!
KATHOLIEKE)UNIVERSITEIT)LEUVEN!
FACULTEIT!LETTEREN!SUBFACULTEIT!ARCHEOLOGIE,!KUNSTWETENSCHAPPEN!EN!
MUSICOLOGIE!
F0SZ0a:)Geschiedenis)van)de)Beeldende)kunsten)en)architectuur)vanaf)1860)(Prof.)dr.)Hilde)
Van)Gelder)!
!
Studiepunten:!architectuur!1860Fvandaag!(einde!lessen)!(code!1!op!toledo):!1!studiepunt;!
beeldende!kunsten!1860Fvandaag!(code!0!op!toledo):!3!studiepunten.!
!
Ppt’s!na!lessen!op!toledo.!Beelden!van!op!ppt’s!heel!belangrijk,!ook!voor!examen.!
!
Cursus:!toledo!(=!enkel!beeldende!kunst;!architectuur!is!ppt’s).!
!
!
!
!
!
!
!
!
!
!
!
!
!
!
!
!
!
!
!
!
!
,INLEIDING)
!
!
Marcel!Duchamp,!Fontein,(1917!
!
Moderne!kunst,!modernisme,!avantFgarde:!begrippen!van!kunst!vanaf!1860!tot!vandaag!F>!
periode!waar!kunstenaars!naar!vernieuwing!op!zoek!zijn!F>!dingen!over!boord!gooien,!het!
begrip!kunst!an!sich!herdenken!en!in!vraag!stellen.!Vaak!afzetten!tegen!de!kunstenaars!uit!
nieuwe!tijd.!!
Parijs!midden!19e!eeuw!tot!diep!stuk!20e!eeuw!F>!centrum!van!wereld!op!gebied!van!Beeldende!
Kunst.!Parijs!F>!eerste!echt!moderne!metropool!op!verschillende!vlakken!(door!oa.!Franse!
revolutie!…).!Kunstenaars!in!Parijs!gefascineerd!door!eigen!stad!F>!hun!omgeving!betrekken!in!
hun!oeuvre,!Parijs!schilderen.!Nieuwe!onderwerpen,!nieuwe!technieken!…!
Start:!Manet!en!impressionisten!F>!grote!verandering!F>!schilderij!wordt!eigen!realiteit!op!zich.!
Het!ziet!er!vaak!bedrieglijk!eenvoudig!uit,!maar!in!deze!cursus!gaan!we!er!kritischer!op!in.!
Belangrijkste!van!deze!cursus!is!+/Fjaren!1910!F>!nieuwe!avantFgarde!(kubisme,!dada!…).!
Moment!in!kunstgeschiedenis!waar!we!nu!100!jaren!nog!altijd!mee!zitten,!nog!niet!van!
bekomen!zijn.!Illustratie!=!foto!op!slide:!de!‘fontein’!van!Duchamp!F>!een!van!de!allereerste!
readymades.!KantFenFklaar!kunstwerk!(zie!later)!=!buitengewone!revolutie.!Genialiteit!en!
vakmanschap!was!toen!niet!meer!per!se!belangrijk!in!de!kunst,!maar!eerder!het!idee!en!zo!werd!
belangrijk!F>!traditie!werd!op!zijn!kop!gezet.!
!
!
Jackson!Pollock,!Number(5,(1948!
,!
Andere!belangrijke!tendens!=!ontwikkeling!naar!abstractie.!Abstractie!bereikt!hoogtepunt!in!
jaren!’50,!’60,!maar!kanttekening:!figuratieve!kunst!is!eigenlijk!steeds!mee!blijven!bestaan!(en!
niet!enkel!aan!de!zijkant,!maar!ook!in!het!centrum).!
!
!
Francis!Alÿs,!SLll!uit!When(Faith(Moves(Mountains,(2002!
!
Naar!het!einde!van!de!cursus:!nieuwe!media!!Fotografie,!film,!video,!projectiewerk,!digitale!
media,!performance!kunst!…!!
!
Grote!tendens!naar!vooruitgang!is!heel!belangrijk.!Maar!ook!regressieve!tendensen:!
socialistisch!realisme!van!SU,!nazikunst!…!F>!blijven!meer!links!liggen.!Overzicht!hier!gaat!
vooral!naar!het!vooruitstrevende!en!avantFgardistische.!
