Democratie en Participatie
Inhoud
Inleiding ..................................................................................................................................... 4
1. Burger en bestuur: een complexe en veelvormige relatie ............................................... 4
1.1. Verschillende burgerrollen ...................................................................................... 4
1.2. Kwaliteitsdimensies: de overheid evalueren ........................................................... 4
1.3. Classificatie burgerschapsstijlen volgens Dejaeghere en Hooghe: Politieke
interesse – Politiek zelfvertrouwen - Participatie............................................................... 4
1.4. Combinatie van rollen en stijlen .............................................................................. 5
2. Waarom participatie? ...................................................................................................... 5
2.1. De burger is veranderd ................................................................................................ 5
2.2. Het bestuur is verandert .......................................................................................... 5
2.3. Motieven vanuit bestuur voor participatie .............................................................. 6
2.4. Strong versus thin democracy.................................................................................. 6
2.5. Participatiegolven .................................................................................................... 6
3. Classificatiemodellen ...................................................................................................... 6
3.1. Democratietypes (Hendriks) ................................................................................... 6
3.2. Participatieladder (Arnstein) ................................................................................... 7
3.3. Participatiecube ....................................................................................................... 7
3.4. Participatie volgens generatie .................................................................................. 8
3.5. Burgerparticipatie en sociale participatie (De Rynck)............................................. 8
Vertrouwen en Legitimiteit ........................................................................................................ 8
1. Wat is legitimiteit? .......................................................................................................... 8
2. Wat is politiek vertrouwen? ............................................................................................ 9
3. Waarom zijn legitimiteit en politiek vertrouwen nodig? ................................................ 9
3.1. Beleidsbeslissingen naleven en respecteren ............................................................ 9
4. Hoeveel vertrouwen is er nodig en is er een democratische crisis? ................................ 9
4.1. Hoeveel politiek vertrouwen is voldoende? ............................................................. 9
4.2. Crisis van de democratie? ...................................................................................... 10
5. Participatie als remedie? ............................................................................................... 10
5.1. Hoe kan participatie inwerken? ............................................................................. 10
5.2. Kan participatie steun versterken (onderzoek Marien & Kern) ............................ 10
Klachtenmanagement ............................................................................................................... 11
1. Kwaliteit en klachtenmanagement................................................................................. 11
1.1. Soorten kwaliteit ..................................................................................................... 11
1.2. Bescherming tegen onbehoorlijk bestuur ............................................................... 11
1.3. Klachten en klachtenmanagement ......................................................................... 11
2. Ombudsdienst ................................................................................................................12
1
, 2.1. Taakopvatting van de ombudsdienst ......................................................................12
2.2. Kenmerken van ombudsdiensten ...........................................................................12
2.3. Soorten ombudsdiensten ........................................................................................12
2.4. Ombudsnormen ......................................................................................................12
2.5. Spanningen .............................................................................................................12
2.6. Gemeentelijke ombudsdiensten .............................................................................13
Openbaarheid van bestuur ........................................................................................................13
1. Passieve openbaarheid van bestuur ...............................................................................13
1.1. Voordelen voor de burger .......................................................................................13
1.2. Voordelen voor het bestuur ....................................................................................14
1.3. Nadelen ...................................................................................................................14
1.4. Praktijk ....................................................................................................................14
2. Actieve openbaarheid .....................................................................................................14
2.1. Praktijk .................................................................................................................... 15
2.2. Overheidscommunicatie ......................................................................................... 15
2.3. Recente trends ........................................................................................................ 15
Adviesraden ............................................................................................................................... 15
1. Wat zijn adviesraden? .................................................................................................... 15
2. Redenen voor installatie van adviesraden .....................................................................16
3. Soorten en samenstelling adviesraden...........................................................................16
4. Spanningen.....................................................................................................................16
5. Invloed van adviesraden ................................................................................................ 17
6. Kritiek op adviesraden ................................................................................................... 17
7. Adviesraden op lokaal niveau ........................................................................................ 17
Directe democratie ................................................................................................................... 18
1. Vormen van directe democratie en situering ................................................................ 18
1.1. Typologie van Altman ................................................................................................ 18
