Cultuur en maatschappijkritiek - Psychologie
Inleiding
1. Kritisch zijn
• Kritiek moet gegrond zijn (argumenten)
• ≠ mening (eerder een buikgevoel, geen argumenten)
• Effect van kritisch denken > weten wnr je moet zwijgen (niet voldoende kennis)
• Veronderstelt een metastandpunt
o Wrm is iets zo (op mp vlak) en niet anders?
o Zijn er betere alternatieven? + Beter voor wie of voor wat? (vaak TINA)
o Welke argumentatie daarvoor?
o Hoe een kritische discussie voeren (en niet: een discussie om je eigen groot
gelijk te bewijzen)
• Psychologie als wetenschap kan een metastandpunt innemen (onafhankelijk, buiten het
maatschappelijke, vandaaruit een verdict over wetenschappelijke fenomenen)
• > maar psychologie zelf maart deel uit van het maatschappelijke (dus ook kritiek over
psychologie zelf (niet altijd realiseerbaar)
• Vandaag de dag is dit een ‘gevaarlijke bezigheid’: heel veel verwijten, kritisch = links zijn
> krijgt een negatieve connotatie
o Maar wetenschappelijke kritiek (obv expliciete argumenten
o ≠ ideologische kritiek (vanuit ideologie een kritiek formuleren op een
andere ideologie)
o Vaak een verwarring (veel ideologische wordt vermomd als wetenschappelijke)
• Vaak kritiek van toepassing op WEIRD groep (wetern-educatied-industialized-
rich- democtratic)
• Nu in tijdperk met meer en meer mp protest (bv gele hesjes, hongkong)
• ‘Kritiek’ wordt gewelddadige maatschappijkritiek op straat
• In gesch: om de zoveel tijd een periode waarin wereldwijd veel protest
• Grond van protesten: beteren mp voor zz en kinderen
2. Geschiedenis
a) Aristoteles
• Mp organisatie die ervoor zorgt dat er zoveel mogelijk mensen gelukkig zijn
• Burgers en mp op elkaar afgesteld zijn
• Eudaimonia = het goede leven (~ geluk, welzijn) (=het hoogste menselijke goed)
o Kunnen ontwikkelen van onze mogelijkheden
o Binnen een ethische en politieke context
o Ethische component heeft ook te maken met ph kenmerken (bv empathie) >
deze moeten worden ontwikkeld (niet aangeboren)
o Die ontwikkeling gebeurt in een sociale wisselwerking tss indiv en mp
> spanningsveld met wederzijdse rechten en plichten (schuurt af en toe)
o Welzijn kan je alleen maar bereiken in verhouding tot anderen (nu
meer individualisering: indiv geluk)
1
, • Pleonexia: neiging om steeds meer bezit, veiligheid en roem te hebben (zit
in mensen ingebakken) > moet worden ingeperkt
o Door staat: wetten
o Door opvoeding: in banen leiden
o Anders gaat mp zich ontwikkelen in 3 trappen
▪ Mp vol spanningen
▪ Mp vol conflicten
▪ Oorlog
• Vandaag
o bv ontwikkelen competenties zodat je kunt excelleren (belangrijk in huidige
maatschappij)
o eerder een tegenstelling dan een spanningsveld, met wederzijds
beschuldigingen (gaan tgo elkaar staan)
▪ Burger is vertrouwen in gevestigde politiek (overheid) kwijt
▪ Gevestigde politiek verwijt burger populisme en domheid
▪ Bv not in my backyard syndroom
o verhouding tussen individu en maatschappij: individueel geluk wordt
gedwarsboomd door maatschappelijke verplichtingen (zie verder: aliënatie).
▪ Oplossing vroeger: verzorgingsmaatschappij, meer solidariteit
▪ Oplossing nu: zo weinig mogelijk overheid, zo veel mogelijk vrije
markt, daardoor zal individuele vrijheid en geluk vanzelf toenemen.
▪ Andere mogelijke opl: utilitarisme: zo veel mogelijk mensen, zo
veel mogelijk geluk (wetenschap vs ethiek)
b) Freud
• Das Unbehagen in der Kultur (1930).
• Over verhouding individu en maatschappij
• Veel lezers ervanuit gaan dat het boek geschreven is in een frustrerende mp >
verwachten dat (seksueel) onderdrukkende mp = oorzaak stoornissen bij individu.