!
!
I)SCHILDERKUNST)
HOOFDSTUK)1:)1860N1900)op)weg)naar)moderne)kunst)
1.)Impressionisme)
1.1)La)vie)moderne)
)
Manet)
, !
Edouard!Manet,!Le(déjeuner(sur(l’herbe,(1863!
Manet!F>!wordt!algemeen!gezien!als!de!vader!van!de!moderne!kunst.!Parijse!kunstcritische!
scène!was!op!zoek!naar!interessante!kunstenaar!die!het!moderne!stadsleven!(Parijs)!in!beeld!
zou!brengen!F>!la!vie!moderne.!Charles!Baudelaire!F>!zei!in!1840!al!dat!zo’n!kunstenaar!zich!zou!
aanmelden!F>!leven!van!de!Parijse!cafés,!Parijse!parken…!Iets!willen!zeggen!over!het!
hedendaagse!leven!via!de!omweg!van!het!verleden!(dus!schilderen!over!het!verleden,!traditie!
van!historie!schilderkunst)!was!vroeger!meer!het!thema!van!de!beeldende!kunst!F>!men!vond!
dat!dat!moest!stoppen.!Als!men!iets!over!het!heden!wilde!zeggen!F>!eerder!een!hedendaags!
beeld!neerzetten.!Pas!later!zag!men!in!dat!Manet!vooral!voldeed!aan!dit!ideaal!dat!Baudelaire!
vooropstelde.!
Het!realisme!was!de!basis!voor!wat!Manet!zou!gaan!doen.!De!realisten!waren!al!bezig!met!
taferelen!uit!het!alledaagse!leven!af!te!beelden,!maar!heel!vaak!kwam!daar!ook!een!sociale!
aanklacht!bij!F>!ruwe!afbeelding!van!de!realiteit!F>!bij!Manet!werd!het!wat!lichter!F>!aangename!
Parijse!scène!die!minder!ruw!is!dan!wat!de!realisten!deden.!Techniek!van!Manet!(zie!ppt)!F>!
heldere!kleuren!en!vrij!vlakke!kleurpartijen.!Heel!typisch!Manet!is!dat!hij!helle!en!donkere!
kleuren!naast!elkaar!zet!F>!andere!impressie!voor!de!toeschouwer!F>!‘a!la!prima’!–
schildertechniek.!=!Hij!beschildert!het!canvas!direct!en!eerst!moest!je!een!donkere!ondertoon!
(vaak!bruin)!aanbrengen!en!daarna!daar!verder!op!voortbouwen!F>!lichtere!kleuren!F>!
lichtvoelige!kleuren!–!link!met!lichtere!thema’s.!Manet!was!niet!altijd!bij!de!kern!van!de!
impressionisten!F>!hij!ging!bv.!naar!salons!F>!in!Parijs:!vaak!salons:!tentoonstellingen!waar!
kunstenaars!hun!nieuw!werken!konden!tentoonstellen!(vaak!hoog!klasse!publiek)!F>!
selectiecommités,!waar!impressionisten!niet!naartoe!gingen!of!niet!welkom!waren;!maar!
Manet!bezocht!wel!salons.!
!
!
Vergelijking:)
, !
Giorgione,!Le(concert(Champêtre,(ca.!1509!
!
!
Marcantonio!Raimondi,!gravure(naar(Rafaëls(Oordeel(van(Paris,(ca.!1520!
!
Inspiratiebronnen!voor!Manet’s!Déjeuner!sur!l’herbe:!
De!3!hoofdpersonage’s:!klassiek!motief.!(Bij!Raimondi!F>!zie!3!figuren!rechtsonderaan).!Dit!
werk!van!Manet!werd!wel!heel!expliciet!geweigerd!op!de!hoogste!salons!(als!je!daar!geweigerd!
werd,!kon!je!nog!terecht!op!het!‘Salons!de!réfusés’.!Déjeuner!sur!l’herbe!kwam!op!zo’n!salon!
terecht.!(Vaak!met!werken!die!wij!nu!als!belangrijk!zien,!waren!schilderijen!die!meestal!eerst!in!
een!‘salon!de!réfusé’!terechtkwamen!of!zoals!Picasso!resoluut!weigerden!om!op!een!salon!
terecht!te!komen).!
