Algemene psychologie
Inhoudsopgave
1 Inleiding: kennismaking met de psychologie..............................................................5
1.1 Een definitie van de psychologie.........................................................................5
1.2 Wetenschappelijke psychologie en intuïtieve mensenkennis (niet kennen).......5
1.3 Geschiedenis van de psychologie.......................................................................5
1.3.1 De verre voorgeschiedenis...........................................................................5
1.3.2 De meer directe voorgeschiedenis...............................................................5
1.3.3 De psychologie als wetenschap van het bewustzijn.....................................6
1.3.4 De behavioristische revolutie (o.a. John Broadus Watsun)..........................6
1.3.5 Nieuwe klemtonen in Europa........................................................................7
1.3.6 Amerika en de herontdekking van het innerlijke...........................................7
1.3.7 Hedendaagse stromingen in de psychologie................................................8
Bijlage: hoe de geschiedenis doorwerkt in het heden...............................................9
2 Het zenuwstelsel (geen leerstof)................................................................................9
3 De waarneming: constructie van een aangepast wereldbeeld................................10
3.1 Het waarnemingsproces in vogelvlucht.............................................................10
3.1.1 De lange weg van prikkel tot waarneming..................................................10
3.1.2 Drie psychologische activiteiten..................................................................10
3.2 Waarnemen is selecteren..................................................................................10
3.2.1 De verschillende zintuigen..........................................................................10
3.2.2 Het waarneembare spectrum (niet kennen)...............................................11
Bijlage: bestaat er zoiets als onbewust waarnemen?..........................................11
3.2.3 De minimumintensiteit van de prikkels........................................................12
3.2.4 De differentiële gevoeligheid.......................................................................12
3.2.5 De selectieve aandacht...............................................................................12
3.3 Waarnemen is structureren...............................................................................13
3.3.1 Figuur en achtergrond.................................................................................13
3.3.2 Structureringsfactoren.................................................................................14
3.3.3 Herkennen van Gestalten...........................................................................14
3.3.4 Waarnemingsconstanties (ook ‘perceptuele constantie’ genoemd)...........14
3.3.5 Waarnemingsillusies...................................................................................15
3.3.6 Culturele verschillen in het structureringsproces........................................16
1
, 3.3.7 De ruimtelijke waarneming..........................................................................16
3.4 Waarnemen is interpreteren..............................................................................17
3.4.1 De rol van vroegere ervaringen..................................................................17
3.4.2 De dynamisch-affectieve ingesteldheid......................................................18
3.4.3 Invloed vanuit de bredere situatie...............................................................18
Bijlage 2: bestaat er zoiets als een onbewuste waarneming?................................18
4 Het geheugen: Persoonlijke reconstructie van het verleden...................................19
4.1 De vele betekenissen van het woord ‘geheugen’..............................................19
4.1.1 Automatische en bewuste nawerking van geheugeninhouden..................19
4.1.2 Automatische en bewuste nawerking van geheugeninhouden..................20
4.2 De inprenting......................................................................................................22
4.2.1 Structurering van het materiaal...................................................................22
4.2.2 Passende cues of ophaalaanwijzingen.......................................................23
4.3 De latentieperiode..............................................................................................24
4.3.1 Beschrijving van het vergeetproces............................................................24
4.3.2 Waarom vergeten we?................................................................................25
4.3.3 Amnesie......................................................................................................25
4.4 De reproductie...................................................................................................26
4.4.1 Het oproepen van herinneringen................................................................26
4.4.2 Geheugenvervorming..................................................................................26
Bijlage de trukendoos van het geheugen................................................................27
5 Automatische leerprocessen....................................................................................28
5.1 Soorten leerprocessen.......................................................................................28
5.2 Klassieke conditionering....................................................................................28
5.2.1 Bijkomde processen:...................................................................................30
5.2.2 Een cognitieve interpretatie van de classieke conditionering.....................34
5.2.3 Klinsische toepassingen van klassieke conditionering...............................35
Bijlage 5.1 Klassieke conditionering in reclame en propaganda.............................37
5.3 Operante conditionering (instumentele conditionering).....................................37
5.3.1 Leren door gissen en missen......................................................................37
5.3.2 Een cognitieve interpretatie van dit leerproces...........................................38
Bijlage 5.3 Verschillen tussen klassieke en operante conditionering......................40
Bijlage 5.4 Diverse soorten bekrachtigers...............................................................40
