Samenleving, feiten en problemen
Inhoudsopgave
1 Inleiding: een conceptueel kader............................................................................................................................. 4
1.1 Drie basis instituties.....................................................................................................................................................4
1.1.1 Het gezin...............................................................................................................................................................4
1.1.2 De overheid..........................................................................................................................................................5
1.1.3 De onderneming...................................................................................................................................................5
1.1.4 De drie basisinstituties en de markt....................................................................................................................6
1.1.5 Een vierde basisinstitutie?...................................................................................................................................7
1.2 Basisstructuur..............................................................................................................................................................7
1.3 Sociaal contract...........................................................................................................................................................9
1.3.1 Grondleggers........................................................................................................................................................9
1.3.2 Sociaal contract met overlappende generaties...................................................................................................9
2 Als markten falen.................................................................................................................................................. 10
2.1 Wanneer werken ongereguleerde markten?.............................................................................................................10
2.1.1 Het libertarische ideaal van een ongereguleerde markt...................................................................................10
2.1.2 Het laboratorium van de wetenschapper..........................................................................................................10
2.1.3 Is het referentie model realtistisch?..................................................................................................................11
2.2 Marktfalingen............................................................................................................................................................11
2.3 Publiek gefinancierde sociale diensten......................................................................................................................14
2.3.1 Commodificatie..................................................................................................................................................14
2.3.2 Slotbeschouwingen............................................................................................................................................14
3 Sociale zekerheid................................................................................................................................................... 15
3.1 Risico..........................................................................................................................................................................15
3.1.1 Risicoaversie.......................................................................................................................................................15
3.2 Informele verzekering................................................................................................................................................15
3.3 Private verzekering....................................................................................................................................................16
3.3.1 Wanneer werkt een private verzekering?.........................................................................................................17
3.4 Sociale verzekering....................................................................................................................................................18
3.4.1 Sociale verzekering vs private verzekering........................................................................................................18
3.4.2 Sociale zekerheid in België.................................................................................................................................19
4 Belastingen, ongelijkheid en herverdeling.............................................................................................................. 21
4.1 Efficiëntie en rechtvaardigheid..................................................................................................................................21
4.1.1 John Rawls:.........................................................................................................................................................21
4.1.2 Taakverdeling.....................................................................................................................................................22
4.2 Belastingen en herverdeling......................................................................................................................................23
4.2.1 Verschillende belastingen..................................................................................................................................23
4.3 Inkomensongelijkheid................................................................................................................................................25
5 Sociale bijstand en armoedebestrijding.................................................................................................................. 26
5.1 Armoede....................................................................................................................................................................26
5.1.1 Armoede in België..............................................................................................................................................26
, 5.2 Armoedebestrijding...................................................................................................................................................27
5.2.1 Individualistische theorieën van armoede.........................................................................................................27
5.2.2 Structurele theorieën van armoede...................................................................................................................28
5.2.3 Bedrijven tot de rescue?....................................................................................................................................28
5.3 Sociale bijstand..........................................................................................................................................................28
5.3.1 Sociale bijstand in België....................................................................................................................................29
5.4 Tot slot.......................................................................................................................................................................30
6 De welvaartstaat: verschillen en historiek.............................................................................................................. 31
6.1 Verschillen in kaart brengen......................................................................................................................................31
6.2 Begrijpen van verschillen...........................................................................................................................................33
6.2.1 Voorkeuren en overtuigingen............................................................................................................................33
6.2.2 Politiek en macht................................................................................................................................................33