!
Heel!belangrijk!aan!Déjeuner!sur!l’herbe!is!het!naakte!F>!naakte!vrouw!tussen!2!aangeklede!
mannen.!Dat!is!heel!atypisch!vanuit!de!traditie.!Het!vrouwelijk!naakt!wordt!heel!zelfbewust!
geschilderd!F>!ze!kijkt!heel!zelfzeker!ook!naar!de!‘kijker’.!Bv.!bij!werk!van!Giorgine!ziet!het!er!
veel!lieftalliger!uit,!de!vrouwen!kijken!ook!weg,!niet!zo!zelfzeker!…!
!
, De!vrouw!is!een!bekende!vrouw!in!Parijs!F>!vrouw!van!lichte!zeden!F>!wordt!ook!heel!
opvallende!geschilderd!F>!wit!F>!heel!opvallend.!In!het!vluchtpunt!zie!je!nog!een!andere!naakte!
vrouw!zitten!die!in!een!heel!rare!pose!zit.!Manet!wil!zich!enkele!kunstige!codes!bevragen!F>!de!
setting!is!ook!compleet!anders!dan!voordien.!!
!
!
!
Edouard!Manet,!Olympia,1863((!!!!)(
(
Opnieuw!een!werk!dat!geweigerd!werd!op!de!officiele!salon!van!’63,!wel!twee!jaar!later!te!zien!
op!een!salon.!Het!werd!getollereerd,!maar!zodanig!hoog!gehangen,!dat!je!het!niet!echt!goed!
kon!zien!F>!enorm!grote!ruimtes!met!enorm!hoge!muren!die!vol!met!schilderijen!werden!
gehangen.!Die!de!gevestigde!waarden!en!de!jury!het!belangrijkste!vonden!werden!beneden!
gehangen,!waar!ze!heel!veel!werden!bekeken.!Het!was!dus!wel!minder!goed!zichtbaar,!maar!
veroorzakte!wel!een!reusachtig!schandaal!door!de!onconventionele!voorstelling!van!het!
vrouwelijke!naakt.!!
(
Vergelijking:)
KATHOLIEKE)UNIVERSITEIT)LEUVEN!
FACULTEIT!LETTEREN!SUBFACULTEIT!ARCHEOLOGIE,!KUNSTWETENSCHAPPEN!EN!
MUSICOLOGIE!
F0SZ0a:)Geschiedenis)van)de)Beeldende)kunsten)en)architectuur)vanaf)1860)(Prof.)dr.)Hilde)
Van)Gelder)!
!
Studiepunten:!architectuur!1860Fvandaag!(einde!lessen)!(code!1!op!toledo):!1!studiepunt;!
beeldende!kunsten!1860Fvandaag!(code!0!op!toledo):!3!studiepunten.!
!
Ppt’s!na!lessen!op!toledo.!Beelden!van!op!ppt’s!heel!belangrijk,!ook!voor!examen.!
!
Cursus:!toledo!(=!enkel!beeldende!kunst;!architectuur!is!ppt’s).!
!
!
!
!
!
!
!
!
!
!
!
!
!
!
!
!
!
!
!
!
!
,INLEIDING)
!
!
Marcel!Duchamp,!Fontein,(1917!
!
Moderne!kunst,!modernisme,!avantFgarde:!begrippen!van!kunst!vanaf!1860!tot!vandaag!F>!
periode!waar!kunstenaars!naar!vernieuwing!op!zoek!zijn!F>!dingen!over!boord!gooien,!het!
begrip!kunst!an!sich!herdenken!en!in!vraag!stellen.!Vaak!afzetten!tegen!de!kunstenaars!uit!
nieuwe!tijd.!!
Parijs!midden!19e!eeuw!tot!diep!stuk!20e!eeuw!F>!centrum!van!wereld!op!gebied!van!Beeldende!
Kunst.!Parijs!F>!eerste!echt!moderne!metropool!op!verschillende!vlakken!(door!oa.!Franse!
revolutie!…).!Kunstenaars!in!Parijs!gefascineerd!door!eigen!stad!F>!hun!omgeving!betrekken!in!
hun!oeuvre,!Parijs!schilderen.!Nieuwe!onderwerpen,!nieuwe!technieken!…!
