Samenvatting Module 11 - communicatie in de onderwijspraktijk (met examenvragen)

MODULE 11: COMMUNICATIE IN DE ONDERWIJSPRAKTIJK
INLEIDING
Communiceren is een kerncompetentie voor leerkrachten.
 wordt impliciet en expliciet ingeschreven als basiscompetenties voor leraar secundair onderwijs.

In onderwijs context:

 In de klas
 Tijdens het oudercontact
 Op klassenraden
 In vergaderingen

Met een veelheid aan actoren:

 Leerkrachten en leerlingen
 Leerkrachten en ouders
 Leerkrachten en directie
 Leerkrachten onder elkaar

Een leerkracht moet niet enkel kunnen communiceren met leerlingen in klascontext, maar ook
communicatie met de ouders is belangrijk.

Daarnaast moet een leerkracht ook kunnen overleggen met collega’s en andere teamleden binnen
de school.

Communicatie is een cruciaal element van een succesvol onderwijsleerproces.
Er wordt verwacht van een leerkracht dat ze naast inhoudelijke kennis en pedagogische kennis, ook
kennis hebben van hoe communicatie verloopt binnen een onderwijspraktijk.

COMMUNICATIE AFGEBAKEND BINNEN DE KLASCONTEXT
NAAR EEN DEFINITIE VAN COMMUNICATIE
Drie voorwaarden om van communicatie te kunnen spreken:

1. Er wordt een mededeling of boodschap uitgestuurd door de zender
voorbeeld: een keelontsteking, is geen communicatie op zich, maar wel als de leerkracht zegt
of neerschrijft ‘ik heb pijn aan mijn keel’ (=VERBAAL) of als hij fronst bij het slikken om te
laten merken dat het pijn doet (=NON-VERBAAL)
2. Communicatie is een proces
3. Communicatie is een dynamisch gegeven

Er is geen eenduidige definitie van communicatie  REDEN?

 Permanente evolutie van de manieren waarop en de middelen waarmee we communiceren
 Definitie is afhankelijk van de theoretische invalshoek die wordt waargenomen om
communicatie te interpreteren

Er zijn twee theoretische invalshoeken:

 Processchool
= communicatie als activiteit of gedrag Beide stellen communicatie
voor als een proces
 Semiotische school
= communicatie als werking of sociaal-
1
culturele overdracht

,Communicatie is een proces als twee voorwaarden vervult zijn:

1. Communicatie bestaat uit het doorlopen van verschillende fasen of stappen;
2. Waarbij een boodschap in een bepaalde context betekenis krijgt


Om dit communicatieproces in kaart te brengen  COMMUNICATIEMODELLEN

TRANSMISSIEMODELLEN VOLGENS EEN LINEAIR ÉÉNRICHTINGSPROCES (JAREN 1940)
Een zender verstuurt een boodschap naar een ontvanger
 Er is sprake van geslaagde communicatie wanneer de ontvanger deze boodschap begrijpt
zoals de zender dit heeft bedoeld

Communicatie als éénrichtingsverkeer
 ontvanger is geen actieve deelnemer

VOORSTELLING VAN COMMUNICATIE ALS EEN CIRCULAIR TWEERICHTINGSPROCES TUSSEN ZENDER EN ONTVANGER
(JAREN 1950)
Heeft te maken met de derde voorwaarden: communicatie is een dynamisch gegeven

 Communicatie is geen statisch proces waarbij zender en ontvanger een boodschap
uitwisselen, MAAR een voortdurende wisselwerking over de betekenisgeving van de
boodschap tussen zender en ontvanger

Circulaire tweerichtingsmodellen definiëren communicatie als een systeem
= communicatie volgens systeemtheorie (Zie deel 3: de vijf axioma’s)

 Er wordt uitgegaan van een ontvangersgericht communicatieproces
 een zender stemt de boodschap af op de ontvanger die hij voor ogen heeft


Doelgerichte of intentionele communicatie = communicatie waarbij het de bedoeling is dat
ontvanger(s) de boodschap opmerken
 communicatie hoeft niet intentioneel te zijn
 binnen het eerste axioma verwoord: ‘men kan niet niet communiceren’

Deze benadering vereist niet dat de boodschap de ontvanger moet bereiken om te spreken van
communicatie  terwijl dat bij geslaagde communicatie dit wel een voorwaarden is.

Geslaagde communicatie  VOORWAARDEN?

 Boodschap van zender bereikt de ontvanger
 Boodschap veroorzaakt het effect bij de ontvanger zoals de zender dit bedoelt heeft




2

, NAAR EEN DEFINITIE VOOR KLASCOMMUNICATIE

DEFINITIE: de uitwisseling van verbale en non-verbale boodschappen tussen leerkracht en
leerlingen met het oog op het realiseren van een bepaald leerdoel binnen een leerproces waarbij
een positieve relatie tussen leerkracht en leerlingen een leeromgeving kan creëren die dit
leerproces kan bevorderen


Een communicatieproces in klascontext bestaat tegelijkertijd uit:

 Een lerend deelaspect
 Een interpersoonlijk deelaspect

Binnen onderwijscommuncatie verwijst dit naar twee algemene benaderingen:

RETORISCHE BENADERING
 Focust op het inhoudelijk aspect
 Eerste deel van de definitie

Educatieve communicatie = communicatie die zich focust op de inhoudelijke kant van het
leerproces.

RATIONELE BENADERING
 Focust op de interpersoonlijke aspect (= interpersoonlijke communicatie)
 Tweede deel van de definitie

In klascontext ontstaat tussen leerkracht en leerlingen een relatie of interactie die
geïnitieerd en onderhouden wordt door de manier van communiceren.
DOEL: leeromgeving te creëren waarbij leerlingen gemotiveerd worden om bij te leren

Communicatie in de klas verloopt volgens een circulair tweerichtingsproces of een directe
wisselwerking tussen leerkracht en leerlingen.

 Zowel leerkracht als leerlingen willen deelnemen aan het communicatieproces opdat de
communicatie en leerproces zou kunnen slagen

 Enkel door uitwisseling van leerinhouden tussen leerkracht en leerlingen kan via
communicatie betekenisgeving ontstaan

Communicatieproces start vaak vanuit de leerkracht die doelgericht of intentioneel als zender een
boodschap uitstuurt.
 leerkracht draagt de hoofdverantwoordelijkheid om leerdoelen bij de leerlingen te realiseren

Binnen educatieve communicatie wordt verondersteld dat leerkrachten tijdens het voorbereiden
van hun les deze leerdoelen vooropstellen, om via hun communicatie tijdens de les een directe
invloed te kunnen hebben op het leerproces
 opstellen leerdoelen gebeurt VOOR de start van het communicatiemoment in de klas
 geldt als een pre-communicatievoorwaarde




3