Klinische psychologie
College 1
Ontstaan psychiatrie
1798 Philippe pinel: simpel classificatiesysteem; morele
behandeling 1812 Benjamin Rush: begrijpen van de ziektes
van de geest
1869 Francis Galton: oorsprong van individuele verschillen
1883 Emil Kraepelin: modern classificatiesysteem: focus op biologische
oorzaken 1917 Sigmund Freud: psychoanalyse: focus op psychologische
oorzaken
Boulder model
1947: APA-commissie over klinisch psychologische training
• Kijken naar al bestaande programma’s
• Nieuwe inhoud aanbevelen
• Standaarden ontwikkelen
1949: congres in Boulder over post-bachelor educatie in klinische
psychologie:
Shakow rapport
• Focus op de heilige drie eenheid van diagnostiek, therapie en
onderzoek >
klinisch psychologen als scientist-practioners
Wat is klinische psychologie?
• Praktische component
o Psychopathologie = symptomen die kunnen duiden op een
psychologische stoornis
• Wetenschappelijke component
o Psychopathologie = onderzoek naar de symptomen van
psychologische
stoornissen “Abnormale
psychologie”
Wat is abnormaal?
= afwijkend van de statistische norm?
V > er zijn duidelijke afkappunten, kwantificeerbaarheid: frequentie van
gedrag kan worden gemeten.
N > niet alle zeldzame gedragingen zijn onwenselijk, niet alle abnormale
gedragingen zijn zeldzaam, afkappunten zijn arbitrair
= afwijkend van de sociale norm?
V > houdt rekening met variatie tussen culturen.
N > er bestaat geen algemene overeenstemming over sociale
normen, normen veranderen met tijd, situatie en context kunnen
normen beïnvloeden.
= disfunctioneren?
V > focus op hoe onaangepast gedrag is
N > sommige abnormale gedragingen kunnen wel adaptief zijn,
niet alle onaangepaste gedragingen worden als abnormaal
gezien.
,= psychisch lijden veroorzakend?
V > focust op hoe onwenselijk het gedrag voor individu is, niet gebonden
aan statistische of sociale normen
N > mensen zien wellicht niet in dat hun gedrag leed veroorzaakt, het
lijden kan vanuit de situatie verklaarbaar zijn
Combinatie > 3 D’s
Deviance = afwijkend van een norm, dysfunction = sociaal disfunctioneren,
werkgerelateerd, distress = psychisch lijden, in nederlands ook: danger = in
hoeverre mensen een gevaar vormen
DSM-IV
• Lijstjes van symptomen
• Criteria over hoeveel symptomen aanwezig moeten zijn (en hoelang)
• Ook: “Symptomen moeten klinisch significant lijden of
beperkingen in het functioneren veroorzaken.”
= medisch gezien ziek?
V > er kunnen biologische oorzaken voor abnormaal gedrag zijn
N > vaak geen biologische oorzaak gevonden, causatie vs correlatie,
weinig goede medische testen beschikbaar, biologisch reductionisme
Waarom de DSM?
• Veelvuldig gebruikt in de GGZ
• Gemeenschappelijke taal
• Beter iets dan niets
• Beperkingen lokken kritisch denken uit
Samengevat
• Klinische psychologie werd volwassen na WO2
• Of gedrag abnormaal is of niet hangt af van verschillende factoren
• Verschillende mensen kunnen verschillende criteria
gebruiken om psychopathologie te definiëren
• De klinische praktijk gebruikt het 3D of 4D model
• Maar het blijft controversieel!
Hedendaagse theorieën van psychopathologie
1. Biologisch
• Lichamelijke verklaringen (genen. Biochemie, neuroanatomie)
• Focus op het brein
2. Psychologisch
• Intrapersoonlijke verklaringen (emoties, cognities, gedrag)
• Focus op de geest
3. Sociaal
• Interpersoonlijke verklaringen (maatschappij, familie, relaties)
• Focus op de omgeving
Waarom dan een theorie gebruiken?