6.2.3 Geschiedenis en padafhankelijkheid..................................................................................................................34
6.3 Historiek van onze welvaartstaat..............................................................................................................................34
6.3.1 Voor de welvaarstaat.........................................................................................................................................34
6.3.2 Welvaartstaat 1.0: trentes glorieuses................................................................................................................35
6.3.3 Welvaartstaat 2.0: neoliberale pushback..........................................................................................................35
6.3.4 Welvaartstaat 3.0: Sociale investeringen...........................................................................................................36
7 Opgroeien in de welvaarstaat................................................................................................................................ 37
7.1 Kinderopvang (0 – 3)..................................................................................................................................................37
7.1.1 Verschillen tussen welvaarstaten......................................................................................................................38
7.2 Kleuter, lager en secundair onderwijs ( 3 – 18).........................................................................................................38
7.2.1 Vlaams onderwijs...............................................................................................................................................40
7.3 Hoger onderwijs ( 18 – 22).........................................................................................................................................40
7.4 Levenslang leren (22+)...............................................................................................................................................41
7.4.1 Verschillen tussen welvaartstaten.....................................................................................................................41
8 Werken in de welvaartstaat................................................................................................................................... 42
8.1 Werk...........................................................................................................................................................................42
8.1.1 Werkgelegenheidsgraad....................................................................................................................................43
8.1.2 Gents systeem:...................................................................................................................................................44
8.2 Loon...........................................................................................................................................................................44
8.2.1 Loonindexering...................................................................................................................................................45
8.3 Werkloosheid.............................................................................................................................................................46
8.3.1 Werkloosheidsgraad..........................................................................................................................................46
9 Gastcollege: overleg werkt..................................................................................................................................... 47
9.1 Sociaal overleg...........................................................................................................................................................47
9.1.1 Internationaal overleg (kort)..............................................................................................................................47
9.1.2 Europees sociaal overleg (kort)..........................................................................................................................47
9.1.3 Belgisch sociaal overleg......................................................................................................................................48
9.2 Case 1: Krapte op de arbeidsmarkt...........................................................................................................................51
9.3 Case 2: Loonindexering..............................................................................................................................................52
VOORBEELD KIJKEN VOOR HET EXAMEN.......................................................................................................................53
10 Gezonheid en ziekte in de welvaarstaat.............................................................................................................. 54
, 10.1 Gezondheid en levensverwachting.........................................................................................................................54
10.2 Gezondheidszorg en ziekteverzekeringen...............................................................................................................54
10.2.1 Organisatie van gezondheidszorg in Vlaanderen............................................................................................55
10.2.2 Organisatie van gezondheidszorg in België.....................................................................................................55
10.2.3 Verschillende gezondheidssystemen..............................................................................................................55
10.3 Personen met een handicap...................................................................................................................................55
10.3.1 Steun aan personen met een handicap..........................................................................................................56
11 Pensioenen in de welvaartstaat........................................................................................................................... 57
11.1 Vergrijzing...............................................................................................................................................................57
11.2 Pensioenen..............................................................................................................................................................58
11.2.1 Gefinancieerd pensioenstelsel........................................................................................................................58
11.2.2 Reparitiestelsel voor pensioenen....................................................................................................................59
11.2.3 Belgisch pensioenstelsel..................................................................................................................................59
11.2.4 Pensioenhervormingen...................................................................................................................................60
11.3 Langdurige zorg......................................................................................................................................................61
12 Een perfecte sociale storm: Naar een nieuw sociaal contract?..............................................................................63
12.1 Een perfecte sociale storm......................................................................................................................................63
12.2 Elementen voor een nieuw sociaal contract...........................................................................................................65
12.2.1 Elementen voor een nieuw sociaal contract...................................................................................................65
,1 Inleiding: een conceptueel kader
Vooraf:
Positieve (beschrijvende) analyse richt zich op feitelijke vragen
= Hoe ziet de wereld eruit?
§ Bv: Wat is het effect op de werkgelegenheid als we het minimumloon verhogen?
Normatieve (prescriptieve) analyse richt zich op waardeoordelen
= Hoe zou de wereld eruit moeten zien?
§ Bv: Is de samenleving beter af met een hoger minimumloon?