Start:!Manet!en!impressionisten!F>!grote!verandering!F>!schilderij!wordt!eigen!realiteit!op!zich.!
Het!ziet!er!vaak!bedrieglijk!eenvoudig!uit,!maar!in!deze!cursus!gaan!we!er!kritischer!op!in.!
Belangrijkste!van!deze!cursus!is!+/Fjaren!1910!F>!nieuwe!avantFgarde!(kubisme,!dada!…).!
Moment!in!kunstgeschiedenis!waar!we!nu!100!jaren!nog!altijd!mee!zitten,!nog!niet!van!
bekomen!zijn.!Illustratie!=!foto!op!slide:!de!‘fontein’!van!Duchamp!F>!een!van!de!allereerste!
readymades.!KantFenFklaar!kunstwerk!(zie!later)!=!buitengewone!revolutie.!Genialiteit!en!
vakmanschap!was!toen!niet!meer!per!se!belangrijk!in!de!kunst,!maar!eerder!het!idee!en!zo!werd!
belangrijk!F>!traditie!werd!op!zijn!kop!gezet.!
!
!
Jackson!Pollock,!Number(5,(1948!
,!
Andere!belangrijke!tendens!=!ontwikkeling!naar!abstractie.!Abstractie!bereikt!hoogtepunt!in!
jaren!’50,!’60,!maar!kanttekening:!figuratieve!kunst!is!eigenlijk!steeds!mee!blijven!bestaan!(en!
niet!enkel!aan!de!zijkant,!maar!ook!in!het!centrum).!
!
!
Francis!Alÿs,!SLll!uit!When(Faith(Moves(Mountains,(2002!
!
Naar!het!einde!van!de!cursus:!nieuwe!media!!Fotografie,!film,!video,!projectiewerk,!digitale!
media,!performance!kunst!…!!
!
Grote!tendens!naar!vooruitgang!is!heel!belangrijk.!Maar!ook!regressieve!tendensen:!
socialistisch!realisme!van!SU,!nazikunst!…!F>!blijven!meer!links!liggen.!Overzicht!hier!gaat!
vooral!naar!het!vooruitstrevende!en!avantFgardistische.!
!
!
I)SCHILDERKUNST)
HOOFDSTUK)1:)1860N1900)op)weg)naar)moderne)kunst)
1.)Impressionisme)
1.1)La)vie)moderne)
)
Manet)
, !
Edouard!Manet,!Le(déjeuner(sur(l’herbe,(1863!
Manet!F>!wordt!algemeen!gezien!als!de!vader!van!de!moderne!kunst.!Parijse!kunstcritische!
scène!was!op!zoek!naar!interessante!kunstenaar!die!het!moderne!stadsleven!(Parijs)!in!beeld!
zou!brengen!F>!la!vie!moderne.!Charles!Baudelaire!F>!zei!in!1840!al!dat!zo’n!kunstenaar!zich!zou!
aanmelden!F>!leven!van!de!Parijse!cafés,!Parijse!parken…!Iets!willen!zeggen!over!het!
hedendaagse!leven!via!de!omweg!van!het!verleden!(dus!schilderen!over!het!verleden,!traditie!
van!historie!schilderkunst)!was!vroeger!meer!het!thema!van!de!beeldende!kunst!F>!men!vond!
dat!dat!moest!stoppen.!Als!men!iets!over!het!heden!wilde!zeggen!F>!eerder!een!hedendaags!
beeld!neerzetten.!Pas!later!zag!men!in!dat!Manet!vooral!voldeed!aan!dit!ideaal!dat!Baudelaire!
vooropstelde.!
Het!realisme!was!de!basis!voor!wat!Manet!zou!gaan!doen.!De!realisten!waren!al!bezig!met!
taferelen!uit!het!alledaagse!leven!af!te!beelden,!maar!heel!vaak!kwam!daar!ook!een!sociale!
aanklacht!bij!F>!ruwe!afbeelding!van!de!realiteit!F>!bij!Manet!werd!het!wat!lichter!F>!aangename!
