MODULE 2: HISTORISCH PERSPECTIEF
1
,MODULE 2: HISTORISCH PERSPECTIEF
LESDOELEN
Lesdoelen
• Je weet en begrijpt hoe en waarom het strafrecht geëvolueerd is van privaat naar publiek (overheids)
recht
• Je kent de belangrijkste evoluties op strafrechtelijk vlak doorheen de tijd en kan deze uitleggen
binnen hun maatschappelijke context en tijdskader (oudheid, vroege/late middeleeuwen/, moderne
tijd)
• Je weet dat strafrecht niet altijd (democratisch) wettenrecht was zoals omschreven in het
hedendaagse legaliteitsbeginsel en dat in het verleden andere legitimaties gebruikt werden om te
straffen (God, gewoonte, Koning/Keizer)
• Je kan het ontstaan van de grondwet(en de grondwettelijke verankering van het strafrecht) in
algemene lijnen uitleggen vanaf de middeleeuwen met de opkomst van het leencontract, het
constitutionalisme, het parlementairsme & later de Verlichting
12de en de 18de eeuw worden vaak examenvragen over gesteld
Bronnenmateriaal module 2
• Martyn & Opsommer, Geschiedenis van het publiek recht en de politiek, Brugge, Die Keure, laatste
versie.
• Van den Wyngaert (zie reader) : hoofdstuk 2 (historisch overzicht) en hoofdstuk 3 (theorieën van het
strafrecht)
2
,MODULE 2: HISTORISCH PERSPECTIEF
INHOUDSTAFEL MODULE 2
LESDOELEN................................................................................................................................................................2
CASUS: DE OPKOMST VAN HET HERSTELRECHT.........................................................................................................5
1.DE OUDHEID: GODDELIJKE OORSPRONG EN GEWOONTE ALS LEGITIMATIE OM TE STRAFFEN ...............................5
TALIO-RECHT..............................................................................................................................................................5
40 EEUWEN “STRAFRECHT”...........................................................................................................................................5
2. HET ROMEINSE (STRAF)RECHT: RATIONALISERING & VERWETENSCHAPPELIJKING ................................................6
HET ROMEINSE STRAFRECHT..........................................................................................................................................6
3.VROEGE MIDDELEEUWEN.......................................................................................................................................6
A) LEX SALICA: DADER-SLO-VERZOENING..........................................................................................................................7
B) OUDGERMAANS STRAFPROCES: BETEUGELING VAN ‘KWADE FEITEN’, MET GODS HULP.............................................................7
LICHTPUNT IN DE ME… : HET FEODALE LEEN-CONTRACT.......................................................................................................8
4.LATE MIDDELEEUWEN 12DE EEUW BELANGRIJK.....................................................................................................8
OPKOMST STEDEN EN UNIVERSITEITEN..............................................................................................................................8
C) INQUISITIE: OP ZOEK NAAR DE ‘WAARHEID’ ( GODS WIL)..................................................................................................9
“WET”BOEKEN EN ORDONNANTIES................................................................................................................................10
ALVA’S BLOEDRAAD (16DE EEUW).........................................................................................................................................10
FOLTEREN EN BEKENNEN: IN DE FASE VAN HET ONDERZOEK OF DE INQUISITIO..........................................................................10
OPENBARE, ONGELIJKE, WREDE & VERNEDERENDE LIJFSTRAFFEN...........................................................................................11
LICHTPUNTEN: DE OPKOMST VAN HET CONSTITUTIONALISME & HET PARLEMENTARISME............................................................13
CONSTITUTIONALISME................................................................................................................................................13
MAGNA CARTA LIBERTATUM, 1215: (THE GREAT CHARTER OF THE LIBERTIES, ENGELAND)..............................................................14
BLIJDE INTREDE, 1356: HERTOGEN VAN BRABANT...................................................................................................................14
BILL OF RIGHTS (ENGLAND) 1689.........................................................................................................................................15
PARLIAMENT, KINGDOM OF ENGLAND: CA. 13-14DE EEUW................................................................................................15
PARLEMENTARISME “VERTEGENWOORDIGINGSREGIME”.....................................................................................................15
CASUS HERSTELRECHT OPLOSSEN............................................................................................................................15
5. VAN ABSOLUTISME NAAR VERLICHTING: HET ONTSTAAN VAN HET KLASSIEKE STRAFRECHT (17-18 DE EEUW).....16
“L’ETAT, C’EST MOI!”: LOUIS IVX.................................................................................................................................16
VORSTELIJK ABSOLUTISME...........................................................................................................................................16
“WET”BOEKEN & ORDONNANTIES.................................................................................................................................16