Samenlevingen:
-> Meerlagige structuur:
- Lokale samenleving: bv. Antwerpen
- Regionale samenleving: bv. Vlaanderen
- Nationale samenleving (natiestaat): bv. België
- Supranationale samenleving: bv. Europese Unie
- Wereldwijde samenleving: de wereld
Leden van een samenleving:
= Een samenleving bestaat uit individuen (haar leden)
Het lidmaatschap van een samenleving (of burgerschap) bestaat uit 3 delen (Marshall)
§ Burgerrechten: rechten die nodig zijn voor individuele vrijheid
• Bv. vrijheid van meningsuiting, gedachte en geloof (18e eeuw)
§ Politieke rechten: recht op deelname aan de uitoefening van de politieke macht
• Bv. algemeen kiesrecht (19e eeuw)
§ Sociale rechten: recht om een waardig leven te leiden
• Bv. bescherming tegen armoede (20e eeuw)
1.1 Drie basis instituties
De leden van een samenleving zijn geen geïsoleerde atomen. Ze leven, werken, spelen, studeren
samen en vormen (sociale) basisinstituties
Wij concentreren ons op drie basisinstituties:
a) Het gezin
b) Het bedrijf
c) De overheid
1.1.1 Het gezin
Waarom vormen mensen gezinnen?
- Nieuwe mensen voortbrengen
- Deze nieuwe leden verzorgen
- Wederzijdse hulp bieden
- Samenwerken
- Middelen samen gebruiken
Gezinnen zijn informeel georganiseerd
, Wij zijn ons vooral gaan specialiseren in onze cognitieve capaciteiten, daarom zijn onze hersenen
doorheen de tijd steeds groter geworden en meer ontwikkeld
Cognitieve revolutie: (ong 70.000 jaar geleden)
Homo Sapiens ontwikkelt taal en dit opent nieuwe mogelijkheden:
§ Samenwerken in (grotere) groepen
§ Creatie van een verbeelde werkelijkheid (mythes, legendes, religie, …)
• Niet enkel meer leven in de realiteit, wat zich afspeeld in de hoofden van de
mensen en waarover wordt gesproken en doorgegevn
§ Ontwikkeling van cultuur en religies ( wij vs. zij, groepsvorming)
§ Ruil en handel (markt onstaat)
Let op:
= Ruil is het essentiële kenmerk van een markt, niet geld. (Wordt niet beschouwd als basisinstitutie)
Markt = een plek waar handel wordt gedreven, dus niet markt als actor op zich, het is door
bedrijven en gezinnen (andere basisinstituties) die op de markt handelingen stellen
Agrarische revolutie: (ong 10.000 jaar geleden)
Homo sapiens ontwikkelt landbouw en dit verhoogt de voedselproductie per m²
Hierdoor kunnen grotere samenlevingen kunnen in stand worden gehouden en kunnen sommige
leden andere dingen doen dan jagen en voedsel verzamelen
Sociale hiërarchieën (en ongelijkheid) ontstaan + Homo sapiens ontwikkelt schrift
1.1.2 De overheid
Grotere samenlevingen vereisen een meer formele organisatie
-> Sommige leden van de samenleving krijgen de macht om over anderen te heersen: de overheid.
