Biodiversiteit
van Planten
2022-2023
s.L
Deel morfologie
Jarne Winderickx
,Inhoud
1. inleiding.................................................................................................................................................... 4
2. Wortel....................................................................................................................................................... 4
2.1 inleiding.............................................................................................................................................. 4
................................................................................................................................................................. 4
2.2 functies............................................................................................................................................... 5
2.3 opbouw van het wortelsysteem.......................................................................................................... 5
2.4 verschil tussen Eudicotylen en Monocotylen...................................................................................... 6
2.5 Bijzondere vormen + structuren (=metamorfosen).............................................................................6
3. Stengel...................................................................................................................................................... 9
3.1 Inleiding.............................................................................................................................................. 9
3.2 Functies............................................................................................................................................. 10
3.3 Algemene bouw................................................................................................................................ 11
3.4 Uitzicht van stengel........................................................................................................................... 11
3.5 Vertakkingspatronen......................................................................................................................... 11
3.6 Bijzondere vertakkingstructuren....................................................................................................... 12
3.7 Architectuur Types............................................................................................................................ 13
3.8 Fyllotaxis / Bladstand........................................................................................................................ 13
3.9 Bijzondere vormen + structuren....................................................................................................... 14
3.9.1 Voedzame knollen...................................................................................................................... 14
3.9.2 Speciale stengels......................................................................................................................... 14
4. Blad......................................................................................................................................................... 18
4.1 Functies............................................................................................................................................. 18
4.2 Onderdelen / bladstructuren............................................................................................................ 18
4.2.1 bladbasis..................................................................................................................................... 18
4.2.2 Bladsteel..................................................................................................................................... 19
4.2.3 bladschijf.................................................................................................................................... 19
4.3 Ontwikkeling..................................................................................................................................... 21
4.4 Bijzondere vormen + structuren....................................................................................................... 21
5. bloemgestel / inflorescenties.................................................................................................................. 23
5.1 Inleiding............................................................................................................................................ 23
5.2 Terminologie..................................................................................................................................... 24
5.3 Algemene indelingen........................................................................................................................ 25
1
, 5.3.1 Racemeuze bloemgestellen........................................................................................................ 26
5.3.2 complexe bloemgestellen........................................................................................................... 27
5.3.3 Pseudanthia................................................................................................................................ 27
5.3.4 Aartjes bij grassen....................................................................................................................... 28
6. bloem...................................................................................................................................................... 30
6.1 ontstaan............................................................................................................................................ 30
6.2 onderdelen van bloem...................................................................................................................... 30
6.3 ontstaan van een periant (bloembekleedsel).................................................................................... 31
6.4 kenmerken van de onderdelen......................................................................................................... 31
6.4.1 geslacht...................................................................................................................................... 31
