Hoofdstuk 7
Bacteriën die via de luchtwegen binnendringen
Streptococcus Pneumoniae
Morfologie en taxonomie
- Gram + kokken
- 90 verschillende types polysaccharidenkapsel
- Onder kapsel => typische gram+ peptidoglycaanlaag met (lipo)teïchoïnezuren
- Teichoïnezuur aan opp bacterie = C-substantie = species specifiek maar behoort nt tot
LancefieldAg => pneumokokken kunnen nt getypeerd w via lancefieldindeling
- C-substantie precipiteert met serumfactor CRP => activatie complement via klassieke weg
- Serotypen onderverdeling obv antigene kenmerken kapsel
Vindplaats en epidemiologie
- Mensen wss enige reservoir v/d pneumokok
- Dragerschap 5-70% => kinderen > volwassenen
o Tgv progressief verwerven immuniteit door contact kapsel
o Meeste dragers gn symptomen
- Deel commensale flora
- Transmissie rechtstreeks v persoon tot persoon via speekseldruppels => meters i/d lucht
verplaatsen; kan ook mogelijks via handen
o Vooral gesloten gemeenschappen
o <5 j en bejaarden ; armoede, verminderde gezondheid ; ziekten zoals
sikkelcelanemie, ziekte v Hodgkin, multiple myeloma, nierinsufficiëntie, aids en geen
milt hebben ; alcohol
o Seizoensgebonden! Vooral winter en vroege lente
Virulentiefactoren
- Kapsel!
o Nt omkapselde w snel geopsoniseerd en gefagocyteerd = nt virulent
o Bemoeilijkt activatie complement syst via alternatieve pathway (1e lijns verdediging)
o Polysacharidemoleculen komen makkelijk los => bacterie moeilijk vast te houden
door fagocyt
o Opsonisatie + fagocytose pas mogelijk na vorming specifieke antikapselAb
▪ Basis vaccin uit kapselpolysach v verschillende serotypen
- Pneumolysine
o Hemolysine verwant aan streptolysine
o Verantw schade respi epitheel => invasie vergemakkelijken
- Waterperoxide
o Via metabolisme geproduceerd
o Inhibeert groei verschillende soorten streptokokken uit commensale flora => samen
met pneumolysine schade respi slijmvliezen
- Neuraminidase
o Enzym actief tn glycoproteïnen en glycolipiden => vergemakkelijken verspreiding in
weefsels
Bacteriologie 2021-2022 1
, - Autolysine
o Geproduceerd tijdens stationaire groeifase
o Leidt tot autolyse deel pneumokokken => meer inflammatoire substanties komen vrij
+ DNA => kan w opgenomen + rol spelen horizontale gentransfer
- (lipo)teichoïnezuur
o Filamenteus , speelt rol verankeringsmolecule v meerdere andere moleculen => op
hun beurt rol als adhesine => kolonisatie + invasie respi mucosa mogelijk maken
Pathogenese
- Aspiratie pneumokokken uit oronasofarynx
- Ziekte wnr gn specifieke Ab aanwezig en natuurlijke verdedigingsmechanismen omzeild w =>
toegang LLW
o Drm volgt vaak op vorige virale respi aandoeningen (griep mazelen) of aandoeningen
die bact clearing doen dalen => chronische bronchitis, diabetes, alcoholisme
- Uitgesproken voorkeur of tropische voor menselijke respi tract
- Vrijzetten celwandbestanddelen v/d pneumokok w inflammatie uitgelokt vd mucosa
o Leidt tot verschijnen nieuwe opp moleculen op mucosa => typisch v/e toestand van
inflammatie
o Bezit specifieke adhesines v deze nieuwe R => binden mucosa
▪ R opnieuw geïnternaliseerd => pneumokok mee geëndocyteerd => dringt
cellen respi tract binnen => vrijgezet a/d basale zijde v/h epitheel
o Ook infecties in sinussen en middenoor ; bacteriëmie, meningitis
- Ziekteverloop
o 1e fase: longalveolen gevuld met sereuze vloeistof => veel bact maar weinig inflamm