• Is gebaseerd op data en hypotheses
• Biedt een raamwerk voor het beschrijven van een fenomeen
, • Maakt voorspellingen over de toekomst
o Nuttig in de klinische praktijk
• Presenteert een testbaar concept of idee
o Nuttig bij onderzoek
Waarom onderzoek in de klinische psychologie?
• Theorieën ontwikkelen
• Op basis hiervan interventies ontwerpen
• De werkzaamheid van die interventies evalueren
• Bevordert op evidentie gebaseerd werken
o Leidt tot ontwikkeling van betere behandelrichtingen
o Verhoogt de efficiëntie in de GGZ
o Vaak worden alleen evidence-based interventies vergoed
Geen specifieke herinneringen kunnen vertellen > misschien
geheugenproblemen
Casestudie
Voordelen:
• Mogelijke bron van nieuwe ideeën
• Levert voorlopig bewijs voor een nieuwe theorie
• Kan een bestaande theorie tegenspreken
• Kan nieuwe behandeltechnieken
inspireren Beperkingen:
• Vertekende perceptie van 1 waarnemer
• Lage interne validiteit
• Lage externe validiteit
Ontwikkelingen van een gestandaardiseerd meetinstrument
Autobiographical memory test (AMT)
• 5 positieve emotiewoorden
• 5 negatieve woorden
Definitie van een specifieke herinnering
Herinnering aan persoonlijk ervaren emotionele gebeurtenis gebonden aan
een specifieke plaats en tijd.
AMT-scores en depressie hangen samen! > Grafiek, lineair verband
Correlationele studie
Voordelen:
• Lost probleem van lage externe validiteit op
• Hoge repliceerbaarheid
• Gebruik van
statistieken Beperkingen
• Lage interne validiteit
o Cross-sectioneel
o Derde-variabele probleem (confounders aanwezig)
Oorzaak en gevolg ontrafelen
, Prospectieve studie
Voordelen
• Longitudinaal design
• Oorzaak gaat vooraf aan
gevolg Beperkingen
• Nog steeds correlationeel! Dus derde variabele probleem
• Beperkt aantal hoog-risico groepen beschikbaar
Case-controle studie
Voordelen
• Klinisch zeer
haalbaar Beperkingen
• Geen randomisatie
• Nog steeds correlationeel dus een derde variabele probleem!
Oorzaak en gevolg ontrafelen > overalgemeen verminderen,
leidt dat tot vermindering van depressieve patiënten en
andersom?
Memory specificity training (MEST)
Behandeluitkomst-studie
> Controlegroep vergelijken met een groep die interventie heeft
gekregen. Behandelgroep: blootgesteld aan interventie
Controlegroep: niet blootgesteld
Geen willekeurige toewijzing aan groep: quasi-experiment!
Willekeurige toewijzing: experiment of gerandomiseerde
trial (RCT)
Gerandomiseerde gecontroleerde trial (RCT)
Voordelen:
• Willekeurige toewijzing om placebo-effect te onderscheiden
• Blinderen van deelnemers/onderzoekers
voorkomt bias Beperkingen:
• Placebo-effect kan groot zijn
• ‘Unblinding’ komt veel voor
• Vertaling naar klinische praktijk?
• Interne validiteit is relatief?
