het voorkomen van problemen. Daarom
wordt er preventief solidariteit georganiseerd door het uitbouwen van
Een zorgapparaat ( = sociale instituties). Het recht op werk, huisvesting,
onderwijs, cultuur en inkomen garanderen.
Vrije markt en = Dit alles gebeurt binnen een economisch systeem van vrije markt. Alles
Overleg komt tot stand door overleg tussen vertegenwoordigers van ondernemingen,
de organisaties die de belangen van de burgers verdedigen (vakbonden,
ziekenfondsen, belangengroepen) en de overheid.
Binnen democratie = De welvaartsstaat is niet autoritair, dit wil zeggen dat alles tot stand is
Gekomen door overleg en inspraak (parlementaire democratie) .
1.1.3 Korte historische schets
Algemeen
De uitbouw van de welvaartstaat kwam er net na de industriële revolutie. De mechanisering én de
voortdurende technologische ontwikkelingen zorgden voor een grote toename van de
arbeidsproductiviteit en een stijging van de welvaart.
Ook op politiek-maatschappelijk vlak boekten we vooruitgang: steeds meer wetten ontstonden, ook
de oprichting van ziekenfondsen en vakbonden die werknemers beschermden, wettelijke
arbeidsduur, verplichte ziekteverzekering.
Hieronder een korte schets in 5 fasen:
Eerste Fase: 1800-1880
Er was weinig inmenging van de overheid. Arbeiders werden uitgebuid en hadden bijna geen
rechten, er was hongersnood (1848), kinderarbeid was schering en inslag en de levensstandaard was
zeer slecht. Dit noemen de ‘oude sociale kwestie’.
Beïnvloed door de ideeën van de Franse revolutie en de aankomende industrialisering was er een
iets betere levensstandaard (welvaartspeil) dan vroeger. De kiemen voor wat later ziekenfondsen en
vakbonden zouden worden werden toen gelegd. Mensen sloten zich vrijwillig aan bij één of andere
kas (later ziekenfondsen) om toch op hulp te kunnen rekenen bij overlijden of ziekte.
Productiecoöperatieven (vb; Vooruit) zorgden voor betaalbare basisproducten.
5
, Tweede Fase: 1880-1919
De eerste sociale wetten zorgden ervoor dat arbeiders beter beschermd werden (zondagsrust,
leerplicht en verbod op kinderarbeid). Deze wetten kwamen er na opstanden en stakingen in de
fabrieken (zie film Daens). Ook de ontwikkeling van het stemrecht droeg bij tot de totstandkoming
van een aantal wettelijke initiatieven m.b.t. betere bescherming van werknemers.
Arbeiders gingen zich ook beter organiseren. Vakbonden en ziekenfondsen werden opgericht maar
een verplichting om zich aan te sluiten was er niet.
Derde Fase: 1919-1939
Toenemende economische crisis met toenemende werkloosheid. Dit zorgde voor de opkomst van
totalitaire regimes in heel wat Europese landen. Maar stilaan groeide het besef dat door
staatsinterventie en overheidsplanning de economie uit het slop gehaald kon worden.
Tijdens die periode werd overleg tussen vakbonden van werknemers en werkgevers steeds
belangrijker. De eerste Nationale Arbeidsconventie kwam tot stad (1936). Dit leidde tot betaald
jaarlijkse verlof (6dagen), een erkenning van de vakbonden en een 40-uren week in ongezonde en
gevaarlijke fabrieken.
Ziekteverzekering en werkloosheidsverzekering waren nog steeds vrijwillig. Pensioen en kinderbijslag
werden verplicht.
Vierde Fase: 1940-1975
De sociale zekerheid kwam nu echt van de grond. Het werd verplicht voor alle werknemers. Ook
werden rijksdiensten ingericht, werkloosheidsvergoedingen en ziekte – en invaliditeitsuitkeringen en
kinderbijslag.
Ook het overleg tussen werkgevers en werknemers werd uitgebreid.
Vanaf 1973 (oliecrisis) bleef de welvaartsstaat stilstaan. Door stijgende olieprijzen werd de
economische groei aangetast werkloosheid stijgt armoede neemt toe sociale uitgaven voor
werkloosheidsvergoedingen namen grote happen uit het overheidsbudget. De ‘traditionele’
welvaartsstaat moest herbekeken worden.
Vijfde Fase: vanaf 1975
Het welvaartsmodel en de financiële houdbaarheid ervan werd een heikel thema. Door wijzingen bij
de bevolking (vergrijzing, ontgroening, tweeverdienersmodel … ) + wijzingen in de economie (van
indurstrie naar diensten uitsluiting laaggeschoolden) en de globaliseringstrends werd het niet
meer houdbaar.
Er kwam een verschuiving van de traditionele welvaartsstaat naar een actieve welvaartsstaat.
6