1.2. Participatieladder .................................................................................................. 18
2. Motivaties voor directe democratie............................................................................... 18
2.1. Voor het gebruik .................................................................................................... 18
2.2. Stijging gebruik MDD’s .......................................................................................... 18
3. Directe democratie in België ..........................................................................................19
3.1. Regionaal niveau .....................................................................................................19
3.2. Lokaal niveau ..........................................................................................................19
4. Effecten op burgers ........................................................................................................19
4.1. Participatory democracy theory ..............................................................................19
4.2. Empirisch onderzoek ............................................................................................. 20
Deliberatieve democratie ......................................................................................................... 20
1. Informele fora ............................................................................................................... 20
2. Formele fora ...................................................................................................................21
2
, 2.1. Deliberative poll ......................................................................................................21
2.2. Burgerpanels ...........................................................................................................21
2.3. Evaluatiecriteria ......................................................................................................21
3. Voordelen en Nadelen deliberatieve democratie .......................................................... 22
3.1. Voordelen ............................................................................................................... 22
3.2. Nadelen .................................................................................................................. 22
Formele inspraak en interactieve beleidsvoering .................................................................... 23
1. Klassieke inspraakprocessen: een probleemstelling ..................................................... 23
1.1. Kritiek .................................................................................................................... 23
1.2. Reactie op kritiek ................................................................................................... 24
1. Omschrijving interactieve besluitvorming .................................................................... 24
2. Verwante concepten ...................................................................................................... 24
3. Park Spoor Noord Antwerpen ....................................................................................... 24
4. Rol van het bestuur ....................................................................................................... 25
4.1. Interactieve beleidsvoering wanneer? ................................................................... 25
4.2. Dilemma’s voor het bestuur ................................................................................... 25
5. Participatiemotieven voor burgers ................................................................................ 25
6. Effecten ......................................................................................................................... 26
6.1. Positieve effecten ................................................................................................... 26
6.2. Negatieve effecten .................................................................................................. 26
Participatie van onderuit .......................................................................................................... 27
1. Definitie en situering ..................................................................................................... 27
2. Houding van het bestuur............................................................................................... 27
2.1. Uitdagingen en vragen voor het bestuur ............................................................... 27
3. Aanpak van het bestuur ................................................................................................ 28
3.1. Typologie van ondersteuning................................................................................. 28
3.2. Rol van de frontlijn ambtenaar .............................................................................. 29
3.3. Wijkbudgetten........................................................................................................ 30
4. Evaluatie van burgerinitiatieven ................................................................................... 30
4.1. Context van succesvolle burgerparticipatie ........................................................... 30
4.2. CLEAR-model ........................................................................................................ 30
4.3. Kritische kanttekening ............................................................................................31
Inspraak van leden in organisaties en politieke partijen ..........................................................31
1. Toegenomen aandacht .................................................................................................. 32
1.1. Voorzittersverkiezingen .............................................................................................. 32
1.2. Stemrecht op congressen ....................................................................................... 32
1.3. Lijstensamenstelling .............................................................................................. 32
2. Motieven ........................................................................................................................ 33
3. Recente trend: niet-leden .............................................................................................. 33
3
, Inleiding
1. Burger en bestuur: een complexe en veelvormige relatie
1.1. Verschillende burgerrollen
- Burger als kiezer
- Burger als partner
- Burger als belastingbetaler
- Burger als gebruiker
- Burger als klager
- Burger als onverantwoordelijke
1.2. Kwaliteitsdimensies: de overheid evalueren
- Kiezer en partner: beleidsvoering: spanning, bevolkingsvertegenwoordigers (=>
openheid, inspraak, referenda, …)
- Belastingbetaler en gebruiker: klantgerichte dienstverlening (=> klantvriendelijkheid,
handvest van gebruiker overheidsdiensten, meer duidelijke formulieren, …) en
organisatie van de dienstverlening (=> efficiëntie, minder hiërarchie,
netwerkorganisaties, …)
- Klager: klachtenmanagement: redelijke en billijke behandeling door bestuur (=>
motiveringsplicht, gelijkheidsbeginsel, ombudsdienst, …)
- Onverantwoordelijke: ethisch perspectief (=> voorlichting, codes, …)
1.3. Classificatie burgerschapsstijlen volgens Dejaeghere en Hooghe: Politieke
interesse – Politiek zelfvertrouwen - Participatie
- Uitgebluste burger (++-)
- Conventioneel actieve burger (+++)
- Monitorial citizen’ (+++)
- Verlegen burger (+--)
- Bescheiden burger (+-+)
- Onbescheiden burger (-+-)
- Opportunistische burger (-+)
- Passieve burger (---)
- Instrumentele burger (--+)