cellen => pneumokokken stimuleren productie sereuze vloeistof (ideale
voedingsbodem + maakt verspreiding andere alveolen mogelijk)
o 2e fase: alveolen geïnfiltreerd met neutrofielen en RBC
o 3e fase: alveolen gevuld met neutrofielen en slechts enkele pneumokokken ;
geïnfecteerde gebieden lijken op leverweefsel
o 4e fase: neutrofielen vervangen door macrofagen => ontsteking opruimen
▪ Architectuur meestal hersteld => VERSCHIL MET ANDERE BACT WAARBIJ
FIBROSE
o Soms tot lokale complicaties en complicaties op afstand ; pleurale uitstorting is
frequent ; uitstorting is meestal steriel
1/5 => naar BB => meningen, gewrichten of hartkleppen
▪ Milt cruciale rol in uitfilteren uit BB
Ziektebeelden
- Acute opstoot van chronische bronchitis of COPD
- Pneumokokkenpneumonie = minder frequent maar pneumokokken wel grootste oorzaak
bact pneumonie
o W bevorderd door factoren die lokale R verminderen (sterke afkoeling, gelijktijdige
of voorgaande virale infecties)
o Abrupte start met koorts en rillingen
▪ Productieve hoest met bloederig sputum en borstkaspijn
▪ Meestal basale lobben (aspiratie)
▪ Herstel = snel en volledig na juiste AB
▪ 5% mortaliteit => afh kapseltype of AGE
- Infectie paranasale sinussen en oor
Bacteriologie 2021-2022 2
, o Meestal voorafgegaan door virale infectie
o Sinusitis = elke leeftijd ; otitis media vooral jongere kinderen
- Meningitis
o Volgt op bacteriëmie (waarbij serotype waartegen nog gn Ab of zeldzaam :
rechtstreekse inoculatie na schedelbasisfractuur)
o Meeste kans op mortalitiet en neurologische sequels dan via andere kiemen
Diagnose
- Afnemen goed staal => opletten contaminatie met commensale flora keel
- Bloedcultuur bij vermoeden
o ½ vd tijd geen oorzakelijke kiem gevonden
Preventie
- Gecombineerd vaccin
o Tgn 23 kapselserotypen
o Weinig immunogeen bij pt met groot risico v infectie
▪ Kleine kinderen, pt zonder milt, pt met chronische ziekte
- Geconjugeerd vaccin
o 10 – 13 kapseltypen, sterker immunogeen
o Ook bij jonge kinderen! => belangrijkste risicogroep! + door groot AB gebruik in deze
leeftijdscategorie => stijgende resistentie
Behandeling
- Penicilline
o ’80 – ’90 => enorme stijging resistentie door gewijzigd celwandenzym aanmaak = PBP
/ pencillinebindende proteïne => verminderde affiniteit voor penicilline
▪ Stijging vertraagd door geconjugeerd vaccin
Horizontale overdracht van genen en resistentieontw bij de pneumokok
- S. pneumoniae is natuurlijk competente bacterie
o = in staat om DNA uit omgeving op te nemen
o DNA kan door bacterie w gemetabo of geïncorporeerd w i/h chromosoom
o P(incorporatie) stijgt wnr dichter verwant
o Incorporatie gebeurt via Double Crossover
▪ Indien opgenomen fragment stukken voorkomen die al voorkomen i/h
chromosoom GH => efficiëntie stijgt
• => belang aanwezigheid insertiesequenties die wijdverspreid en
veelvuldig voorkomen in chromosomen v bepaalde bac species
▪ Heel voordelig voor pneumokok
• Veel sneller dan trage puntmutaties => optimale overlevingsstrategie
• VB => ’80 – ’00 => B lactam AB resistentie stijging => PBP’s =>
minder gevoelig want minder goede binding => wss door horizontale
gen overdracht
• => orale AB => orale viridansstreptokokken mee getroffen => sterke
selectie => veel orale streptokokken vrij resistent tegen orale AB
o Nt zo erg want zelden oorzaak v infecties => maar hebben
deze door gegeven aan streptokok => w ook resistenter
Bacteriologie 2021-2022 3