§ Belangrijke functies van de overheid:
› Wetten maken en handhaven
› Belastingen innen en uitgeven
Industriële revolutie:
Homo sapiens vindt de stoommachine uit en hierdoor neemt de productiviteit toe
§ Verstedelijking: migratie naar grote steden
§ Diepgaande transformatie van de samenleving
1.1.3 De onderneming
Schaalvoordelen in de productie leiden tot (grote) winst maximaliserende bedrijven
Maar bedrijven hebben kapitaal en arbeid nodig om goederen te produceren (productiemiddelen)
Sociale relatie tussen werkgever en werknemer verandert:
§ Arbeidsomstandigheden voor werknemers verslechteren
§ Onzekere leefomstandigheden
§ Ongelijkheid en armoede nemen toe
Hierdoor commodificatie (vermarkting) van menselijke arbeid
Inhoudsopgave
1 Inleiding: een conceptueel kader............................................................................................................................. 4
1.1 Drie basis instituties.....................................................................................................................................................4
1.1.1 Het gezin...............................................................................................................................................................4
1.1.2 De overheid..........................................................................................................................................................5
1.1.3 De onderneming...................................................................................................................................................5
1.1.4 De drie basisinstituties en de markt....................................................................................................................6
1.1.5 Een vierde basisinstitutie?...................................................................................................................................7
1.2 Basisstructuur..............................................................................................................................................................7
1.3 Sociaal contract...........................................................................................................................................................9
1.3.1 Grondleggers........................................................................................................................................................9
1.3.2 Sociaal contract met overlappende generaties...................................................................................................9
2 Als markten falen.................................................................................................................................................. 10
2.1 Wanneer werken ongereguleerde markten?.............................................................................................................10
2.1.1 Het libertarische ideaal van een ongereguleerde markt...................................................................................10
2.1.2 Het laboratorium van de wetenschapper..........................................................................................................10
2.1.3 Is het referentie model realtistisch?..................................................................................................................11
2.2 Marktfalingen............................................................................................................................................................11
2.3 Publiek gefinancierde sociale diensten......................................................................................................................14
2.3.1 Commodificatie..................................................................................................................................................14
2.3.2 Slotbeschouwingen............................................................................................................................................14
3 Sociale zekerheid................................................................................................................................................... 15
3.1 Risico..........................................................................................................................................................................15
3.1.1 Risicoaversie.......................................................................................................................................................15
3.2 Informele verzekering................................................................................................................................................15
3.3 Private verzekering....................................................................................................................................................16
3.3.1 Wanneer werkt een private verzekering?.........................................................................................................17
3.4 Sociale verzekering....................................................................................................................................................18
3.4.1 Sociale verzekering vs private verzekering........................................................................................................18
3.4.2 Sociale zekerheid in België.................................................................................................................................19
4 Belastingen, ongelijkheid en herverdeling.............................................................................................................. 21
4.1 Efficiëntie en rechtvaardigheid..................................................................................................................................21
4.1.1 John Rawls:.........................................................................................................................................................21
4.1.2 Taakverdeling.....................................................................................................................................................22
4.2 Belastingen en herverdeling......................................................................................................................................23
4.2.1 Verschillende belastingen..................................................................................................................................23
4.3 Inkomensongelijkheid................................................................................................................................................25
5 Sociale bijstand en armoedebestrijding.................................................................................................................. 26
5.1 Armoede....................................................................................................................................................................26
5.1.1 Armoede in België..............................................................................................................................................26
, 5.2 Armoedebestrijding...................................................................................................................................................27
5.2.1 Individualistische theorieën van armoede.........................................................................................................27
5.2.2 Structurele theorieën van armoede...................................................................................................................28
5.2.3 Bedrijven tot de rescue?....................................................................................................................................28
5.3 Sociale bijstand..........................................................................................................................................................28
5.3.1 Sociale bijstand in België....................................................................................................................................29
5.4 Tot slot.......................................................................................................................................................................30
6 De welvaartstaat: verschillen en historiek.............................................................................................................. 31
6.1 Verschillen in kaart brengen......................................................................................................................................31
6.2 Begrijpen van verschillen...........................................................................................................................................33