> maar foute verwachting
• Centrale redenering: vooruitgang is alleen mogelijk als het individu bereid is in te
leveren ten voordele van de groep (deel van wat je wilt op geven zodat de mp
vooruit kan gaan) >
als iedereen eigen ding doet krijgen we mp van Hobbes (oorlog v allen tgn allen)
• MAAR dit zorgt onvermijdelijk voor onbehagen bij individu, op grond van
de opgelegde inperkingen.
• mp vooruitgang: obv ‘driftverzaking’ (zelfbeheersing), op vlak van agressie
& seksualiteit.
• Vandaag: niet inperkend, eerder omgekeerd: grenzeloze groei +
voortdurende aanporring tot consumeren en genieten.
• Axioma’s / aannames
o Mens is van nature slecht
o Mp vooral inperkend & disciplinerend zijn om het slechte te bedwingen
> wnr mp controle verliest > het slechte mens ongecontroleerd naar boven
2
, c) Zelfhaat en cultuurvijandigheid vs vooruitgangsoptimisme
• Doemdenken (ziet men naast freud nog terugkomen) > de mens is slecht
o Religieus-christelijk: zondeval, lichaam is slecht, kastijding nodig
o Politiek-psychologisch:
▪ ‘Homo homini lupus est’, (Hobbes) sterke leider (een ‘Leviathan’) nodig
> verlichte, absolute, verkozen heerser, los van de kerk
▪ Lebon (de gevaarlijke revolutionaire massa, die niet wordt geleid)
▪ Freud (massa wordt groep dankzij leider, dan disciplineren mogelijk).
o Wetenschappelijk-psychologisch: mens als potentiële sadist (Milgram,
Zimbardo, cfr infra), als egoïst, met misbruik en uitbuiting tot gevolg.
o Visie van zelfhaat en zelfverwerving (negatief mensbeeld, maar zelf een mens)
• Cultuurvijandigheid > de mp is slecht
o Doemdenken + zelfhaat kan zich uitbreiden tot de ruimere mp
o hardnekkig terugkerende illusie die in twee versies voorkomt:
▪ vroeger was het beter
❖ Vergilius (1e eeuw):
➢ Bucolica (het mooie plattelands leven) > hier geluk vinden
➢ Georgica (het slechte leven in de stad)
❖ 18e eeuw: Rousseau tgn opkomst steden
➢ mens is vervreemd en slecht geworden door de
nieuwe mp/stad
➢ mens is van nature goed > de nobele wilde
➢ ludditen: gewelddadige protesten obv deze visie,
fabrieken vernielen (tgn industrialisatie)
❖ 19e eeuw: Beard (Amerikaanse neuroloog) > ‘neurasthenie’
(mensen worden ziek door onrust in onze mp) als gevolg van
overbelasting van het zenuwstelsel tgv het toenmalige
‘moderne’ leven (bv ziek worden van onnatuurlijke snelle auto’s)
❖ 20e: anti-technologie (Tolkien: hobbits dicht bij natuur = goed)
❖ Spengler, De ondergang van het avondland (europa) :
beschaving als organisme dat oud wordt en sterft
▪ In de toekomst wacht het paradijs
❖ van de gelovige (Apocalyps en daarna paradijs)
❖ van de proletariër (Marx: kapitalisme zal zz vernietigen +
creatieve destructie (zelf helpen vernietigen zodat iets nieuws
kan ontstaan)
> daarna komt het paradijs voor de proletariër
❖ van de ondernemer (door arbeidsorganisaties kan de ondernemer
zijn ding niet doen > oplossing = creatieve disctructie: ervoor
zorgen dat overheid wegvalt > vrije markt = paradijs) (Ayan Rand)
❖ zowel communisme als neoliberalisme als creatieve distructie
❖ Hegel: onafwendbare vooruitgang van de geschiedenis die zal
eindigen in een glorieuze toestand (zie Fukuyama, het einde van
de geschiedenis)
▪ Conservatisme als combo vd 2: het toekomstige paradijs is een herstel
van het verleden, vd oorspronkelijk goede wereld; ideale toekomst in
een herstel van het verleden
3
, o Vooruitgangsoptimisme
▪ Mens en mp zijn goed en worden steeds beter
▪ Norbert Elias: boek ‘civilisatiegeschiendis’
❖ Mens en mp w steeds beschaafder, maar we beseffen het niet
❖ Dit komt door toegenomen disciplinering (stengere mp om
het slechte in de mens te controleren)
❖ Histrorische studie vanaf de ME, gericht op de omgangsvormen
van mensen en met zz (eigen lichaam), bv hygiëne, tafelmanieren,
seksualiteit, taal, hoe omgaan met agressie,… bestuderen door tijd
❖ Verinnerlijking: vanuit de mp regels opgelegd > internaliseren
▪ Norberg, Rosling: mondiale vooruitgang in gezondheid, opleiding
en emancipatie (wetenschappelijk aantonen)
▪ Pinker: mens wordt steeds minder agressief (minder geweld gevallen)
▪ Vaak nog altijd vanuit gaan dat mens snel is (nature) en moet
worden gecontroleerd door de mp (nurture)
▪ > beschaafde en niet beschaafde culturen (maar klopt niet echt)
▪ Recent: een hernieuwde koppeling tss vooruitgangsoptimisme en
verheerlijking van de eigen cultuur en nationalisme > Onze
cultuur/maatschappij is de beste, het zijn andere culturen die
voor ondergang (vooruitgang tegenhouden) zorgen.
