College aantekeningen en Presentaties van Ethiek voor een voldoende

Les 1
Wat moet je weten deze week?
 Het belang van ethiek voor veiligheid
 Wat is ethiek?
 Normatieve en descriptieve ethiek
 Wat is een ethische theorie?
 De betekenis van normen en waarden
 Waardenconflict en waardendiversiteit
 Dilemma’s
 De casus van de tikkende tijdbom

Ethiek
‘Ethiek is de systematische bespiegeling op het menselijk handelen aan de hand van opvattingen
over goed en kwaad’ (EeV, p.23)
 Reflectie
 Menselijk gedrag en het handelen (gaat niet om het denken maar om het doen, maar
het gaat ook wel weer om de intenties en motieven van het doen en de argumenten die
gegeven worden)
 Systematisch: het onderzoeken van waarom we iets doen op bepaalde gronden kan
het beste gebeuren door de motieven te ordenen en te categoriseren
 Opvattingen over goed en kwaad

Waarom is ethiek van belang voor veiligheid?
 Complexe bestuurlijke afwegingen ordenen
 Verantwoording geven
 Steeds grotere waardendiversiteit
 De bescherming tegen bureaucratisch managementdenken (en private belangen)
 De bescherming tegen technologisch exces
 Het waarborgen van integriteit
 Gedragspsychologische veiligheidsproblemen benaderen

Normen en warden
 Norm: verkeersregels voor goed gedrag
 Waarde: een (gedeelde) voorstelling die het ijkpunt vormt van wat wordt gezien als
waardevol of als kenmerkend voor goed gedrag.
 Moraal: verzameling van gedragsopvattingen in samenleving of individu

Morele problemen en dilemma’s
 Morele problemen draaien om de vraag: ‘wat behoren we te doen?’
 Benaderingen volgen meestal uit conflicterende waardenposities
 Dilemma: ‘Een morele afweging tussen twee handelingsopties waarbij beide opties in
gelijkwaardige mate problematisch zijn of niet verkiesbaar.’ (EeV, p.37)

Les 2: Gevolgenethiek en het maatschappelijk belang
Wat je moet weten:
 Normatieve theorie: het consequentialisme
 De consequentialistische verdediging van waarden
 Normatieve theorie: het utilisme
 Het maatschappelijk belang
 Jeremy Bentham en het panopticum
 Bezwaren tegen het utilisme
o Tirannie van de meerderheid
o Selectief omgaan met de bewijslast
o Hoe kan de waarde van iets uitgedrukt worden?
 Schadebeginsel (onderdeel van consequentionalisme samen met de
maximalisatiepronciepe)) : je eigen vrijheid eindigt waar de vrijheid van een ander begint.
Je mag pas intervenieerden in de vrijheid van een ander wanneer diegene schade
toebrengt. Borging van het voorkomen van tirannie van de meerderheid.

Terug naar dilemma: Sophie’s choice

1

, Het consequentialisme
 Voor elke handeling X geldt: als en alleen als <de gevolgen van X het beste zijn>,
dan is X goed, en als en alleen als <de gevolgen van X niet het beste zijn> dan is X
slecht.
 De waarde die we toekennen aan de toekomstige uitkomst van de te maken keuze
bepaalt of de handeling goed is.

Kenmerken consequentialisme:
 Het gevolg van de handeling is leidend, niet het motief van de handeling
 Projecteren van scenario’s, uitkomsten, voordelen en belangen
 Rationeel actormodel
 Benchmark of ijkpunt van belang – wanneer is een uitkomst beter dan de andere?
 Risicobeheersing en –calculatie
 Consequentialistische waarden




Het maatschappelijk nut:
 De ultieme maatstaf voor het beoordelen van gevolgen van handelingen?
 Het veiligheidsbelang als algemeen maatschappelijk belang
 Collateral damage

(Vorm van consequentiolisme) Het utilisme:
 Een vorm van consequentialisme
 Het maximalisatieprincipe: wat levert het meeste plezier cq het minste pijn op voor
zoveel mogelijk mensen? (maatschappelijk nut)
 Jeremy Bentham (1748 – 1832)
 Mensbeeld: mens als genotszoeker

Bezwaren tegen het utilisme:
 Tirannie van de meerderheid
 Selectief omgaan met de bewijslast
 Hoe kan de waarde van iets uitgedrukt worden?



Les 3
Wat je moet weten:


2