Samenvatting Nederlandse taalkunde

Nederlandse Taalkunde 1
- SYNTAXIS = STRUCTUUR- EN FUNCTIELEER
o Studie van de STRUCTUUR van zinnen, en de FUNCTIE van de delen waaruit
de zin is opgebouwd.
- Niet los te koppelen van SEMANTIEK

A. Invalshoek cursus: Descriptief (beschrijvend)= inzicht bouw van zin en verhouding
tussen consituenten
 Grammaticaal/ongrammaticaal speelt rol: welgevormede zin,
corresponderend met de regels van de grammatica
 Niet vanuit prescriptief standpunt: geen leerders/schoolgrammatica

B. Lexicon:
 Woorden zijn basisbouwstenen voor zinnen
 Mentaal lexicon: verzameling specifieke eigenschappen van woorden
 Lexicon en grammatica: zinsbouw wordt gestuurd door woordbetekenis
 Lexicale kennis over eigenschappen van woorden -> Gebruikt om geslaagde
woordcombinaties te maken
o = raakvlak lexicon-grammatica

C. Valentieprincipe: *Hij snurkt veel zaken (Hij snurkt), *Hij verwenst (Hij verwenst zijn
leraar)

D. Woordsoorten: woorden (losse elementen) in categoriën en subcategoriën onder te
brengen obv
 Combinatiemogelijkheden = syntactisch perspectief
 Vormkenmerken = morfologisch
 Betekeniskenmerken = semantisch




1

,1. Open woordsoorten (inhoudswoorden, lexicale betekenis, uitbreidbaar – nt opsombaar)
1.1 Zelfstandig naamwoord (woord voor mens, dier, zaken, concept, stof)
1.1.1 Abstracte zelfstandige naamwoorden
1.1.2 Concrete zelfstandige naamwoorden
1.2 Bijvoeglijk naamwoord (noemen eigenschappen en hoedanigheden (aanwezig)
1.2.1 Relatieve bijvoeglijke naamwoorden: gradeerbaar
1.2.2 Absolute bijvoeglijke naamwoorden: niet gradeerbaar
1.2.2.1 Attributief gebruik: meest voorkomend, bij ZN
1.2.2.2 Predicatief gebruik: onderdeel predicaat
1.2.2.3 Adverbiaal gebruik = Bijwoorden
1.3 Werkwoord (zinsrelator, zinsontleding gebeurt vanuit werkwoord), meerdere
werkwoord? Slechts 1 congrueert met onderwerp!
1.3.1 Zinwerkwoord: WW qua betekenis belangrijkst
1.3.2 Persoonsvorm: WW qua vorm aanpast aan getal en persoon van
onderwerp
1.3.3 Werkwoordstijden
1.3.3.1 Ik werk – OTT
1.3.3.2 Ik heb gewerkt – VTT
1.3.3.3 Ik werkte – OVT
1.3.3.4 Ik had gewerkt – VVT
1.3.3.5 Ik zal werken – OTTT
1.3.3.6 Ik zal gewerkt hebben – VTTT
1.3.3.7 Ik zou werken – OVTT
1.3.3.8 Ik zou gewerkt hebben – VVTT
Let op: Tijdsvormen vallen niet altijd samen met uitgedrukte tijd: Tegenwoordige tijd
verwijst niet steeds naar iets in het heden
o Ik wou eigenlijk nog wel een kopje koffie = VT want is beleefder
o Als ik jouw was dan deed ik het = irrealis, distanciëring
1.3.4 Werkwoordsvormen
1.3.4.1 Ik stop – Indicatief = aantonende wijs
1.3.4.2 Stoppen – Infinitief
1.3.4.3 Stop! – Imperatief
1.3.4.4 Gestopt – Voltooid deelwoord
1.3.4.5 Lachend – Tegenwoordig/onvoltooid deelwoord
1.3.4.6 Het ga je goed, uw rijk kome: conjunctief
1.3.5 Het zelfstandig werkwoord
 Op zichzelf betekenisvol, geen ander ww nodig, handeling vd zin
1.3.6 Het koppelwerkwoord
 Nauwelijks betekenis, syntactische functie
 Zijn, worden, blijven, blijken, (toe)schijnen, lijken, heten voorkomen
 Let op: Schijnbare/vervangende koppelww
1.3.7 Het hulpwerkwoord
 Er moeten minstens 2 wwvormen in zin staan
 Werkwoord aangevuld door ander ww en dat niet het
zinswerkwoord vormt
 Jan is ziek: predicaat: koppelww + ziek
 Jan is niet gegaan: is = hulpww