“STRAFFEN” IN TIJDEN VAN ABSOLUTISME.......................................................................................................................17
LETTRES DE CACHET............................................................................................................................................................17
VANAF 16DE-17DE E: NATUURRECHT............................................................................................................................17
3
, MODULE 2: HISTORISCH PERSPECTIEF
DE VERLICHTING EN HET ONTSTAAN VAN DE GRONDWET (18DE EEUW)..................................................................17
JOSEPH II (OOSTENRIJK): VERLICHT DESPOTISM................................................................................................................18
CESARE BECCARIA (1764): HUMANISEER HET STRAFRECHT.................................................................................................18
IMMANUEL KANT: HET RECHT REGEERT..........................................................................................................................18
CHARLES DE MONTESQUIEU : SCHEIDING DER MACHTEN.....................................................................................................19
MONTESQUIEU…EN DE GEZAGSTYPES VAN ARISTOTELES.....................................................................................................19
JEAN JACQUES ROUSSEAU: SOCIAAL CONTRACT................................................................................................................19
JOHN LOCKE: SOCIAAL CONTRACT..................................................................................................................................20
US CONSTITUTION (1787): DE EERSTE “MODERNE” GRONDWET.........................................................................................20
WE THE PEOPLE.................................................................................................................................................................21
ARTICLES.......................................................................................................................................................................... 21
CHECKS & BALANCES..........................................................................................................................................................22
AMENDMENTS................................................................................................................................................................... 22
QUID SLAVERNIJ?....................................................................................................................................................24
ONTSTAAN “KLASSIEK STRAFRECHT” (EIND 18DE E)................................................................................................24
6. VAN REVOLUTIONAIR STRAFRECHT NAAR DE WETBOEKEN VAN KEIZER NAPOLEON ...........................................25
FRANSE REVOLUTIE (1789) (1))...................................................................................................................................26
DE FRANSE (R)EVOLUTIE (1789) (2).............................................................................................................................26
NAPOLEONTISCHE CODIFICATIEGOLF (FRANSE TIJD, 1794-1815)..........................................................................................27
VERENIGD KONINKRIJK DER NEDERLANDEN (1815-1830)..................................................................................................27
BELGISCHE GRONDWET 1831......................................................................................................................................27
BELGISCH “KLASSIEKE” STRAFRECHT...............................................................................................................................28
KLASSIEK STRAFRECHT (1STE STRAFRECHTSTHEORIE)..............................................................................................28
7. TOTALITARISME: CRISIS VAN HET STRAFRECHT...................................................................................................29
DE EERSTE CRIMINOLOGEN & HET “SOCIALE VRAAGSTUK”...................................................................................................29
OPKOMST SOCIAAL VERWEER (EIND 19DE E TOT WOII, 2DE STRAFRECHTSTHEORIE) ..............................................29
HET “JOODSE VRAAGSTUK”.........................................................................................................................................30
HOE DE GW & GRONDRECHTEN OMZEILEN?....................................................................................................................31
TOTALITARISME.........................................................................................................................................................31
8. REACTIES OP DE TWEEDE WERELDOORLOG.........................................................................................................31
1. INTERNATIONALISERING VAN HET RECHT......................................................................................................................32
2. NÜREMBERG & LEGALITEIT.......................................................................................................................................32
ART. 7 EVRM................................................................................................................................................................... 32
NIEUW SOCIAAL VERWEER (NA WO2, 3DE STRAFRECHTSTHEORIE).........................................................................33
STRAFRECHTSTHEORETISCHE EPILOOG....................................................................................................................33