6.4.2 talligheid..................................................................................................................................... 31
6.4.3 positie......................................................................................................................................... 32
6.4.3.1 Bloemdiagram...................................................................................................................... 33
6.4.3.2 Bloemformule (zie practicumnota’s)....................................................................................33
6.4.4 symmetrische verhoudingen...................................................................................................... 33
6.5 Onderdelen van bloem (uitgebreid).................................................................................................. 33
6.5.1 bloembodem.............................................................................................................................. 33
6.5.1.1 Bijzondere metamorfosen.................................................................................................... 34
6.5.2 periant........................................................................................................................................ 34
6.5.3 kelk / calyx.................................................................................................................................. 35
6.5.3.1 bijkelk / epicalyx................................................................................................................... 35
6.5.3.2 vergroeiing........................................................................................................................... 35
6.5.3.3 functiewijzigingen................................................................................................................ 36
6.5.3.4 uitgroeiende kelk................................................................................................................. 36
6.5.4 kroon / corolla............................................................................................................................ 36
6.5.4.1 anatomische bijzonderheden............................................................................................... 37
6.5.4.2 kleur..................................................................................................................................... 37
6.5.4.3 groei + levensduur............................................................................................................... 37
6.5.4.4 vorm.................................................................................................................................... 37
6.5.4.5 enkele bijzondere karakteristieke vormen...........................................................................37
6.5.5 bloemdek.................................................................................................................................... 38
6.5.6 meeldraden................................................................................................................................ 38
6.5.6.1 onderdelen.......................................................................................................................... 38
2
, 6.5.6.2 metamorfosen..................................................................................................................... 39
6.5.6.3 openingswijzen van helmknop............................................................................................. 40
6.5.6.4 vergroeiingen....................................................................................................................... 40
6.5.6.5 positie + aantal..................................................................................................................... 40
6.5.6.6 ontogenese + anatomie....................................................................................................... 42
........................................................................................................................................................ 42
6.5.7 stampers..................................................................................................................................... 44
6.5.7.1 onderdelen.......................................................................................................................... 44
6.5.7.2 positie.................................................................................................................................. 44
6.5.7.3 anatomie van ovarium......................................................................................................... 44
6.5.7.4 ontogenese + anatomie van carpel, ovulum en embryozak.................................................46
6.5.7.5 bevruchting.......................................................................................................................... 46
7. Vrucht..................................................................................................................................................... 48
7.1 Definitie vrucht................................................................................................................................. 48
7.2 geocarpie en amficarpie.................................................................................................................... 48
7.3 onderdelen....................................................................................................................................... 48
7.4 Typologische indeling op basis van verbreiding................................................................................49
7.5 Typologische indeling op basis van morfologie.................................................................................50
7.5.1 Echte vruchten............................................................................................................................ 50
7.5.1.1 Vlezige vruchten................................................................................................................... 50
7.5.1.2 Droge vruchten.................................................................................................................... 51
7.5.1.2.1 Uiteenvallend............................................................................................................... 51