2

,2. Half-open woordsoorten
2.1 Telwoorden en hoeveelheidswoorden (noemt aantal, hoeveelheid, getalsmatig
gespecifieerde plaats in rangorde)
2.1.1 Hoofdtelwoorden: exact getal (één)
2.1.2 Hoeveelheidswoorden: indicatie grootte van groep/verzameling, geen
exact getal (sommige, honderden)
2.1.3 Rangtelwoorden: plaats in rangorde (Eerste)
 Niet verwarren: Hoeveelheidswoorden vs. Onbepaald voornaamwoord
o Als dit soort woorden bij iets telbaar staan (bomen, snoepjes): H
o Als dit soort woorden bij ontelbaar zelfstandig nw (mist, lawaai): O
 Hij zag wat mist in de verte. Wat: Onbepaald vnw, mist: ontelb
2.2 Bijwoord (bij adjectief, ander bijwoord of werkwoord. Is de restcategorie)
o Geven specificatie aan
 Toestand, gebeuren, werking
 Specifieren plaats, omstandigheid, graad, wijze v toestand
o Fungeert als bijwoordelijke bepaling bij werkwoord: ze zijn erg ziek
o Of als bij bijvoeglijk naamwoord: de bomen groeien heel hard
o Ook bij telwoorden/voorzetsel/voegwoorden: Precies om die
reden. Meteen na ons vertrek (specificatie).
 Bijwoorden altijd onveranderlijk, altijd dezelfde vorm
2.2.1 Evaluatiepartikel: geeft extra evaluatie: Jan was pas om 12u thuis.
2.2.2 Schakeringspartikel: extra connotatie (vriendelijk/aandrang/irritatie):
Kom maar binnen (extra vriendelijk). Ga toch zitten (aandrang).
2.2.3 Negatiepartikel: Geen of niet, negatie elementen: Jan is niet gekomen.
2.2.4 Voorzetselbijwoord (voorzetsels die atypisch gebruikt worden)
 Normaal voorzetsel voor of na NC (in de auto of de auto in)
 Voorzetselbijwoord doet dit niet!
o Ze staan op zichzelf
o Af, buiten, door, heen, in, mee op, toe, langs, vandaar en voor
 Soms: deel v scheidbaar samengesteld ww, soms gezegde bij koppelwerkwoord
 Ik haal je vanavond wel af. Af: staat niet bij NC, maar deel van
scheidbaar samengesteld werkwoord ‘afhalen’
 Met hem ben je beter af. Af is gezegde bij koppelww ‘ben’
 Ik ben op van de zenuwen. Van: voorzetsel. Op: niet gebruikt als
bepaling bij NC, maar bij voorzetselconstructie.
2.2.5 Voegwoordelijk bijwoord (te vergelijken met voegwoorden, opgelet
verwarring), gedragen zich anders
o Tov voegwoorden, voegwoordelijk bijwoord is
 Verplaatsbaar binnen zin (kan klassiek voegwoord niet)
 Kunnen inversie veroorzaken als voorop staan (kl voegw niet)
o Oma daarentegen is nog steeds goed te been.
>Daarentegen is oma = Lokt inversie uit = Voeg bijwrd
Examen: noem het bijwoord, tenzij je kan specifiëren op
- Partikels – Voorzetselbijwoord – Voegwoordelijk bijwoord
2.2.3 Het tussenwerpsel (korte reactie op bepaalde situatie/context)
 Hoera, ocharme, bah, nietwaar, oké, hallo, pfff, brrr
 ≠ geïntegreerd in zin

3

, 3. Gesloten woordsoorten (functiewoorden/grammaticale woorden, verbindingsfunctie,
niet uitbreidbaar, wel opsombaar)
3.1 Lidwoord – bepaald of onbepaald
3.2 Voornaamwoord = pro (in de plaats van) nomina (woorden)
 Deiktisch: duidt werkelijk iets aan in buitentalige werkelijkheid
Je hebt een gele trui aan.
 Taalintern: De boom staat hier al 10j, ondertussen heeft hij
o Twee soorten:
o Anaforische verwijzing: terugverwijzing: De boom – hij
o Katakforische verwijzing: vooruit verwijzen: Ze – de kids

 Zelfstandige voornaamwoorden: staan op zichzelf
 Bijvoeglijke voornaamwoorden: functioneren bijvoeglijk, zoals
lidwoord. Welk dier is je lievelings?

3.2.1 Persoonlijk voornaamwoord (ik, zij, jij, hun, hen)
 Verwijst naar referent uit talige/buitentalige context: één of
meerdere personen/objecten
 Enkel zelfstandig gebruikt: Persoonlijk voornaamw zelfstandig
 Onderscheid lastige pronomen: HEN – HUN
o Hen: enkel bij DO (ik zag hen), als IO NA voorzetsel (ik
gaf het boek aan hen).
o Hun: enjel bij IO NIET vooraf door voorzetsel (Ik gaf hun
het boek), bezittelijk voornaamwoord (hun vader kreeg)

3.2.2 Bezittelijk voornaamwoord (haar, hun jouw)
 Betekenisrelatie tussen referent en NC
o Meest voorkomend: bezitsrelatie (zijn kat)
o Relatie kan ook van andere aard zijn (zijn verdwijning)
3.2.2.1 Bijvoeglijk bezittelijk voornaamwoord: Hun kat
3.2.2.2 Zelfstandig bezittelijk voornaamwoord: Het is de
mijne (zelfstandig gebruik vooraf gaan door lidwoord)
3.2.3 Wederkerend voornaamwoord (Ik herinner me, Hij wast zich)
 Voornaamwoord dat terugverwijst naar onderwerp in zin
 NIET-buitentalig
o Komt enkel voor bij wederkerend werkwoord, die roept
het wederkerend voornaamwoord op (zich herinneren)
3.2.3.1 Verplichte reflexiteit : zich vergissen
3.2.3.2 Optionele reflexiteit: zich wassen (de baby wassen)
3.2.4 Wederkerig voornaamwoord (Jan en Anna begroetten elkaar)
 Het verwijst naar meervoudig onderwerp (Jan en Anna)
 Een wederzijdse handeling (dus wederkerigheid want ze
begroeten elkaar)
3.2.4.1 Zelfstandig wederkerig voornaamwoord: Ze geven
elkaar de hand
3.2.4.2 Bijvoeglijk wederkerig voornaamwoord: Ze sloegen
op elkaars gezicht

4