4
1
,MODULE 2: HISTORISCH PERSPECTIEF
LESDOELEN
Lesdoelen
• Je weet en begrijpt hoe en waarom het strafrecht geëvolueerd is van privaat naar publiek (overheids)
recht
• Je kent de belangrijkste evoluties op strafrechtelijk vlak doorheen de tijd en kan deze uitleggen
binnen hun maatschappelijke context en tijdskader (oudheid, vroege/late middeleeuwen/, moderne
tijd)
• Je weet dat strafrecht niet altijd (democratisch) wettenrecht was zoals omschreven in het
hedendaagse legaliteitsbeginsel en dat in het verleden andere legitimaties gebruikt werden om te
straffen (God, gewoonte, Koning/Keizer)
• Je kan het ontstaan van de grondwet(en de grondwettelijke verankering van het strafrecht) in
algemene lijnen uitleggen vanaf de middeleeuwen met de opkomst van het leencontract, het
constitutionalisme, het parlementairsme & later de Verlichting
12de en de 18de eeuw worden vaak examenvragen over gesteld
Bronnenmateriaal module 2
• Martyn & Opsommer, Geschiedenis van het publiek recht en de politiek, Brugge, Die Keure, laatste
versie.
• Van den Wyngaert (zie reader) : hoofdstuk 2 (historisch overzicht) en hoofdstuk 3 (theorieën van het
strafrecht)
2
,MODULE 2: HISTORISCH PERSPECTIEF
INHOUDSTAFEL MODULE 2
LESDOELEN................................................................................................................................................................2
CASUS: DE OPKOMST VAN HET HERSTELRECHT.........................................................................................................5
1.DE OUDHEID: GODDELIJKE OORSPRONG EN GEWOONTE ALS LEGITIMATIE OM TE STRAFFEN ...............................5
TALIO-RECHT..............................................................................................................................................................5
40 EEUWEN “STRAFRECHT”...........................................................................................................................................5
2. HET ROMEINSE (STRAF)RECHT: RATIONALISERING & VERWETENSCHAPPELIJKING ................................................6
HET ROMEINSE STRAFRECHT..........................................................................................................................................6
3.VROEGE MIDDELEEUWEN.......................................................................................................................................6
A) LEX SALICA: DADER-SLO-VERZOENING..........................................................................................................................7
B) OUDGERMAANS STRAFPROCES: BETEUGELING VAN ‘KWADE FEITEN’, MET GODS HULP.............................................................7
LICHTPUNT IN DE ME… : HET FEODALE LEEN-CONTRACT.......................................................................................................8
4.LATE MIDDELEEUWEN 12DE EEUW BELANGRIJK.....................................................................................................8
OPKOMST STEDEN EN UNIVERSITEITEN..............................................................................................................................8
C) INQUISITIE: OP ZOEK NAAR DE ‘WAARHEID’ ( GODS WIL)..................................................................................................9
“WET”BOEKEN EN ORDONNANTIES................................................................................................................................10
ALVA’S BLOEDRAAD (16DE EEUW).........................................................................................................................................10
FOLTEREN EN BEKENNEN: IN DE FASE VAN HET ONDERZOEK OF DE INQUISITIO..........................................................................10
OPENBARE, ONGELIJKE, WREDE & VERNEDERENDE LIJFSTRAFFEN...........................................................................................11
LICHTPUNTEN: DE OPKOMST VAN HET CONSTITUTIONALISME & HET PARLEMENTARISME............................................................13
CONSTITUTIONALISME................................................................................................................................................13
MAGNA CARTA LIBERTATUM, 1215: (THE GREAT CHARTER OF THE LIBERTIES, ENGELAND)..............................................................14
BLIJDE INTREDE, 1356: HERTOGEN VAN BRABANT...................................................................................................................14
BILL OF RIGHTS (ENGLAND) 1689.........................................................................................................................................15
PARLIAMENT, KINGDOM OF ENGLAND: CA. 13-14DE EEUW................................................................................................15
PARLEMENTARISME “VERTEGENWOORDIGINGSREGIME”.....................................................................................................15
CASUS HERSTELRECHT OPLOSSEN............................................................................................................................15
5. VAN ABSOLUTISME NAAR VERLICHTING: HET ONTSTAAN VAN HET KLASSIEKE STRAFRECHT (17-18 DE EEUW).....16
“L’ETAT, C’EST MOI!”: LOUIS IVX.................................................................................................................................16
VORSTELIJK ABSOLUTISME...........................................................................................................................................16
“WET”BOEKEN & ORDONNANTIES.................................................................................................................................16
“STRAFFEN” IN TIJDEN VAN ABSOLUTISME.......................................................................................................................17