6.2.1 Voorkeuren en overtuigingen............................................................................................................................33
6.2.2 Politiek en macht................................................................................................................................................33
6.2.3 Geschiedenis en padafhankelijkheid..................................................................................................................34
6.3 Historiek van onze welvaartstaat..............................................................................................................................34
6.3.1 Voor de welvaarstaat.........................................................................................................................................34
6.3.2 Welvaartstaat 1.0: trentes glorieuses................................................................................................................35
6.3.3 Welvaartstaat 2.0: neoliberale pushback..........................................................................................................35
6.3.4 Welvaartstaat 3.0: Sociale investeringen...........................................................................................................36
7 Opgroeien in de welvaarstaat................................................................................................................................ 37
7.1 Kinderopvang (0 – 3)..................................................................................................................................................37
7.1.1 Verschillen tussen welvaarstaten......................................................................................................................38
7.2 Kleuter, lager en secundair onderwijs ( 3 – 18).........................................................................................................38
7.2.1 Vlaams onderwijs...............................................................................................................................................40
7.3 Hoger onderwijs ( 18 – 22).........................................................................................................................................40
7.4 Levenslang leren (22+)...............................................................................................................................................41
7.4.1 Verschillen tussen welvaartstaten.....................................................................................................................41
8 Werken in de welvaartstaat................................................................................................................................... 42
8.1 Werk...........................................................................................................................................................................42
8.1.1 Werkgelegenheidsgraad....................................................................................................................................43
8.1.2 Gents systeem:...................................................................................................................................................44
8.2 Loon...........................................................................................................................................................................44
8.2.1 Loonindexering...................................................................................................................................................45
8.3 Werkloosheid.............................................................................................................................................................46
8.3.1 Werkloosheidsgraad..........................................................................................................................................46
9 Gastcollege: overleg werkt..................................................................................................................................... 47
9.1 Sociaal overleg...........................................................................................................................................................47
9.1.1 Internationaal overleg (kort)..............................................................................................................................47
9.1.2 Europees sociaal overleg (kort)..........................................................................................................................47
9.1.3 Belgisch sociaal overleg......................................................................................................................................48
9.2 Case 1: Krapte op de arbeidsmarkt...........................................................................................................................51
9.3 Case 2: Loonindexering..............................................................................................................................................52
VOORBEELD KIJKEN VOOR HET EXAMEN.......................................................................................................................53
10 Gezonheid en ziekte in de welvaarstaat.............................................................................................................. 54
, 10.1 Gezondheid en levensverwachting.........................................................................................................................54
10.2 Gezondheidszorg en ziekteverzekeringen...............................................................................................................54
10.2.1 Organisatie van gezondheidszorg in Vlaanderen............................................................................................55
10.2.2 Organisatie van gezondheidszorg in België.....................................................................................................55
10.2.3 Verschillende gezondheidssystemen..............................................................................................................55
10.3 Personen met een handicap...................................................................................................................................55
10.3.1 Steun aan personen met een handicap..........................................................................................................56
11 Pensioenen in de welvaartstaat........................................................................................................................... 57
11.1 Vergrijzing...............................................................................................................................................................57
11.2 Pensioenen..............................................................................................................................................................58
11.2.1 Gefinancieerd pensioenstelsel........................................................................................................................58
11.2.2 Reparitiestelsel voor pensioenen....................................................................................................................59
11.2.3 Belgisch pensioenstelsel..................................................................................................................................59
11.2.4 Pensioenhervormingen...................................................................................................................................60
11.3 Langdurige zorg......................................................................................................................................................61
12 Een perfecte sociale storm: Naar een nieuw sociaal contract?..............................................................................63
12.1 Een perfecte sociale storm......................................................................................................................................63
12.2 Elementen voor een nieuw sociaal contract...........................................................................................................65
12.2.1 Elementen voor een nieuw sociaal contract...................................................................................................65
,1 Inleiding: een conceptueel kader
Vooraf:
Positieve (beschrijvende) analyse richt zich op feitelijke vragen
= Hoe ziet de wereld eruit?
§ Bv: Wat is het effect op de werkgelegenheid als we het minimumloon verhogen?
Normatieve (prescriptieve) analyse richt zich op waardeoordelen
= Hoe zou de wereld eruit moeten zien?
§ Bv: Is de samenleving beter af met een hoger minimumloon?