7.5.1.2.2 openend....................................................................................................................... 51
7.5.1.2.3 Niet-openend............................................................................................................... 53
7.5.2 Schijnvruchten............................................................................................................................ 53
............................................................................................................................................................ 53
8. Zaden...................................................................................................................................................... 53
8.1 definitie zaad.................................................................................................................................... 53
8.2 onderdelen....................................................................................................................................... 54
8.2.1 zaadhuid / Testa......................................................................................................................... 54
8.2.2 embryo / kiem............................................................................................................................ 54
8.2.3 reservestoffen + hun opslag........................................................................................................ 55
8.2.4 kieming en kiemplant................................................................................................................. 56
3
,9. co-evolutie (zie vooral cursus)................................................................................................................. 56
MORFOLOGIE
1. inleiding
Morfologie - Uitwendige studie van de organen
Scheut - Bovengrondse organensysteem (= stengel + blad)
Homologe structuren - Zelfde oorsprong / manier van ontstaan
- oorspronkelijk zelfde functie maar door
veranderende omstandigheden + evolutie krijgen
ze een andere vorm + functie
Analoge structuren - zelfde functie + vorm, maar andere oorsprong
van ontstaan
- evolutionair afzonderlijk tot stand gekomen
Convergente evolutie - ontwikkeling van dezelfde eigenschappen bij
verschillende / niet duidelijk verwante groepen
Taxonomie - indelen in groepen
Modulaire bouw - bv: stengel draagt een blad, maar een blad
draagt dan een okselknop, …
2. Wortel
2.1 inleiding
Wortel - kan niet zelfstandig leven
- afgesneden wortel kan geen nieuwe stengels
maken
- = helft van de plant
- draagt geen bladeren
Hypocotyl + wortelhals - = overgang tussen wortel + stengel
4
,2.2 functies
Wortelhaarzone - laat rhizodermiscellen uitgroeien tot
wortelharen
Mycorrhiza-associaties - relatie tussen plant ( wortel) + fungi
- zorgt voor een oppervlakte vergroting van het
wortelsysteem
penwortel - Sterke hoofdwortel die recht naar beneden
groeit
Trekwortels / contractiele wortels - wortels die zich verkorten (door zijdelingse
strekking van cel) waardoor knollen/bollen dieper
de grond worden ingetrokken + extra verankerd
worden
Wortelknollen - Lokale verdikkingen in het wortelsysteem waarin
extra voedsel kan worden opgeslagen
Statocyten - Cellen die bijzondere plasten (statolieten)
bevatten, deze kunnen de zwaartekracht
waarnemen + de groei van de wortel beïnvloeden
zodanig dat het volgens de zwaartekracht is
Wortelmutsje / calyptra - Hier bevinden die speciale cellen zich
- beschermt apicaal meristeem + worteltop
2.3 opbouw van het wortelsysteem
Allorhizisch wortelsysteem - bij naaldbomen + eudicotylen
- wortelsysteem die bestaat uit zijwortels +
hoofdwortels (= 2 verschillende soorten wortels)
- bv: pastinaak (Apiaceae / schermbloemigen),
zuring (Polygonaceae / kruidachtigen)
Hoofdwortel - uitgegroeide primaire wortel / radicula die is
uitgegroeid als een penwortel
zijwortels - ontstaan endogeen uit een wortel
Endogeen - met ontstaan van binnen uit
5
, Homorhizisch wortelsysteem - bij monocotylen
- bestaat uit bijwortels / adventiefwortels
(allemaal gelijk)
- bv: maïs (Poaceae / grassen)
bijwortels - vervanger van de primaire wortel die is af
gestorven
- ontstaan endogeen uit een stengel + dicht bij
een knoop
- belangrijk voor aseksuele voortplanting
Fibreus wortelsysteem - vorm van homorhizisch wortelsysteem
- zorgt dat plant in staat is om in zandige bodems
te fixeren
- bv: tarwe (Poaceae)
Celstrekkingszone - zie anatomie
Wortelharen - kortlevend (doordat er ++ snel vertakkingen
ontstaan = zijwortels)
- kleine oppervlakte vergroting
- H2O opname stimuleren
Zijwortels - vervangen wortelharen
- zorgen voor een oppervlakte vergroting + H2O
opname stijgt
2.4 verschil tussen Eudicotylen en Monocotylen
Zie cursus
2.5 Bijzondere vormen + structuren (=metamorfosen)
Steltwortels + calyptra - bij schroefpalm (mangroveplant) + andere
mangrovebomen
- S: extra bijwortels / luchtwortels die extra
ondersteuning bieden + zijn bovengronds +
kunnen ook ontstaan bij schuin gegroeide bomen
+ aanwezig waar veel water is
- functie: zorgen dat planten aan zoutkusten (in
6
, tropen + subtropen) extra bestand zijn tegen
stresssituaties
- C: ++ goed te zien
Wortelknollen - 2 vormen: autogeen of allogeen
- knol die wordt aangelegd in herfst/ zomer die
fotosynthetische stoffen bevatten
- gaat in lente uitkomen om zo de fotosynthese
direct op gang te brengen
- opgezwollen wortel
Autogene wortelknol - knol wordt alleen door plant gevormd ( geen
ander organisme helpt hiermee)
- bv: orchis / dahlia / speenkruid
Allogene wortelknol - knol ontstaan door inmenging van een ander
organisme (vaak bacteriën die stikstof kunnen
fixeren, wat een nut heeft tot de
nutriëntenvoorziening van plant)
- bv: vlinderbloemigen (Fabaceae/ leguminosen),
met Rhizobium, zwarte els + Duindoorn met
Frankia, hopklaver
Rhizobium - bacterie die stikstof kan vastleggen in organische
moleculen
- wortels van planten proberen deze bacterie aan
te trekken
Mycorrhiza - =zwam wortel
- wortel van landplant is verbonden met een
zwam (beiden hebben een voordeel, plant neemt
makkelijker nutriënten + H20 + N op en zwam
neemt fotosynthetische suikers van plant op)
- zwammantel bevat een rhizosfeer die
bescherming biedt aan plant tegen pathogenen
- door mycorrhiza wordt een plantennetwerk
gevormd, waardoor kleine planten ook genoeg
H2O krijgen
- 2 soorten: ectomycorrhiza of endomycorrhiza
Ectomycorrhiza (EM) - wortel gaat er anders uitzien qua morfologie
- bij bepaalde bomen + struiken