Bacteriën die via de luchtwegen binnendringen
Streptococcus Pneumoniae
Morfologie en taxonomie
- Gram + kokken
- 90 verschillende types polysaccharidenkapsel
- Onder kapsel => typische gram+ peptidoglycaanlaag met (lipo)teïchoïnezuren
- Teichoïnezuur aan opp bacterie = C-substantie = species specifiek maar behoort nt tot
LancefieldAg => pneumokokken kunnen nt getypeerd w via lancefieldindeling
- C-substantie precipiteert met serumfactor CRP => activatie complement via klassieke weg
- Serotypen onderverdeling obv antigene kenmerken kapsel
Vindplaats en epidemiologie
- Mensen wss enige reservoir v/d pneumokok
- Dragerschap 5-70% => kinderen > volwassenen
o Tgv progressief verwerven immuniteit door contact kapsel
o Meeste dragers gn symptomen
- Deel commensale flora
- Transmissie rechtstreeks v persoon tot persoon via speekseldruppels => meters i/d lucht
verplaatsen; kan ook mogelijks via handen
o Vooral gesloten gemeenschappen
o <5 j en bejaarden ; armoede, verminderde gezondheid ; ziekten zoals
sikkelcelanemie, ziekte v Hodgkin, multiple myeloma, nierinsufficiëntie, aids en geen
milt hebben ; alcohol
o Seizoensgebonden! Vooral winter en vroege lente
Virulentiefactoren
- Kapsel!
o Nt omkapselde w snel geopsoniseerd en gefagocyteerd = nt virulent
o Bemoeilijkt activatie complement syst via alternatieve pathway (1e lijns verdediging)
o Polysacharidemoleculen komen makkelijk los => bacterie moeilijk vast te houden
door fagocyt
o Opsonisatie + fagocytose pas mogelijk na vorming specifieke antikapselAb
▪ Basis vaccin uit kapselpolysach v verschillende serotypen
- Pneumolysine
o Hemolysine verwant aan streptolysine
o Verantw schade respi epitheel => invasie vergemakkelijken
- Waterperoxide
o Via metabolisme geproduceerd
o Inhibeert groei verschillende soorten streptokokken uit commensale flora => samen
met pneumolysine schade respi slijmvliezen
- Neuraminidase
o Enzym actief tn glycoproteïnen en glycolipiden => vergemakkelijken verspreiding in
weefsels
Bacteriologie 2021-2022 1
, - Autolysine
o Geproduceerd tijdens stationaire groeifase
o Leidt tot autolyse deel pneumokokken => meer inflammatoire substanties komen vrij
+ DNA => kan w opgenomen + rol spelen horizontale gentransfer
- (lipo)teichoïnezuur
o Filamenteus , speelt rol verankeringsmolecule v meerdere andere moleculen => op
hun beurt rol als adhesine => kolonisatie + invasie respi mucosa mogelijk maken
Pathogenese
- Aspiratie pneumokokken uit oronasofarynx
- Ziekte wnr gn specifieke Ab aanwezig en natuurlijke verdedigingsmechanismen omzeild w =>
toegang LLW
o Drm volgt vaak op vorige virale respi aandoeningen (griep mazelen) of aandoeningen
die bact clearing doen dalen => chronische bronchitis, diabetes, alcoholisme
- Uitgesproken voorkeur of tropische voor menselijke respi tract
- Vrijzetten celwandbestanddelen v/d pneumokok w inflammatie uitgelokt vd mucosa
o Leidt tot verschijnen nieuwe opp moleculen op mucosa => typisch v/e toestand van
inflammatie
o Bezit specifieke adhesines v deze nieuwe R => binden mucosa
▪ R opnieuw geïnternaliseerd => pneumokok mee geëndocyteerd => dringt
cellen respi tract binnen => vrijgezet a/d basale zijde v/h epitheel
o Ook infecties in sinussen en middenoor ; bacteriëmie, meningitis
- Ziekteverloop
o 1e fase: longalveolen gevuld met sereuze vloeistof => veel bact maar weinig inflamm