Samenlevingen:
-> Meerlagige structuur:
- Lokale samenleving: bv. Antwerpen
- Regionale samenleving: bv. Vlaanderen
- Nationale samenleving (natiestaat): bv. België
- Supranationale samenleving: bv. Europese Unie
- Wereldwijde samenleving: de wereld
Leden van een samenleving:
= Een samenleving bestaat uit individuen (haar leden)
Het lidmaatschap van een samenleving (of burgerschap) bestaat uit 3 delen (Marshall)
§ Burgerrechten: rechten die nodig zijn voor individuele vrijheid
• Bv. vrijheid van meningsuiting, gedachte en geloof (18e eeuw)
§ Politieke rechten: recht op deelname aan de uitoefening van de politieke macht
• Bv. algemeen kiesrecht (19e eeuw)
§ Sociale rechten: recht om een waardig leven te leiden
• Bv. bescherming tegen armoede (20e eeuw)
1.1 Drie basis instituties
De leden van een samenleving zijn geen geïsoleerde atomen. Ze leven, werken, spelen, studeren
samen en vormen (sociale) basisinstituties
Wij concentreren ons op drie basisinstituties:
a) Het gezin
b) Het bedrijf
c) De overheid
1.1.1 Het gezin
Waarom vormen mensen gezinnen?
- Nieuwe mensen voortbrengen
- Deze nieuwe leden verzorgen
- Wederzijdse hulp bieden
- Samenwerken
- Middelen samen gebruiken
Gezinnen zijn informeel georganiseerd
, Wij zijn ons vooral gaan specialiseren in onze cognitieve capaciteiten, daarom zijn onze hersenen
doorheen de tijd steeds groter geworden en meer ontwikkeld
Cognitieve revolutie: (ong 70.000 jaar geleden)
Homo Sapiens ontwikkelt taal en dit opent nieuwe mogelijkheden:
§ Samenwerken in (grotere) groepen
§ Creatie van een verbeelde werkelijkheid (mythes, legendes, religie, …)
• Niet enkel meer leven in de realiteit, wat zich afspeeld in de hoofden van de
mensen en waarover wordt gesproken en doorgegevn
§ Ontwikkeling van cultuur en religies ( wij vs. zij, groepsvorming)
§ Ruil en handel (markt onstaat)
Let op:
= Ruil is het essentiële kenmerk van een markt, niet geld. (Wordt niet beschouwd als basisinstitutie)
Markt = een plek waar handel wordt gedreven, dus niet markt als actor op zich, het is door
bedrijven en gezinnen (andere basisinstituties) die op de markt handelingen stellen
Agrarische revolutie: (ong 10.000 jaar geleden)
Homo sapiens ontwikkelt landbouw en dit verhoogt de voedselproductie per m²
Hierdoor kunnen grotere samenlevingen kunnen in stand worden gehouden en kunnen sommige
leden andere dingen doen dan jagen en voedsel verzamelen
Sociale hiërarchieën (en ongelijkheid) ontstaan + Homo sapiens ontwikkelt schrift
1.1.2 De overheid
Grotere samenlevingen vereisen een meer formele organisatie
-> Sommige leden van de samenleving krijgen de macht om over anderen te heersen: de overheid.
§ Belangrijke functies van de overheid:
› Wetten maken en handhaven
› Belastingen innen en uitgeven
Industriële revolutie:
Homo sapiens vindt de stoommachine uit en hierdoor neemt de productiviteit toe
§ Verstedelijking: migratie naar grote steden
§ Diepgaande transformatie van de samenleving
1.1.3 De onderneming
Schaalvoordelen in de productie leiden tot (grote) winst maximaliserende bedrijven
Maar bedrijven hebben kapitaal en arbeid nodig om goederen te produceren (productiemiddelen)
Sociale relatie tussen werkgever en werknemer verandert:
§ Arbeidsomstandigheden voor werknemers verslechteren
§ Onzekere leefomstandigheden
§ Ongelijkheid en armoede nemen toe
Hierdoor commodificatie (vermarkting) van menselijke arbeid