7
van Planten
2022-2023
s.L
Deel morfologie
Jarne Winderickx
,Inhoud
1. inleiding.................................................................................................................................................... 4
2. Wortel....................................................................................................................................................... 4
2.1 inleiding.............................................................................................................................................. 4
................................................................................................................................................................. 4
2.2 functies............................................................................................................................................... 5
2.3 opbouw van het wortelsysteem.......................................................................................................... 5
2.4 verschil tussen Eudicotylen en Monocotylen...................................................................................... 6
2.5 Bijzondere vormen + structuren (=metamorfosen).............................................................................6
3. Stengel...................................................................................................................................................... 9
3.1 Inleiding.............................................................................................................................................. 9
3.2 Functies............................................................................................................................................. 10
3.3 Algemene bouw................................................................................................................................ 11
3.4 Uitzicht van stengel........................................................................................................................... 11
3.5 Vertakkingspatronen......................................................................................................................... 11
3.6 Bijzondere vertakkingstructuren....................................................................................................... 12
3.7 Architectuur Types............................................................................................................................ 13
3.8 Fyllotaxis / Bladstand........................................................................................................................ 13
3.9 Bijzondere vormen + structuren....................................................................................................... 14
3.9.1 Voedzame knollen...................................................................................................................... 14
3.9.2 Speciale stengels......................................................................................................................... 14
4. Blad......................................................................................................................................................... 18
4.1 Functies............................................................................................................................................. 18
4.2 Onderdelen / bladstructuren............................................................................................................ 18
4.2.1 bladbasis..................................................................................................................................... 18
4.2.2 Bladsteel..................................................................................................................................... 19
4.2.3 bladschijf.................................................................................................................................... 19
4.3 Ontwikkeling..................................................................................................................................... 21
4.4 Bijzondere vormen + structuren....................................................................................................... 21
5. bloemgestel / inflorescenties.................................................................................................................. 23
5.1 Inleiding............................................................................................................................................ 23
5.2 Terminologie..................................................................................................................................... 24
5.3 Algemene indelingen........................................................................................................................ 25
1
, 5.3.1 Racemeuze bloemgestellen........................................................................................................ 26
5.3.2 complexe bloemgestellen........................................................................................................... 27
5.3.3 Pseudanthia................................................................................................................................ 27
5.3.4 Aartjes bij grassen....................................................................................................................... 28
6. bloem...................................................................................................................................................... 30
6.1 ontstaan............................................................................................................................................ 30
6.2 onderdelen van bloem...................................................................................................................... 30
6.3 ontstaan van een periant (bloembekleedsel).................................................................................... 31
6.4 kenmerken van de onderdelen......................................................................................................... 31
6.4.1 geslacht...................................................................................................................................... 31
