samenvatting beleidswetenschap

Beleidswetenschap

DEEL 1: Inleiding en definiëring

H1: Wat is beleidswetenschap?
1.1Geschiedenis van het woord ‘beleid’
Etymologie van het woord ‘beleid’:

- Beleid < Middeleeuws Nederlanse werkwoord ‘beleiden’
- Beleiden = doen gaan, aanvoeren
- Beleider = iemand die doet gaan, aanvoerder, iemand die den stoot aan iets geeft, aanstoker

Beleid heeft een zeer brede betekenis:

- Regering
- Manier van doen, wijze van omgang met personen
- Beheer van zaken, bevelvoering
- Prudentie, bedachtzaamheid

19de eeuw betekenis versmald tot prudentie

20ste eeuw: heropleving en succes van ‘beleid’

Heropleving:

- Contrast met ‘politiek’
- Politiek = ‘handelswijze van een staatsman’
= tweeslachtig: goede – slechte staatslieden
- Gevoelswaarde
 Beleid: zakelijkheid, deskundigheid, objectiviteit, consensus
 Politiek: controverse, partijdigheid, manipulatie, opportunisme

Succes door 2 evoluties

- Evolutie van nomocratie naar teleocratie
 Liberale rechtsstaat: regeren door wetten (nomocratie  regeren adhv wetten)
 Sociale verzorgingsstaat: regeren door doelstellingen (teleocratie)
- Paradox van de moderne samenleving
 Gegeneraliseerde verafhankelijking
 Sociale atomisering  leven in een mpij waarbij we meer en meer individueler
worden
 Bowling alone: linkte aan verlies van community, mensen gaan meer op hun eigen
dingen doen  individualiseringen
 We zijn meer afhankelijker van mekaar  de beleider zorgt hiervoor die aan de
afhankelijkheid van de individu kan werken

Ruimte voor overheid als ‘beleider’ van de samenleving




1

,1.2Nood aan overheidsbeleid
Sturing door de overheid:

- Maatschappelijk verkeer op vreedzame en voorspelbare manier laten verlopen
- Maatschappelijke veranderingen teweegbrengen: “De overheid moet iets doen”
- Vb. arbeidsomstandigheden (begin 20ste eeuw), vrouwenemancipatie (jaren ’60),
klimaatverandering

Alternatieve sturingsvormen:

1. Maatschappelijke zelfsturing

 Organisaties kunnen maatschappelijke ontwikkelingen beïnvloeden
 Vrijwillig en op basis van rationele argumenten
 Geen wettelijke taak, wél cruciale hulpbronnen, wel in een wettelijk kader
=> Bovens et al. (2007): MZ betekent dat groeperingen zonder tussenkomst van de
overheid waarden uitdragen, problemen oplossen of kansen benutten, veelal door
het gezamenlijk opstellen en/of uitvoeren en/of handhaven van regels of afspraken
(indien nodig binnen een wettelijk kader)
Vb Ontstaan van ziekenhuizen, vakbonden, buurtpreventie
- Stone (2002):
Maatschappelijke zelfsturing werkt want de samenleving streeft naar zekerheid, veiligheid,
efficiëntie en gelijkheid.
Equity vs Equality! Stone gebruikt equity
Drie voorwaarden voor maatschappelijke zelfsturing:
1. Profijt door deelname: zelfsturing draagt per saldo bij aan de zekerheid, veiligheid,
efficiëntie en/of gelijkheid
2. Gemeenschap is in staat freeriders uit te sluiten
3. Handelingen die voortvloeien uit de maatschappelijke zelfsturing vallen binnen de
wettelijke kaders: geen sprake van externe effecten die het duurzame karakter van
het verband bedreigen door overheidsinterventie

2. Sturing in wisselwerking tussen overheid en middenveld (stem vd burgers)
 Doelstellingen overheden & maatschappelijke organisaties lopen parallel
 Complementair:
o Overheid: regels uitvaardigen en belastingsgeld ter beschikking stellen
o Middenveld: vertrouwen bij achterban en implementatiecapaciteit

=> Overheid zet grote lijnen uit en voorziet middelen, particuliere organisaties
doen de concrete invulling en uitvoering

3. Sturing door de markt

 Maatschappelijke problemen oplossen door marktprikkels en concurrentie
 Voorwaarde: markt werkt optimaal als er voldoende aanbieders zijn
 Consumenten kiezen vrij in welke mate ze goederen of diensten tegen een bepaald
prijs- en kwaliteitsniveau willen consumeren

 Markt stuurt niet doelbewust, maar schept situatie waarbij burgers en bedrijven hun
activiteiten ‘spontaan’ op elkaar afstemmen

 Overheid bewaakt de marktwerking

2

,Waarom is er dan overheidssturing nodig?