▪ Krijgt minder gehoor > evolutionair staan we meer open voor slecht dan
goed nieuws
3. Kritisch-wetenschappelijk over doemdenken & vooruitgangsoptimisme
(of-of redeneringen (of optimisme, of doemdenken) > altijd ongenuanceerd, realiteit is
complexer dan dat > binaire redenering)
a) Objectiveerbare argumenten voor een pessimistische visie
• Klimaatverandering en verlies biodiversiteit
• Toenemende (financiële) ongelijkheid
• Negatieve effecten daarvan op psychosociale gezondheidsindicatoren
bv zelfmoorden, tienerzwangerschappen, gevangenissen, psychiatrische
stoornissen,… (Wilkinson en Pickett: correlatie hiertussen aangetoond)
• (argumenten zijn wel obv metingen van Westen en voorbije halve eeuw)
b) Objectiveerbare argumenten voor een optimistische visie
• De meetbare vooruitgang op vlak van gezondheid en onderwijs
• Technologie en communicatie
• Daling van het geweld (hoewel mensen zich juist onveiliger voelen)
• (argumenten obv ruimere tijdschaal en mondiale evolutie)
c) Beide overtuigingen hebben ironisch genoeg dezelfde gevaarlijke neveneffecten.
• Immobilisme
o DD > niets aan te doen, dus ook niets proberen te doen
o VO > wet & tech gaan alles oplossen (dus moeten levensstijl niet
aanpassen)
4
Inleiding
1. Kritisch zijn
• Kritiek moet gegrond zijn (argumenten)
• ≠ mening (eerder een buikgevoel, geen argumenten)
• Effect van kritisch denken > weten wnr je moet zwijgen (niet voldoende kennis)
• Veronderstelt een metastandpunt
o Wrm is iets zo (op mp vlak) en niet anders?
o Zijn er betere alternatieven? + Beter voor wie of voor wat? (vaak TINA)
o Welke argumentatie daarvoor?
o Hoe een kritische discussie voeren (en niet: een discussie om je eigen groot
gelijk te bewijzen)
• Psychologie als wetenschap kan een metastandpunt innemen (onafhankelijk, buiten het
maatschappelijke, vandaaruit een verdict over wetenschappelijke fenomenen)
• > maar psychologie zelf maart deel uit van het maatschappelijke (dus ook kritiek over
psychologie zelf (niet altijd realiseerbaar)
• Vandaag de dag is dit een ‘gevaarlijke bezigheid’: heel veel verwijten, kritisch = links zijn
> krijgt een negatieve connotatie
o Maar wetenschappelijke kritiek (obv expliciete argumenten
o ≠ ideologische kritiek (vanuit ideologie een kritiek formuleren op een
andere ideologie)
o Vaak een verwarring (veel ideologische wordt vermomd als wetenschappelijke)
• Vaak kritiek van toepassing op WEIRD groep (wetern-educatied-industialized-
rich- democtratic)
• Nu in tijdperk met meer en meer mp protest (bv gele hesjes, hongkong)
• ‘Kritiek’ wordt gewelddadige maatschappijkritiek op straat
• In gesch: om de zoveel tijd een periode waarin wereldwijd veel protest
• Grond van protesten: beteren mp voor zz en kinderen
2. Geschiedenis
a) Aristoteles
• Mp organisatie die ervoor zorgt dat er zoveel mogelijk mensen gelukkig zijn
• Burgers en mp op elkaar afgesteld zijn
• Eudaimonia = het goede leven (~ geluk, welzijn) (=het hoogste menselijke goed)
o Kunnen ontwikkelen van onze mogelijkheden
o Binnen een ethische en politieke context
o Ethische component heeft ook te maken met ph kenmerken (bv empathie) >
