Samenvatting Theoretische Geschiedenis (UGent: AJ )

THEORETISCHE GESCHIEDENIS

1. INLEIDING

1.1 WAT IS THEORETISCHE GESCHIEDENIS?

o Andere termen: geschiedfilosofie, metageschiedenis.
o Voorbij tegenstelling kritisch vs. speculatief.
o Voorbij louter wetenschapsfilosofische vragen.
o Geschiedenis = zowel academische discipline als veel contact met amateurs (bv. heemkunde).
o Focus op ethisch-politieke effecten van geschiedenis.
o Basis: 10 stellingen Peter Burke.

2. LINEAIRE TIJD EN VOORUITGANG

2.1 INLEIDING

o = stelling 1.
o Burke: verandering = cumulatief en onomkeerbaar.
 Generaties bouwen verder op schouders vorige.
 Lineair tijdsbewustzijn gaat terug op lange christelijke traditie (komst van messias).
 Uitgaan van onomkeerbare richting geschiedenis (afstevenen op laatste oordeel).
o Belangrijkste kenmerk Westers historisch denken: benadrukken vooruitgang (lineair denken).
o Twee betekenissen:
 (1) Minimale/residuele invulling: cumulatieve verandering + onomkeerbaarheid (Burke).
 (2) Integrale invulling: notie van richting of doel in geschiedenis + idee dat mens doorheen
geschiedenis verbetert.
 => focus op integraal vooruitgangsgeloof.


2.1.1 PRE-MODERNE VORMEN HISTORISCH DENKEN
o Centrale kenmerken:
 (1) Ambigue visie op historische verandering.
 Mix verandering en onveranderlijkheid, lineariteit en cycliciteit of regressie en progressie.
 Veel discussie, onenigheid.
 Bv. Augustinus: denkt wel religieus lineair in zijn tijd, maar seculiere geschiedenis wel
cyclisch.
 (2) Motor van historische verandering.
 Goddelijk plan of voorzienigheid.
 Motor buiten mensheid gezien.
 Menselijke rol in geschiedenis beperkt (= anticiperende of accomoderende agency).

2.2 OPKOMST VOORUITGANGSGELOOF 18E EN 19E EEUW


2.2.1 KENMERKEN
o (1) Minder ambigue visie op verandering: geschiedenis is dominant lineair en doelgericht.
 Soms wel aandacht voor regressie maar ondergeschikt.



1

,  = altijd vooruitgang.
o (2) Nadruk op toenemende versnelling historische groei.
o (3) God niet langer motor geschiedenis.
 Wel goddelijke wil maar staat in lijn met menselijke wil en rede.
 God minder centraal.
o (4) Verschillende veranderingsprocessen essentieel verbonden tot 1 centraal vooruitgangsproces +
kennis als katalysator.
o (5) Gehele mensheid drager of begunstigde van vooruitgang (= universalisme).


2.2.2 VOORBEELDEN VOORUITGANGSDENKERS
o Hegel:
 Geschiedfilosoof.
 Wereldgeschiedenis als gedreven door rede en vrijheid.
 Ontwikkeling staatstructuren.
 Richting in geschiedenis van "oost" naar "west".
 "Afrika kent geen geschiedenis want geen staatstructuren".
 Dialectiek: uiteindelijk regressie (bv. oorlog) die vooruitgang verder drijft.
 Gelooft dat vooruitgang boven hoofd van individuen afspeelt.
o Marx:
 Economie als motor geschiedenis.
 Gaat verder dan Hegel: toekomstvoorspellingen (eindstadium = staatloze samenleving).
 Noties van regressie (dialectiek).
o Auguste Comte:
 Cognitief denken centraal (3 stadia: theologisch, metafysisch en wetenschappelijk).


2.2.3 VOORUITGANG ALS HISTORISCHE CULTUUR
o Bv. wereldtentoonstelling: tonen dat ze drager vooruitgang zijn.
 Londen: Crystal Palace.
 Parijs: Eifeltoren.
 Gent: Vooruit.
 Brussel: Atomium.
 => elk land probeert uit te pakken met technologische of wetenschappelijke vooruitgang.
 Politiek gebruikt: machten profileren zich als "voor" op rest wereld.
 Gedachte van 1 geschiedenis en spelers nemen verschillende posities in met slechts 1 weg
(vooruitgang).
o Logica vooruitgangssysteem:




o

2.3 DE NEERGANG


2

, o Vanaf WOI: deuken + daarna verder afbrokkelen optimistisch vooruitgangsgeloof.
 Nog steeds geloof technologische vooruitgang.
 Twijfelt over of technologische vooruitgang + controle over omgeving mensen ten goede komt.
 Moderniteit kan zich tegen mensen keren.
o Onttovering en verdringing traditionele waarden.
o Ecologische grenzen aan groei (Club van Rome).
o Verhoogde capaciteit om welvaart te produceren: rechtvaardig verdeeld?
o Relatie tussen vooruitgangsdenken en autoritarisme (bv. vijfjarenplannen Stalin, GSV Mao).