Experimentele psychopathologie
‘Psychopathologie ligt op een continuüm’
> Klinische populatie > depressie omhoog en overalgemeen geheugen
omhoog
> Analoge steekproef > droevige stemming omhoog en overalgemene
retrieval stijl omhoog
Trigger warning > lijdensdruk omhoog
• Kunnen in een klein aantal studenten het risico op psychisch lijden
verhogen
• Voor de meerderheid: geen toegevoegde waarde
• Risico bewustzijn: als je emotioneel reageert, praat
erover! Beperkingen van analoge steekproeven
• Generaliseerbaarheid naar klinische populaties onduidelijk
o Lage externe validiteit (ondanks hoge interne validiteit)
College 1
Ontstaan psychiatrie
1798 Philippe pinel: simpel classificatiesysteem; morele
behandeling 1812 Benjamin Rush: begrijpen van de ziektes
van de geest
1869 Francis Galton: oorsprong van individuele verschillen
1883 Emil Kraepelin: modern classificatiesysteem: focus op biologische
oorzaken 1917 Sigmund Freud: psychoanalyse: focus op psychologische
oorzaken
Boulder model
1947: APA-commissie over klinisch psychologische training
• Kijken naar al bestaande programma’s
• Nieuwe inhoud aanbevelen
• Standaarden ontwikkelen
1949: congres in Boulder over post-bachelor educatie in klinische
psychologie:
Shakow rapport
• Focus op de heilige drie eenheid van diagnostiek, therapie en
onderzoek >
klinisch psychologen als scientist-practioners
Wat is klinische psychologie?
• Praktische component
o Psychopathologie = symptomen die kunnen duiden op een
psychologische stoornis
• Wetenschappelijke component
o Psychopathologie = onderzoek naar de symptomen van
psychologische
stoornissen “Abnormale
psychologie”
Wat is abnormaal?
= afwijkend van de statistische norm?
V > er zijn duidelijke afkappunten, kwantificeerbaarheid: frequentie van
gedrag kan worden gemeten.
N > niet alle zeldzame gedragingen zijn onwenselijk, niet alle abnormale
gedragingen zijn zeldzaam, afkappunten zijn arbitrair
= afwijkend van de sociale norm?
V > houdt rekening met variatie tussen culturen.
N > er bestaat geen algemene overeenstemming over sociale
normen, normen veranderen met tijd, situatie en context kunnen
normen beïnvloeden.
= disfunctioneren?
V > focus op hoe onaangepast gedrag is
N > sommige abnormale gedragingen kunnen wel adaptief zijn,
niet alle onaangepaste gedragingen worden als abnormaal
gezien.
,= psychisch lijden veroorzakend?
V > focust op hoe onwenselijk het gedrag voor individu is, niet gebonden
aan statistische of sociale normen
N > mensen zien wellicht niet in dat hun gedrag leed veroorzaakt, het
lijden kan vanuit de situatie verklaarbaar zijn
Combinatie > 3 D’s
Deviance = afwijkend van een norm, dysfunction = sociaal disfunctioneren,
werkgerelateerd, distress = psychisch lijden, in nederlands ook: danger = in
hoeverre mensen een gevaar vormen
DSM-IV
• Lijstjes van symptomen
• Criteria over hoeveel symptomen aanwezig moeten zijn (en hoelang)
• Ook: “Symptomen moeten klinisch significant lijden of
beperkingen in het functioneren veroorzaken.”
= medisch gezien ziek?
V > er kunnen biologische oorzaken voor abnormaal gedrag zijn
N > vaak geen biologische oorzaak gevonden, causatie vs correlatie,
weinig goede medische testen beschikbaar, biologisch reductionisme
Waarom de DSM?
• Veelvuldig gebruikt in de GGZ
• Gemeenschappelijke taal
• Beter iets dan niets
• Beperkingen lokken kritisch denken uit
Samengevat
• Klinische psychologie werd volwassen na WO2
• Of gedrag abnormaal is of niet hangt af van verschillende factoren
• Verschillende mensen kunnen verschillende criteria
gebruiken om psychopathologie te definiëren
• De klinische praktijk gebruikt het 3D of 4D model
• Maar het blijft controversieel!
Hedendaagse theorieën van psychopathologie
1. Biologisch
• Lichamelijke verklaringen (genen. Biochemie, neuroanatomie)
• Focus op het brein
2. Psychologisch
• Intrapersoonlijke verklaringen (emoties, cognities, gedrag)
• Focus op de geest
3. Sociaal
• Interpersoonlijke verklaringen (maatschappij, familie, relaties)
• Focus op de omgeving
Waarom dan een theorie gebruiken?