4
Inhoud
Inleiding ..................................................................................................................................... 4
1. Burger en bestuur: een complexe en veelvormige relatie ............................................... 4
1.1. Verschillende burgerrollen ...................................................................................... 4
1.2. Kwaliteitsdimensies: de overheid evalueren ........................................................... 4
1.3. Classificatie burgerschapsstijlen volgens Dejaeghere en Hooghe: Politieke
interesse – Politiek zelfvertrouwen - Participatie............................................................... 4
1.4. Combinatie van rollen en stijlen .............................................................................. 5
2. Waarom participatie? ...................................................................................................... 5
2.1. De burger is veranderd ................................................................................................ 5
2.2. Het bestuur is verandert .......................................................................................... 5
2.3. Motieven vanuit bestuur voor participatie .............................................................. 6
2.4. Strong versus thin democracy.................................................................................. 6
2.5. Participatiegolven .................................................................................................... 6
3. Classificatiemodellen ...................................................................................................... 6
3.1. Democratietypes (Hendriks) ................................................................................... 6
3.2. Participatieladder (Arnstein) ................................................................................... 7
3.3. Participatiecube ....................................................................................................... 7
3.4. Participatie volgens generatie .................................................................................. 8
3.5. Burgerparticipatie en sociale participatie (De Rynck)............................................. 8
Vertrouwen en Legitimiteit ........................................................................................................ 8
1. Wat is legitimiteit? .......................................................................................................... 8
2. Wat is politiek vertrouwen? ............................................................................................ 9
3. Waarom zijn legitimiteit en politiek vertrouwen nodig? ................................................ 9
3.1. Beleidsbeslissingen naleven en respecteren ............................................................ 9
4. Hoeveel vertrouwen is er nodig en is er een democratische crisis? ................................ 9
4.1. Hoeveel politiek vertrouwen is voldoende? ............................................................. 9
4.2. Crisis van de democratie? ...................................................................................... 10
5. Participatie als remedie? ............................................................................................... 10
5.1. Hoe kan participatie inwerken? ............................................................................. 10
5.2. Kan participatie steun versterken (onderzoek Marien & Kern) ............................ 10
Klachtenmanagement ............................................................................................................... 11
1. Kwaliteit en klachtenmanagement................................................................................. 11
1.1. Soorten kwaliteit ..................................................................................................... 11
1.2. Bescherming tegen onbehoorlijk bestuur ............................................................... 11
1.3. Klachten en klachtenmanagement ......................................................................... 11
2. Ombudsdienst ................................................................................................................12
1
, 2.1. Taakopvatting van de ombudsdienst ......................................................................12
2.2. Kenmerken van ombudsdiensten ...........................................................................12
2.3. Soorten ombudsdiensten ........................................................................................12
2.4. Ombudsnormen ......................................................................................................12
2.5. Spanningen .............................................................................................................12
2.6. Gemeentelijke ombudsdiensten .............................................................................13
Openbaarheid van bestuur ........................................................................................................13
1. Passieve openbaarheid van bestuur ...............................................................................13
1.1. Voordelen voor de burger .......................................................................................13
1.2. Voordelen voor het bestuur ....................................................................................14
1.3. Nadelen ...................................................................................................................14
1.4. Praktijk ....................................................................................................................14
2. Actieve openbaarheid .....................................................................................................14
2.1. Praktijk .................................................................................................................... 15
2.2. Overheidscommunicatie ......................................................................................... 15
2.3. Recente trends ........................................................................................................ 15
Adviesraden ............................................................................................................................... 15
1. Wat zijn adviesraden? .................................................................................................... 15
2. Redenen voor installatie van adviesraden .....................................................................16
3. Soorten en samenstelling adviesraden...........................................................................16
4. Spanningen.....................................................................................................................16
5. Invloed van adviesraden ................................................................................................ 17
6. Kritiek op adviesraden ................................................................................................... 17
7. Adviesraden op lokaal niveau ........................................................................................ 17
Directe democratie ................................................................................................................... 18
1. Vormen van directe democratie en situering ................................................................ 18
1.1. Typologie van Altman ................................................................................................ 18