2.3.1 INVLOEDRIJKE INTELLECTUELE KRITIEK: KARL LÖWITH
o Invloedrijke, radicale krititiek.
o Seculariseringsthese: vooruitgangsdenken en modern historisch bewustzijn oppervlakkig
geseculariseerde versies christelijk eschatologische concepten.
o Vergelijkt vooruitgangsdenkers met theologen: rode draad is principe "hoop".
o Goedkoop afkooksel van zoektocht naar goddelijk plan.
o Gevaarlijk: seculier heilsdenken in wereldse context geplaatst -> leidt tot politiek misbruik.
o Alternatief: terug naar heidense cyclische tijdsopvatting (bv. Spengler, Toynbee).


2.3.2 (GEMATIGDE) VERDEDIGING: HANS BLUMENBERG
o Seculariseringsthese is bedreiging voor legitimiteit van moderniteit.
o Moderniteit wordt bastaardkind volgens Löwith.
o Vooruitgangsdenken en modern historisch besef wel degelijk recent en origineel.
o Verdediging gematigd vooruitgangsidee.
 Gematigd want gelooft wel politiek misbruik.
o Ontkent invloed christendom niet.
o Kritiek op seculariseringsthese:
 (1) Opvallende structurele verschillen:
 2 vormen van denken bekijken.
 Notie hoop: aanwezig bij beiden.
 Bij christenen laatste oordeel geen "hoop", wel vrees.
 Kerkvaders bidden om meer tijd te hebben om laatste oordeel uit te stellen.
 Hoop: modern denksysteem (hoop = goed, hoop in modern vooruitgangsdenken) >< oud
denksysteem (vrees).
 Andere toekomstbeelden: modern (mens zorgt voor toekomst) >< oud (god beslist alles).
 (2) Alternatieve genealogie:
 Moderniteit ontwikkelt zich uit wetenschappelijke evoluties en methodes.
 => gematigd vooruitgangsdenken legitimeren.
o Maar: wel politieke misbruik.
 Niet door religieuze inhoud, maar door gedwongen religieuze antwoord-positie.
 Onderscheid tussen inhoud en functie denksystemen.
 Wanneer denksysteem gedwongen wordt in antwoord-positie wanneer die het antwoord niet
weet -> probleem -> geloof kan omslaan tot ilegitiem.
 Discontinuïteit op vlak van inhoud (want modern systeem is nieuw) maar wel continuïteit in
bepaalde vragen.
 Dus oplossing: weigering om bepaald soort vragen te beantwoorden als denksysteem het niet
weet.




3

, 2.3.3 CASUS MILLENARISTISCH TOEKOMSTBEELD
o Prognose: houding tot toekomst die immanent is (starten van heden en dan extrapoleren).
o Profetie:
 Bv. Xhosa cattle killing en profetie Nongqawuse.
 Conflict met Britse koloniale mogendheid.
 Nongqawuse krijgt profetie: voorouder zegt dat er superieure tijd aanbreekt (overvloed)
maar alle bestaande vee en gewassen moeten vernietigd worden.
 Maar: eerste datum verstrijkt en er gebeurt niks ("tzal wel van bovenaf komen").
 Werken actief aan toekomst (anticiperende agency): alle vee slachten om rijk van overvloed
te bekomen (helpen door te slachten maakt goddelijke interventie mogelijk).
 Mensen handelen wel maar in functie van iets goddelijks (om te helpen).


2.3.4 BESLUIT
o Keuze voor integraal vooruitgangsdenken -> wat met residuen? => blijven aanwezig.
o Nog residuen vooruitgangsdenken aanwezig bij ons (vaak onbewust).
 Idee van "leren uit onze fouten".
 Termen als "derde wereldlanden" => residu: sommige landen staan "achter" op de tijdlijn.

2.4 BESPREKING READER

o Assmann: Transformations of the Modern Time Regime.
 Moderniteit wil breken met traditie/verleden.
 Creatie nieuw begin/oorsprong.
 Creative destruction: vernietiging v/h oude.
 Historicisme: ontwikkeling professionalisering geschiedschrijving + enkel iets voor elite groep (niet
iedereen mag geschiedenis interpreteren) + transformatie verleden als iets van enkel interesse,
geen levenswijsheden meer (maatschappelijk minder relevant).
 Alles gaat constant sneller.
 Opkomst nostalgie (bv. heritage, zoveel mogelijk redden) -> niet volledig nieuw.
 Centrale stelling: in modern time regime geen aandacht voor het verleden (tijd als een pijl die van
verleden naar toekomst loopt; terwijl vroegere culturele time regimes wel de verbinding tussen
verleden-heden-toekomst maakten). Het modern time regime brokkelt echter af en er ontwikkelt
zich een nieuwe invulling waarin er wel aandacht is voor de herinneringen en beelden van het
verleden.
o Schneider: China's engagement with modern views of history.
 China: cyclisch tijdsdenken / Westen: lineair tijdsdenken.
 Lineair denken China opgedrongen.
 Hoe moet China in nieuw tijdsdenken eigen geschiedenis niet vergeten?
 Historici belangrijke rol in m'pij China: afmeten hoe hedendaagse leiders besturen tov ideaal +
geschiedenis neerschrijven.
 Door Westers idee op te leggen -> China moet zichzelf heruitvinden want eigen tradities onderuit
gehaald (geen cycliciteit meer -> wat historici deden niet meer belangrijk).
 Reactie Chinezen:
 1) Aanvaarden vooruitgangsdenken in bepaalde aspecten (niet alles).
 2) Alles verwerpen en eigen route nemen.
 3) Verwerpen Carthesiaans dualisme.




4