• Is gebaseerd op data en hypotheses
• Biedt een raamwerk voor het beschrijven van een fenomeen
, • Maakt voorspellingen over de toekomst
o Nuttig in de klinische praktijk
• Presenteert een testbaar concept of idee
o Nuttig bij onderzoek
Waarom onderzoek in de klinische psychologie?
• Theorieën ontwikkelen
• Op basis hiervan interventies ontwerpen
• De werkzaamheid van die interventies evalueren
• Bevordert op evidentie gebaseerd werken
o Leidt tot ontwikkeling van betere behandelrichtingen
o Verhoogt de efficiëntie in de GGZ
o Vaak worden alleen evidence-based interventies vergoed
Geen specifieke herinneringen kunnen vertellen > misschien
geheugenproblemen
Casestudie
Voordelen:
• Mogelijke bron van nieuwe ideeën
• Levert voorlopig bewijs voor een nieuwe theorie
• Kan een bestaande theorie tegenspreken
• Kan nieuwe behandeltechnieken
inspireren Beperkingen:
• Vertekende perceptie van 1 waarnemer
• Lage interne validiteit
• Lage externe validiteit
Ontwikkelingen van een gestandaardiseerd meetinstrument
Autobiographical memory test (AMT)
• 5 positieve emotiewoorden
• 5 negatieve woorden
Definitie van een specifieke herinnering
Herinnering aan persoonlijk ervaren emotionele gebeurtenis gebonden aan
een specifieke plaats en tijd.
AMT-scores en depressie hangen samen! > Grafiek, lineair verband
Correlationele studie
Voordelen:
• Lost probleem van lage externe validiteit op
• Hoge repliceerbaarheid
• Gebruik van
statistieken Beperkingen
• Lage interne validiteit
o Cross-sectioneel
o Derde-variabele probleem (confounders aanwezig)
Oorzaak en gevolg ontrafelen
, Prospectieve studie
Voordelen
• Longitudinaal design
• Oorzaak gaat vooraf aan
gevolg Beperkingen
• Nog steeds correlationeel! Dus derde variabele probleem
• Beperkt aantal hoog-risico groepen beschikbaar
Case-controle studie
Voordelen
• Klinisch zeer
haalbaar Beperkingen
• Geen randomisatie
• Nog steeds correlationeel dus een derde variabele probleem!
Oorzaak en gevolg ontrafelen > overalgemeen verminderen,
leidt dat tot vermindering van depressieve patiënten en
andersom?
Memory specificity training (MEST)
Behandeluitkomst-studie
> Controlegroep vergelijken met een groep die interventie heeft
gekregen. Behandelgroep: blootgesteld aan interventie
Controlegroep: niet blootgesteld
Geen willekeurige toewijzing aan groep: quasi-experiment!
Willekeurige toewijzing: experiment of gerandomiseerde
trial (RCT)
Gerandomiseerde gecontroleerde trial (RCT)
Voordelen:
• Willekeurige toewijzing om placebo-effect te onderscheiden
• Blinderen van deelnemers/onderzoekers
voorkomt bias Beperkingen:
• Placebo-effect kan groot zijn
• ‘Unblinding’ komt veel voor
• Vertaling naar klinische praktijk?
• Interne validiteit is relatief?
Experimentele psychopathologie
‘Psychopathologie ligt op een continuüm’
> Klinische populatie > depressie omhoog en overalgemeen geheugen
omhoog
> Analoge steekproef > droevige stemming omhoog en overalgemene
retrieval stijl omhoog
Trigger warning > lijdensdruk omhoog
• Kunnen in een klein aantal studenten het risico op psychisch lijden
verhogen
• Voor de meerderheid: geen toegevoegde waarde
• Risico bewustzijn: als je emotioneel reageert, praat
erover! Beperkingen van analoge steekproeven
• Generaliseerbaarheid naar klinische populaties onduidelijk
o Lage externe validiteit (ondanks hoge interne validiteit)