deze moeten worden ontwikkeld (niet aangeboren)
o Die ontwikkeling gebeurt in een sociale wisselwerking tss indiv en mp
> spanningsveld met wederzijdse rechten en plichten (schuurt af en toe)
o Welzijn kan je alleen maar bereiken in verhouding tot anderen (nu
meer individualisering: indiv geluk)
1
, • Pleonexia: neiging om steeds meer bezit, veiligheid en roem te hebben (zit
in mensen ingebakken) > moet worden ingeperkt
o Door staat: wetten
o Door opvoeding: in banen leiden
o Anders gaat mp zich ontwikkelen in 3 trappen
▪ Mp vol spanningen
▪ Mp vol conflicten
▪ Oorlog
• Vandaag
o bv ontwikkelen competenties zodat je kunt excelleren (belangrijk in huidige
maatschappij)
o eerder een tegenstelling dan een spanningsveld, met wederzijds
beschuldigingen (gaan tgo elkaar staan)
▪ Burger is vertrouwen in gevestigde politiek (overheid) kwijt
▪ Gevestigde politiek verwijt burger populisme en domheid
▪ Bv not in my backyard syndroom
o verhouding tussen individu en maatschappij: individueel geluk wordt
gedwarsboomd door maatschappelijke verplichtingen (zie verder: aliënatie).
▪ Oplossing vroeger: verzorgingsmaatschappij, meer solidariteit
▪ Oplossing nu: zo weinig mogelijk overheid, zo veel mogelijk vrije
markt, daardoor zal individuele vrijheid en geluk vanzelf toenemen.
▪ Andere mogelijke opl: utilitarisme: zo veel mogelijk mensen, zo
veel mogelijk geluk (wetenschap vs ethiek)
b) Freud
• Das Unbehagen in der Kultur (1930).
• Over verhouding individu en maatschappij
• Veel lezers ervanuit gaan dat het boek geschreven is in een frustrerende mp >
verwachten dat (seksueel) onderdrukkende mp = oorzaak stoornissen bij individu.
> maar foute verwachting
• Centrale redenering: vooruitgang is alleen mogelijk als het individu bereid is in te
leveren ten voordele van de groep (deel van wat je wilt op geven zodat de mp
vooruit kan gaan) >
als iedereen eigen ding doet krijgen we mp van Hobbes (oorlog v allen tgn allen)
• MAAR dit zorgt onvermijdelijk voor onbehagen bij individu, op grond van
de opgelegde inperkingen.
• mp vooruitgang: obv ‘driftverzaking’ (zelfbeheersing), op vlak van agressie
& seksualiteit.
• Vandaag: niet inperkend, eerder omgekeerd: grenzeloze groei +
voortdurende aanporring tot consumeren en genieten.
• Axioma’s / aannames
o Mens is van nature slecht
o Mp vooral inperkend & disciplinerend zijn om het slechte te bedwingen
> wnr mp controle verliest > het slechte mens ongecontroleerd naar boven
2
, c) Zelfhaat en cultuurvijandigheid vs vooruitgangsoptimisme
• Doemdenken (ziet men naast freud nog terugkomen) > de mens is slecht
o Religieus-christelijk: zondeval, lichaam is slecht, kastijding nodig
o Politiek-psychologisch:
▪ ‘Homo homini lupus est’, (Hobbes) sterke leider (een ‘Leviathan’) nodig
> verlichte, absolute, verkozen heerser, los van de kerk
▪ Lebon (de gevaarlijke revolutionaire massa, die niet wordt geleid)
▪ Freud (massa wordt groep dankzij leider, dan disciplineren mogelijk).
o Wetenschappelijk-psychologisch: mens als potentiële sadist (Milgram,
Zimbardo, cfr infra), als egoïst, met misbruik en uitbuiting tot gevolg.