6.4.2 talligheid..................................................................................................................................... 31
6.4.3 positie......................................................................................................................................... 32
6.4.3.1 Bloemdiagram...................................................................................................................... 33
6.4.3.2 Bloemformule (zie practicumnota’s)....................................................................................33
6.4.4 symmetrische verhoudingen...................................................................................................... 33
6.5 Onderdelen van bloem (uitgebreid).................................................................................................. 33
6.5.1 bloembodem.............................................................................................................................. 33
6.5.1.1 Bijzondere metamorfosen.................................................................................................... 34
6.5.2 periant........................................................................................................................................ 34
6.5.3 kelk / calyx.................................................................................................................................. 35
6.5.3.1 bijkelk / epicalyx................................................................................................................... 35
6.5.3.2 vergroeiing........................................................................................................................... 35
6.5.3.3 functiewijzigingen................................................................................................................ 36
6.5.3.4 uitgroeiende kelk................................................................................................................. 36
6.5.4 kroon / corolla............................................................................................................................ 36
6.5.4.1 anatomische bijzonderheden............................................................................................... 37
6.5.4.2 kleur..................................................................................................................................... 37
6.5.4.3 groei + levensduur............................................................................................................... 37
6.5.4.4 vorm.................................................................................................................................... 37
6.5.4.5 enkele bijzondere karakteristieke vormen...........................................................................37
6.5.5 bloemdek.................................................................................................................................... 38
6.5.6 meeldraden................................................................................................................................ 38
6.5.6.1 onderdelen.......................................................................................................................... 38
2
, 6.5.6.2 metamorfosen..................................................................................................................... 39
6.5.6.3 openingswijzen van helmknop............................................................................................. 40
6.5.6.4 vergroeiingen....................................................................................................................... 40
6.5.6.5 positie + aantal..................................................................................................................... 40
6.5.6.6 ontogenese + anatomie....................................................................................................... 42
........................................................................................................................................................ 42
6.5.7 stampers..................................................................................................................................... 44
6.5.7.1 onderdelen.......................................................................................................................... 44
6.5.7.2 positie.................................................................................................................................. 44
6.5.7.3 anatomie van ovarium......................................................................................................... 44
6.5.7.4 ontogenese + anatomie van carpel, ovulum en embryozak.................................................46
6.5.7.5 bevruchting.......................................................................................................................... 46
7. Vrucht..................................................................................................................................................... 48
7.1 Definitie vrucht................................................................................................................................. 48
7.2 geocarpie en amficarpie.................................................................................................................... 48
7.3 onderdelen....................................................................................................................................... 48
7.4 Typologische indeling op basis van verbreiding................................................................................49
7.5 Typologische indeling op basis van morfologie.................................................................................50
7.5.1 Echte vruchten............................................................................................................................ 50
7.5.1.1 Vlezige vruchten................................................................................................................... 50
7.5.1.2 Droge vruchten.................................................................................................................... 51
7.5.1.2.1 Uiteenvallend............................................................................................................... 51