LETTRES DE CACHET............................................................................................................................................................17
VANAF 16DE-17DE E: NATUURRECHT............................................................................................................................17
3
, MODULE 2: HISTORISCH PERSPECTIEF
DE VERLICHTING EN HET ONTSTAAN VAN DE GRONDWET (18DE EEUW)..................................................................17
JOSEPH II (OOSTENRIJK): VERLICHT DESPOTISM................................................................................................................18
CESARE BECCARIA (1764): HUMANISEER HET STRAFRECHT.................................................................................................18
IMMANUEL KANT: HET RECHT REGEERT..........................................................................................................................18
CHARLES DE MONTESQUIEU : SCHEIDING DER MACHTEN.....................................................................................................19
MONTESQUIEU…EN DE GEZAGSTYPES VAN ARISTOTELES.....................................................................................................19
JEAN JACQUES ROUSSEAU: SOCIAAL CONTRACT................................................................................................................19
JOHN LOCKE: SOCIAAL CONTRACT..................................................................................................................................20
US CONSTITUTION (1787): DE EERSTE “MODERNE” GRONDWET.........................................................................................20
WE THE PEOPLE.................................................................................................................................................................21
ARTICLES.......................................................................................................................................................................... 21
CHECKS & BALANCES..........................................................................................................................................................22
AMENDMENTS................................................................................................................................................................... 22
QUID SLAVERNIJ?....................................................................................................................................................24
ONTSTAAN “KLASSIEK STRAFRECHT” (EIND 18DE E)................................................................................................24
6. VAN REVOLUTIONAIR STRAFRECHT NAAR DE WETBOEKEN VAN KEIZER NAPOLEON ...........................................25
FRANSE REVOLUTIE (1789) (1))...................................................................................................................................26
DE FRANSE (R)EVOLUTIE (1789) (2).............................................................................................................................26
NAPOLEONTISCHE CODIFICATIEGOLF (FRANSE TIJD, 1794-1815)..........................................................................................27
VERENIGD KONINKRIJK DER NEDERLANDEN (1815-1830)..................................................................................................27
BELGISCHE GRONDWET 1831......................................................................................................................................27
BELGISCH “KLASSIEKE” STRAFRECHT...............................................................................................................................28
KLASSIEK STRAFRECHT (1STE STRAFRECHTSTHEORIE)..............................................................................................28
7. TOTALITARISME: CRISIS VAN HET STRAFRECHT...................................................................................................29
DE EERSTE CRIMINOLOGEN & HET “SOCIALE VRAAGSTUK”...................................................................................................29
OPKOMST SOCIAAL VERWEER (EIND 19DE E TOT WOII, 2DE STRAFRECHTSTHEORIE) ..............................................29
HET “JOODSE VRAAGSTUK”.........................................................................................................................................30
HOE DE GW & GRONDRECHTEN OMZEILEN?....................................................................................................................31
TOTALITARISME.........................................................................................................................................................31
8. REACTIES OP DE TWEEDE WERELDOORLOG.........................................................................................................31
1. INTERNATIONALISERING VAN HET RECHT......................................................................................................................32
2. NÜREMBERG & LEGALITEIT.......................................................................................................................................32
ART. 7 EVRM................................................................................................................................................................... 32
NIEUW SOCIAAL VERWEER (NA WO2, 3DE STRAFRECHTSTHEORIE).........................................................................33
STRAFRECHTSTHEORETISCHE EPILOOG....................................................................................................................33
4