cellen => pneumokokken stimuleren productie sereuze vloeistof (ideale
voedingsbodem + maakt verspreiding andere alveolen mogelijk)
o 2e fase: alveolen geïnfiltreerd met neutrofielen en RBC
o 3e fase: alveolen gevuld met neutrofielen en slechts enkele pneumokokken ;
geïnfecteerde gebieden lijken op leverweefsel
o 4e fase: neutrofielen vervangen door macrofagen => ontsteking opruimen
▪ Architectuur meestal hersteld => VERSCHIL MET ANDERE BACT WAARBIJ
FIBROSE
o Soms tot lokale complicaties en complicaties op afstand ; pleurale uitstorting is
frequent ; uitstorting is meestal steriel
1/5 => naar BB => meningen, gewrichten of hartkleppen
▪ Milt cruciale rol in uitfilteren uit BB
Ziektebeelden
- Acute opstoot van chronische bronchitis of COPD
- Pneumokokkenpneumonie = minder frequent maar pneumokokken wel grootste oorzaak
bact pneumonie
o W bevorderd door factoren die lokale R verminderen (sterke afkoeling, gelijktijdige
of voorgaande virale infecties)
o Abrupte start met koorts en rillingen
▪ Productieve hoest met bloederig sputum en borstkaspijn
▪ Meestal basale lobben (aspiratie)
▪ Herstel = snel en volledig na juiste AB
▪ 5% mortaliteit => afh kapseltype of AGE
- Infectie paranasale sinussen en oor
Bacteriologie 2021-2022 2
, o Meestal voorafgegaan door virale infectie
o Sinusitis = elke leeftijd ; otitis media vooral jongere kinderen
- Meningitis
o Volgt op bacteriëmie (waarbij serotype waartegen nog gn Ab of zeldzaam :
rechtstreekse inoculatie na schedelbasisfractuur)
o Meeste kans op mortalitiet en neurologische sequels dan via andere kiemen
Diagnose
- Afnemen goed staal => opletten contaminatie met commensale flora keel
- Bloedcultuur bij vermoeden
o ½ vd tijd geen oorzakelijke kiem gevonden
Preventie
- Gecombineerd vaccin
o Tgn 23 kapselserotypen
o Weinig immunogeen bij pt met groot risico v infectie
▪ Kleine kinderen, pt zonder milt, pt met chronische ziekte
- Geconjugeerd vaccin
o 10 – 13 kapseltypen, sterker immunogeen
o Ook bij jonge kinderen! => belangrijkste risicogroep! + door groot AB gebruik in deze
leeftijdscategorie => stijgende resistentie
Behandeling
- Penicilline
o ’80 – ’90 => enorme stijging resistentie door gewijzigd celwandenzym aanmaak = PBP
/ pencillinebindende proteïne => verminderde affiniteit voor penicilline
▪ Stijging vertraagd door geconjugeerd vaccin
Horizontale overdracht van genen en resistentieontw bij de pneumokok
- S. pneumoniae is natuurlijk competente bacterie
o = in staat om DNA uit omgeving op te nemen
o DNA kan door bacterie w gemetabo of geïncorporeerd w i/h chromosoom
o P(incorporatie) stijgt wnr dichter verwant
o Incorporatie gebeurt via Double Crossover
▪ Indien opgenomen fragment stukken voorkomen die al voorkomen i/h
chromosoom GH => efficiëntie stijgt
• => belang aanwezigheid insertiesequenties die wijdverspreid en
veelvuldig voorkomen in chromosomen v bepaalde bac species
▪ Heel voordelig voor pneumokok
• Veel sneller dan trage puntmutaties => optimale overlevingsstrategie
• VB => ’80 – ’00 => B lactam AB resistentie stijging => PBP’s =>
minder gevoelig want minder goede binding => wss door horizontale
gen overdracht
• => orale AB => orale viridansstreptokokken mee getroffen => sterke
selectie => veel orale streptokokken vrij resistent tegen orale AB
o Nt zo erg want zelden oorzaak v infecties => maar hebben
deze door gegeven aan streptokok => w ook resistenter
Bacteriologie 2021-2022 3