5.3.3 Operante conditioneringsmechanismen.....................................................41
Het eigene van operante conditionering..............................................................41
2
, Het gebruik van bekrachtigers.............................................................................41
Prikkelgeneralisatie en -discriminatie...................................................................42
Bekrachtigingsschema’s......................................................................................43
5.3.4 Pedagogische toepassingen van operante conditionering.........................43
Aanleren van gewenst gedrag.............................................................................43
Afleren van ongewenst gedrag............................................................................44
5.4 Modeling (sociaal leren).....................................................................................45
5.5 Priming...............................................................................................................46
6 Denken en intelligentie: het inzichtelijk oplossen van problemen............................46
6.1 De bouwstenen van het denken (niet kennen)..................................................47
6.2 Het denken in actie (niet kennen)......................................................................47
6.3 Valstrikken bij het denken..................................................................................47
6.3.1 Misleidende probleemformuleringen...........................................................47
6.3.2 Inschattingsfouten.......................................................................................47
6.3.3 Subjectieve invloeden (niet kennen)...........................................................48
6.4 Het intelligentieonderzoek.................................................................................48
6.4.1 Een korte historiek (niet kennen)................................................................48
6.4.2 Intelligentie: een moeilijk te vatten begrip...................................................48
6.4.3 Berekeningswijzen van een testuitslag.......................................................49
6.4.4 Structuur van intelligentie............................................................................50
6.4.5 Andere soorten intelligentie........................................................................52
7 Motivatie: de innerlijke sturing van het gedrag.........................................................54
7.1 Precisering van de vraagstelling........................................................................54
7.1.1 De complexiteit van de menselijke motivatie..............................................54
7.1.2 Hoe psychologen daarmee omgaan...........................................................55
7.2 Algemene motivatietheorieën............................................................................55
7.2.1 Inleiding.......................................................................................................55
7.2.2 De psychodynamische theorie van Freud..................................................55
7.2.3 De neobehavioristische theorie van Hull....................................................59
7.2.4 De humanistische behoeftetheorie van Maslow.........................................60
7.2.5 De zelfdeterminatietheorie van Deci en Ryan............................................62
8 Emoties: Affectieve reacties die kleur geven aan onze ervaringen.........................63
8.1 De plaats van emoties in het gedrag.................................................................63
8.1.1 Emoties, gevoelens en stemmingen...........................................................64
8.1.2 Stemmingsstoornissen................................................................................64
3
, 8.1.3 Op het snijpunt tussen cognitie en motivatie..............................................66
8.2 Autonome lichaamsveranderingen bij emoties..................................................68
8.2.1 Belangrijkste lichamelijke veranderingen....................................................68
8.2.2 Biologisch nut van de autonome lichaamsveranderingen..........................71
8.2.3 Stress en stresshantering...........................................................................73
8.3 De psychologische aspecten van emoties........................................................76
8.3.1 Het belevingsaspect van emoties...............................................................77
8.3.2 Expressie van emoties................................................................................78
9 Persoonlijkheid: je unieke combinatie van trekken..................................................81
9.1 Situering en definitie..........................................................................................81
9.1.1 Het hypothetisch construct persoonlijkheid................................................81
9.1.2 De kern van de definitie..............................................................................82
9.1.3 Enkele aanverwante begrippen..................................................................82
9.2 Historische evolutie van de persoonlijkheidstheorieën.....................................84
9.2.1 De klassieke persoonlijkheidstheorieën......................................................84
9.2.2 De constitutieleer........................................................................................85
9.2.3 De huidige visie op persoonlijkheid.............................................................87
9.3 Biologische en neurologische inzichten.............................................................89
9.3.1 Aangeboren of aangeleerd?.......................................................................89
9.3.2 Tweelingstudies..........................................................................................90
9.3.3 Neuropsychologische achtergrond.............................................................91
Bijlage Stress, pij, angst en depressie mindful benaderen.....................................92
4
Inhoudsopgave
1 Inleiding: kennismaking met de psychologie..............................................................5
1.1 Een definitie van de psychologie.........................................................................5
1.2 Wetenschappelijke psychologie en intuïtieve mensenkennis (niet kennen).......5
1.3 Geschiedenis van de psychologie.......................................................................5