o Visie van zelfhaat en zelfverwerving (negatief mensbeeld, maar zelf een mens)
• Cultuurvijandigheid > de mp is slecht
o Doemdenken + zelfhaat kan zich uitbreiden tot de ruimere mp
o hardnekkig terugkerende illusie die in twee versies voorkomt:
▪ vroeger was het beter
❖ Vergilius (1e eeuw):
➢ Bucolica (het mooie plattelands leven) > hier geluk vinden
➢ Georgica (het slechte leven in de stad)
❖ 18e eeuw: Rousseau tgn opkomst steden
➢ mens is vervreemd en slecht geworden door de
nieuwe mp/stad
➢ mens is van nature goed > de nobele wilde
➢ ludditen: gewelddadige protesten obv deze visie,
fabrieken vernielen (tgn industrialisatie)
❖ 19e eeuw: Beard (Amerikaanse neuroloog) > ‘neurasthenie’
(mensen worden ziek door onrust in onze mp) als gevolg van
overbelasting van het zenuwstelsel tgv het toenmalige
‘moderne’ leven (bv ziek worden van onnatuurlijke snelle auto’s)
❖ 20e: anti-technologie (Tolkien: hobbits dicht bij natuur = goed)
❖ Spengler, De ondergang van het avondland (europa) :
beschaving als organisme dat oud wordt en sterft
▪ In de toekomst wacht het paradijs
❖ van de gelovige (Apocalyps en daarna paradijs)
❖ van de proletariër (Marx: kapitalisme zal zz vernietigen +
creatieve destructie (zelf helpen vernietigen zodat iets nieuws
kan ontstaan)
> daarna komt het paradijs voor de proletariër
❖ van de ondernemer (door arbeidsorganisaties kan de ondernemer
zijn ding niet doen > oplossing = creatieve disctructie: ervoor
zorgen dat overheid wegvalt > vrije markt = paradijs) (Ayan Rand)
❖ zowel communisme als neoliberalisme als creatieve distructie
❖ Hegel: onafwendbare vooruitgang van de geschiedenis die zal
eindigen in een glorieuze toestand (zie Fukuyama, het einde van
de geschiedenis)
▪ Conservatisme als combo vd 2: het toekomstige paradijs is een herstel
van het verleden, vd oorspronkelijk goede wereld; ideale toekomst in
een herstel van het verleden
3
, o Vooruitgangsoptimisme
▪ Mens en mp zijn goed en worden steeds beter
▪ Norbert Elias: boek ‘civilisatiegeschiendis’
❖ Mens en mp w steeds beschaafder, maar we beseffen het niet
❖ Dit komt door toegenomen disciplinering (stengere mp om
het slechte in de mens te controleren)
❖ Histrorische studie vanaf de ME, gericht op de omgangsvormen
van mensen en met zz (eigen lichaam), bv hygiëne, tafelmanieren,
seksualiteit, taal, hoe omgaan met agressie,… bestuderen door tijd
❖ Verinnerlijking: vanuit de mp regels opgelegd > internaliseren
▪ Norberg, Rosling: mondiale vooruitgang in gezondheid, opleiding
en emancipatie (wetenschappelijk aantonen)
▪ Pinker: mens wordt steeds minder agressief (minder geweld gevallen)
▪ Vaak nog altijd vanuit gaan dat mens snel is (nature) en moet
worden gecontroleerd door de mp (nurture)
▪ > beschaafde en niet beschaafde culturen (maar klopt niet echt)
▪ Recent: een hernieuwde koppeling tss vooruitgangsoptimisme en
verheerlijking van de eigen cultuur en nationalisme > Onze
cultuur/maatschappij is de beste, het zijn andere culturen die
voor ondergang (vooruitgang tegenhouden) zorgen.
▪ Krijgt minder gehoor > evolutionair staan we meer open voor slecht dan
goed nieuws
3. Kritisch-wetenschappelijk over doemdenken & vooruitgangsoptimisme
(of-of redeneringen (of optimisme, of doemdenken) > altijd ongenuanceerd, realiteit is
complexer dan dat > binaire redenering)
a) Objectiveerbare argumenten voor een pessimistische visie
• Klimaatverandering en verlies biodiversiteit
• Toenemende (financiële) ongelijkheid
• Negatieve effecten daarvan op psychosociale gezondheidsindicatoren
bv zelfmoorden, tienerzwangerschappen, gevangenissen, psychiatrische
stoornissen,… (Wilkinson en Pickett: correlatie hiertussen aangetoond)
• (argumenten zijn wel obv metingen van Westen en voorbije halve eeuw)
b) Objectiveerbare argumenten voor een optimistische visie
• De meetbare vooruitgang op vlak van gezondheid en onderwijs
• Technologie en communicatie
• Daling van het geweld (hoewel mensen zich juist onveiliger voelen)
• (argumenten obv ruimere tijdschaal en mondiale evolutie)
c) Beide overtuigingen hebben ironisch genoeg dezelfde gevaarlijke neveneffecten.
• Immobilisme
o DD > niets aan te doen, dus ook niets proberen te doen
o VO > wet & tech gaan alles oplossen (dus moeten levensstijl niet
aanpassen)
4