1.2. Participatieladder .................................................................................................. 18
2. Motivaties voor directe democratie............................................................................... 18
2.1. Voor het gebruik .................................................................................................... 18
2.2. Stijging gebruik MDD’s .......................................................................................... 18
3. Directe democratie in België ..........................................................................................19
3.1. Regionaal niveau .....................................................................................................19
3.2. Lokaal niveau ..........................................................................................................19
4. Effecten op burgers ........................................................................................................19
4.1. Participatory democracy theory ..............................................................................19
4.2. Empirisch onderzoek ............................................................................................. 20
Deliberatieve democratie ......................................................................................................... 20
1. Informele fora ............................................................................................................... 20
2. Formele fora ...................................................................................................................21
2
, 2.1. Deliberative poll ......................................................................................................21
2.2. Burgerpanels ...........................................................................................................21
2.3. Evaluatiecriteria ......................................................................................................21
3. Voordelen en Nadelen deliberatieve democratie .......................................................... 22
3.1. Voordelen ............................................................................................................... 22
3.2. Nadelen .................................................................................................................. 22
Formele inspraak en interactieve beleidsvoering .................................................................... 23
1. Klassieke inspraakprocessen: een probleemstelling ..................................................... 23
1.1. Kritiek .................................................................................................................... 23
1.2. Reactie op kritiek ................................................................................................... 24
1. Omschrijving interactieve besluitvorming .................................................................... 24
2. Verwante concepten ...................................................................................................... 24
3. Park Spoor Noord Antwerpen ....................................................................................... 24
4. Rol van het bestuur ....................................................................................................... 25
4.1. Interactieve beleidsvoering wanneer? ................................................................... 25
4.2. Dilemma’s voor het bestuur ................................................................................... 25
5. Participatiemotieven voor burgers ................................................................................ 25
6. Effecten ......................................................................................................................... 26
6.1. Positieve effecten ................................................................................................... 26
6.2. Negatieve effecten .................................................................................................. 26
Participatie van onderuit .......................................................................................................... 27
1. Definitie en situering ..................................................................................................... 27
2. Houding van het bestuur............................................................................................... 27
2.1. Uitdagingen en vragen voor het bestuur ............................................................... 27
3. Aanpak van het bestuur ................................................................................................ 28
3.1. Typologie van ondersteuning................................................................................. 28
3.2. Rol van de frontlijn ambtenaar .............................................................................. 29
3.3. Wijkbudgetten........................................................................................................ 30
4. Evaluatie van burgerinitiatieven ................................................................................... 30
4.1. Context van succesvolle burgerparticipatie ........................................................... 30
4.2. CLEAR-model ........................................................................................................ 30
4.3. Kritische kanttekening ............................................................................................31
Inspraak van leden in organisaties en politieke partijen ..........................................................31
1. Toegenomen aandacht .................................................................................................. 32
1.1. Voorzittersverkiezingen .............................................................................................. 32
1.2. Stemrecht op congressen ....................................................................................... 32
1.3. Lijstensamenstelling .............................................................................................. 32
2. Motieven ........................................................................................................................ 33
3. Recente trend: niet-leden .............................................................................................. 33
3
, Inleiding
1. Burger en bestuur: een complexe en veelvormige relatie
1.1. Verschillende burgerrollen
- Burger als kiezer
- Burger als partner
- Burger als belastingbetaler
- Burger als gebruiker
- Burger als klager
- Burger als onverantwoordelijke
1.2. Kwaliteitsdimensies: de overheid evalueren
- Kiezer en partner: beleidsvoering: spanning, bevolkingsvertegenwoordigers (=>
openheid, inspraak, referenda, …)
- Belastingbetaler en gebruiker: klantgerichte dienstverlening (=> klantvriendelijkheid,
handvest van gebruiker overheidsdiensten, meer duidelijke formulieren, …) en
organisatie van de dienstverlening (=> efficiëntie, minder hiërarchie,
netwerkorganisaties, …)
- Klager: klachtenmanagement: redelijke en billijke behandeling door bestuur (=>
motiveringsplicht, gelijkheidsbeginsel, ombudsdienst, …)
- Onverantwoordelijke: ethisch perspectief (=> voorlichting, codes, …)
1.3. Classificatie burgerschapsstijlen volgens Dejaeghere en Hooghe: Politieke
interesse – Politiek zelfvertrouwen - Participatie
- Uitgebluste burger (++-)
- Conventioneel actieve burger (+++)
- Monitorial citizen’ (+++)
- Verlegen burger (+--)
- Bescheiden burger (+-+)
- Onbescheiden burger (-+-)
- Opportunistische burger (-+)
- Passieve burger (---)
- Instrumentele burger (--+)
4