7.5.1.2.2 openend....................................................................................................................... 51
7.5.1.2.3 Niet-openend............................................................................................................... 53
7.5.2 Schijnvruchten............................................................................................................................ 53
............................................................................................................................................................ 53
8. Zaden...................................................................................................................................................... 53
8.1 definitie zaad.................................................................................................................................... 53
8.2 onderdelen....................................................................................................................................... 54
8.2.1 zaadhuid / Testa......................................................................................................................... 54
8.2.2 embryo / kiem............................................................................................................................ 54
8.2.3 reservestoffen + hun opslag........................................................................................................ 55
8.2.4 kieming en kiemplant................................................................................................................. 56
3
,9. co-evolutie (zie vooral cursus)................................................................................................................. 56
MORFOLOGIE
1. inleiding
Morfologie - Uitwendige studie van de organen
Scheut - Bovengrondse organensysteem (= stengel + blad)
Homologe structuren - Zelfde oorsprong / manier van ontstaan
- oorspronkelijk zelfde functie maar door
veranderende omstandigheden + evolutie krijgen
ze een andere vorm + functie
Analoge structuren - zelfde functie + vorm, maar andere oorsprong
van ontstaan
- evolutionair afzonderlijk tot stand gekomen
Convergente evolutie - ontwikkeling van dezelfde eigenschappen bij
verschillende / niet duidelijk verwante groepen
Taxonomie - indelen in groepen
Modulaire bouw - bv: stengel draagt een blad, maar een blad
draagt dan een okselknop, …
2. Wortel
2.1 inleiding
Wortel - kan niet zelfstandig leven
- afgesneden wortel kan geen nieuwe stengels
maken
- = helft van de plant
- draagt geen bladeren
Hypocotyl + wortelhals - = overgang tussen wortel + stengel
4
,2.2 functies
Wortelhaarzone - laat rhizodermiscellen uitgroeien tot
wortelharen
Mycorrhiza-associaties - relatie tussen plant ( wortel) + fungi
- zorgt voor een oppervlakte vergroting van het
wortelsysteem
penwortel - Sterke hoofdwortel die recht naar beneden
groeit
Trekwortels / contractiele wortels - wortels die zich verkorten (door zijdelingse
strekking van cel) waardoor knollen/bollen dieper
de grond worden ingetrokken + extra verankerd
worden
Wortelknollen - Lokale verdikkingen in het wortelsysteem waarin
extra voedsel kan worden opgeslagen
Statocyten - Cellen die bijzondere plasten (statolieten)
bevatten, deze kunnen de zwaartekracht
waarnemen + de groei van de wortel beïnvloeden
zodanig dat het volgens de zwaartekracht is
Wortelmutsje / calyptra - Hier bevinden die speciale cellen zich
- beschermt apicaal meristeem + worteltop
2.3 opbouw van het wortelsysteem
Allorhizisch wortelsysteem - bij naaldbomen + eudicotylen
- wortelsysteem die bestaat uit zijwortels +
hoofdwortels (= 2 verschillende soorten wortels)
- bv: pastinaak (Apiaceae / schermbloemigen),
zuring (Polygonaceae / kruidachtigen)
Hoofdwortel - uitgegroeide primaire wortel / radicula die is
uitgegroeid als een penwortel
zijwortels - ontstaan endogeen uit een wortel
Endogeen - met ontstaan van binnen uit
5
, Homorhizisch wortelsysteem - bij monocotylen
- bestaat uit bijwortels / adventiefwortels
(allemaal gelijk)
- bv: maïs (Poaceae / grassen)
bijwortels - vervanger van de primaire wortel die is af
gestorven
- ontstaan endogeen uit een stengel + dicht bij
een knoop
- belangrijk voor aseksuele voortplanting
Fibreus wortelsysteem - vorm van homorhizisch wortelsysteem
- zorgt dat plant in staat is om in zandige bodems
te fixeren
- bv: tarwe (Poaceae)
Celstrekkingszone - zie anatomie
Wortelharen - kortlevend (doordat er ++ snel vertakkingen
ontstaan = zijwortels)
- kleine oppervlakte vergroting
- H2O opname stimuleren
Zijwortels - vervangen wortelharen
- zorgen voor een oppervlakte vergroting + H2O
opname stijgt
2.4 verschil tussen Eudicotylen en Monocotylen
Zie cursus
2.5 Bijzondere vormen + structuren (=metamorfosen)
Steltwortels + calyptra - bij schroefpalm (mangroveplant) + andere
mangrovebomen
- S: extra bijwortels / luchtwortels die extra
ondersteuning bieden + zijn bovengronds +
kunnen ook ontstaan bij schuin gegroeide bomen
+ aanwezig waar veel water is
- functie: zorgen dat planten aan zoutkusten (in
6
, tropen + subtropen) extra bestand zijn tegen
stresssituaties
- C: ++ goed te zien
Wortelknollen - 2 vormen: autogeen of allogeen
- knol die wordt aangelegd in herfst/ zomer die
fotosynthetische stoffen bevatten
- gaat in lente uitkomen om zo de fotosynthese
direct op gang te brengen
- opgezwollen wortel
Autogene wortelknol - knol wordt alleen door plant gevormd ( geen
ander organisme helpt hiermee)
- bv: orchis / dahlia / speenkruid
Allogene wortelknol - knol ontstaan door inmenging van een ander
organisme (vaak bacteriën die stikstof kunnen
fixeren, wat een nut heeft tot de
nutriëntenvoorziening van plant)
- bv: vlinderbloemigen (Fabaceae/ leguminosen),
met Rhizobium, zwarte els + Duindoorn met
Frankia, hopklaver
Rhizobium - bacterie die stikstof kan vastleggen in organische
moleculen
- wortels van planten proberen deze bacterie aan
te trekken
Mycorrhiza - =zwam wortel
- wortel van landplant is verbonden met een
zwam (beiden hebben een voordeel, plant neemt
makkelijker nutriënten + H20 + N op en zwam
neemt fotosynthetische suikers van plant op)
- zwammantel bevat een rhizosfeer die
bescherming biedt aan plant tegen pathogenen
- door mycorrhiza wordt een plantennetwerk
gevormd, waardoor kleine planten ook genoeg
H2O krijgen
- 2 soorten: ectomycorrhiza of endomycorrhiza
Ectomycorrhiza (EM) - wortel gaat er anders uitzien qua morfologie
- bij bepaalde bomen + struiken
7