Parijse!scène!die!minder!ruw!is!dan!wat!de!realisten!deden.!Techniek!van!Manet!(zie!ppt)!F>!
heldere!kleuren!en!vrij!vlakke!kleurpartijen.!Heel!typisch!Manet!is!dat!hij!helle!en!donkere!
kleuren!naast!elkaar!zet!F>!andere!impressie!voor!de!toeschouwer!F>!‘a!la!prima’!–
schildertechniek.!=!Hij!beschildert!het!canvas!direct!en!eerst!moest!je!een!donkere!ondertoon!
(vaak!bruin)!aanbrengen!en!daarna!daar!verder!op!voortbouwen!F>!lichtere!kleuren!F>!
lichtvoelige!kleuren!–!link!met!lichtere!thema’s.!Manet!was!niet!altijd!bij!de!kern!van!de!
impressionisten!F>!hij!ging!bv.!naar!salons!F>!in!Parijs:!vaak!salons:!tentoonstellingen!waar!
kunstenaars!hun!nieuw!werken!konden!tentoonstellen!(vaak!hoog!klasse!publiek)!F>!
selectiecommités,!waar!impressionisten!niet!naartoe!gingen!of!niet!welkom!waren;!maar!
Manet!bezocht!wel!salons.!
!
!
Vergelijking:)
, !
Giorgione,!Le(concert(Champêtre,(ca.!1509!
!
!
Marcantonio!Raimondi,!gravure(naar(Rafaëls(Oordeel(van(Paris,(ca.!1520!
!
Inspiratiebronnen!voor!Manet’s!Déjeuner!sur!l’herbe:!
De!3!hoofdpersonage’s:!klassiek!motief.!(Bij!Raimondi!F>!zie!3!figuren!rechtsonderaan).!Dit!
werk!van!Manet!werd!wel!heel!expliciet!geweigerd!op!de!hoogste!salons!(als!je!daar!geweigerd!
werd,!kon!je!nog!terecht!op!het!‘Salons!de!réfusés’.!Déjeuner!sur!l’herbe!kwam!op!zo’n!salon!
terecht.!(Vaak!met!werken!die!wij!nu!als!belangrijk!zien,!waren!schilderijen!die!meestal!eerst!in!
een!‘salon!de!réfusé’!terechtkwamen!of!zoals!Picasso!resoluut!weigerden!om!op!een!salon!
terecht!te!komen).!
!
Heel!belangrijk!aan!Déjeuner!sur!l’herbe!is!het!naakte!F>!naakte!vrouw!tussen!2!aangeklede!
mannen.!Dat!is!heel!atypisch!vanuit!de!traditie.!Het!vrouwelijk!naakt!wordt!heel!zelfbewust!
geschilderd!F>!ze!kijkt!heel!zelfzeker!ook!naar!de!‘kijker’.!Bv.!bij!werk!van!Giorgine!ziet!het!er!
veel!lieftalliger!uit,!de!vrouwen!kijken!ook!weg,!niet!zo!zelfzeker!…!
!
, De!vrouw!is!een!bekende!vrouw!in!Parijs!F>!vrouw!van!lichte!zeden!F>!wordt!ook!heel!
opvallende!geschilderd!F>!wit!F>!heel!opvallend.!In!het!vluchtpunt!zie!je!nog!een!andere!naakte!
vrouw!zitten!die!in!een!heel!rare!pose!zit.!Manet!wil!zich!enkele!kunstige!codes!bevragen!F>!de!
setting!is!ook!compleet!anders!dan!voordien.!!
!
!
!
Edouard!Manet,!Olympia,1863((!!!!)(
(
Opnieuw!een!werk!dat!geweigerd!werd!op!de!officiele!salon!van!’63,!wel!twee!jaar!later!te!zien!
op!een!salon.!Het!werd!getollereerd,!maar!zodanig!hoog!gehangen,!dat!je!het!niet!echt!goed!
kon!zien!F>!enorm!grote!ruimtes!met!enorm!hoge!muren!die!vol!met!schilderijen!werden!
gehangen.!Die!de!gevestigde!waarden!en!de!jury!het!belangrijkste!vonden!werden!beneden!
gehangen,!waar!ze!heel!veel!werden!bekeken.!Het!was!dus!wel!minder!goed!zichtbaar,!maar!
veroorzakte!wel!een!reusachtig!schandaal!door!de!onconventionele!voorstelling!van!het!
vrouwelijke!naakt.!!
(
Vergelijking:)