- Reden: ongecontroleerde machtsuitoefening door maatschappelijke deelbelangen en
bedrijven
=> Overheid moet marktimperfecties opvangen
- Welvaartstheorie onderscheidt:
 Vijf marktimperfecties: taak van overheid
 Risico’s van overheidssturing: overheidsfalen


Reden 1: Preventie van monopolies en kartels

- Problemen van de markt
 Belangrijke voorwaarde voor goede marktwerking = voldoende aanbieders
 Monopolies of marktkartels tasten consumentensoevereiniteit aan

 Hogere prijs en/of mindere kwaliteit

 Overheid kan reageren door anti-kartelwetgeving en toezicht op fusering en
overnames
Vb Europese Commissie & Europees Hof van Justitie
- Problemen van overheidssturing
 Dubbelhartigheid van overheden
Beginsel van vrije mededinging vs. Tewerkstelling
Vb. Nationale luchtvaartmaatschappijen
 Machteloosheid van overheden tegen multinationals
Vb Belgische regering vs. Electrabel (Suez-groep)

Reden 2: Productie van collectieve goederen

- Beperkingen van de markt
 Collectieve goederen = goederen die – eenmaal geproduceerd – door iedereen
kunnen gebruikt worden
 Free-riding (cfr. Hardin (1967): Tragedy of the Commons)
 Economisch niet aantrekkelijk

Overheid legt kosten dwingend op aan alle burgers om de productie en onderhoud van
collectieve goederen te financieren

- Problemen van overheidssturing
 Weinig zuivere collectieve goederen
 Semi-collectieve goederen (Vb Openbaar vervoer)
 Overheid zelf monopolies gecreëerd:
o Ondoelmatig
o klantonvriendelijk

=> Privatiseren van semi-collectieve goederen

<-> Onrendabele deelactiviteiten



Reden 3: Regulering van externe effecten


3

, - Beperkingen van de markt
 Vrije markt: groot aanbod van goederen en diensten
 Neveneffecten die QoL negatief beïnvloeden
Vb. Oosterweeldebat
=> Overheid: bestrijden van negatieve sociale en milieueffecten van marktwerking door het
opleggen van bepaalde normen middels een systeem van vergunningen en inspecties
- Problemen van overheidssturing
 Verhoging van de kosten
Vb. Mestactieplan
 Verzwakking van de concurrentiepositie
Vb. Kyoto en Kopenhagen
 Bureaucratisering en gebrek aan coördinatie
Vb. Minister van administratieve vereenvoudiging

Reden 4: Beheersing van bemoeigoederen

- Beperkingen van de markt
 ‘Merit goods’: markt produceert deze goederen (prijs is hoog en aanbod
geconcentreerd in steden)
<-> overheid wil ze voor breder publiek toegankelijk maken
Vb. Cultuur
 ‘Demerit goods’: markt produceert breed aanbod tegen goede prijs
<-> overheid vindt consumptie maatschappelijk schadelijk of onwenselijk
Vb. Alcohol en tabak
- Problemen van overheidssturing
 Overheidsinterventie op bemoeigoederen = politieke keuze
=> Onvoorspelbaar door politieke verschuivingen en impact lobby’s
 Burgers reageren op beleid
=> Contraproductief door grootscheepse regelontduiking
Vb. Drooglegging (alcohol werd verboden maar dat wilde niet zeggen dat het gebruik
ervan afnam)

Reden 5: Compenseren van verdelingseffecten

- Beperkingen van de markt
 Markt produceert maatschappelijke ongelijkheden
o beperkte kansen en middelen
o niet de benodigde capaciteiten
=> Overheid compenseert de scheve verdelingseffecten
 Middelen: progressief belastingstelsel, kwalitatief hoogstaand openbaar
onderwijsstelsel, sociale zekerheid,…
- Problemen van overheidssturing
 Verzet vanuit midden- en hoge inkomensklasse
 Minimaliseren van belasting, belastingontduiking, zwart circuit (pandorapapers)
 Ingewikkelde regelgeving en uitvoering
=> Discretionaire bevoegheid bij uitvoerders van beleid
=> Risico op creëren van nieuwe ongelijkheden
Cfr. Mattheüseffect

Conclusie: Maatschappelijke normatieve afweging

4