1.3.1 De verre voorgeschiedenis...........................................................................5
1.3.2 De meer directe voorgeschiedenis...............................................................5
1.3.3 De psychologie als wetenschap van het bewustzijn.....................................6
1.3.4 De behavioristische revolutie (o.a. John Broadus Watsun)..........................6
1.3.5 Nieuwe klemtonen in Europa........................................................................7
1.3.6 Amerika en de herontdekking van het innerlijke...........................................7
1.3.7 Hedendaagse stromingen in de psychologie................................................8
Bijlage: hoe de geschiedenis doorwerkt in het heden...............................................9
2 Het zenuwstelsel (geen leerstof)................................................................................9
3 De waarneming: constructie van een aangepast wereldbeeld................................10
3.1 Het waarnemingsproces in vogelvlucht.............................................................10
3.1.1 De lange weg van prikkel tot waarneming..................................................10
3.1.2 Drie psychologische activiteiten..................................................................10
3.2 Waarnemen is selecteren..................................................................................10
3.2.1 De verschillende zintuigen..........................................................................10
3.2.2 Het waarneembare spectrum (niet kennen)...............................................11
Bijlage: bestaat er zoiets als onbewust waarnemen?..........................................11
3.2.3 De minimumintensiteit van de prikkels........................................................12
3.2.4 De differentiële gevoeligheid.......................................................................12
3.2.5 De selectieve aandacht...............................................................................12
3.3 Waarnemen is structureren...............................................................................13
3.3.1 Figuur en achtergrond.................................................................................13
3.3.2 Structureringsfactoren.................................................................................14
3.3.3 Herkennen van Gestalten...........................................................................14
3.3.4 Waarnemingsconstanties (ook ‘perceptuele constantie’ genoemd)...........14
3.3.5 Waarnemingsillusies...................................................................................15
3.3.6 Culturele verschillen in het structureringsproces........................................16
1
, 3.3.7 De ruimtelijke waarneming..........................................................................16
3.4 Waarnemen is interpreteren..............................................................................17
3.4.1 De rol van vroegere ervaringen..................................................................17
3.4.2 De dynamisch-affectieve ingesteldheid......................................................18
3.4.3 Invloed vanuit de bredere situatie...............................................................18
Bijlage 2: bestaat er zoiets als een onbewuste waarneming?................................18
4 Het geheugen: Persoonlijke reconstructie van het verleden...................................19
4.1 De vele betekenissen van het woord ‘geheugen’..............................................19
4.1.1 Automatische en bewuste nawerking van geheugeninhouden..................19
4.1.2 Automatische en bewuste nawerking van geheugeninhouden..................20
4.2 De inprenting......................................................................................................22
4.2.1 Structurering van het materiaal...................................................................22
4.2.2 Passende cues of ophaalaanwijzingen.......................................................23
4.3 De latentieperiode..............................................................................................24
4.3.1 Beschrijving van het vergeetproces............................................................24
4.3.2 Waarom vergeten we?................................................................................25
4.3.3 Amnesie......................................................................................................25
4.4 De reproductie...................................................................................................26
4.4.1 Het oproepen van herinneringen................................................................26
4.4.2 Geheugenvervorming..................................................................................26
Bijlage de trukendoos van het geheugen................................................................27
5 Automatische leerprocessen....................................................................................28
5.1 Soorten leerprocessen.......................................................................................28
5.2 Klassieke conditionering....................................................................................28
5.2.1 Bijkomde processen:...................................................................................30
5.2.2 Een cognitieve interpretatie van de classieke conditionering.....................34
5.2.3 Klinsische toepassingen van klassieke conditionering...............................35
Bijlage 5.1 Klassieke conditionering in reclame en propaganda.............................37
5.3 Operante conditionering (instumentele conditionering).....................................37
5.3.1 Leren door gissen en missen......................................................................37
5.3.2 Een cognitieve interpretatie van dit leerproces...........................................38
Bijlage 5.3 Verschillen tussen klassieke en operante conditionering......................40
Bijlage 5.4 Diverse soorten bekrachtigers...............................................................40
5.3.3 Operante conditioneringsmechanismen.....................................................41
Het eigene van operante conditionering..............................................................41
2
, Het gebruik van bekrachtigers.............................................................................41
Prikkelgeneralisatie en -discriminatie...................................................................42
Bekrachtigingsschema’s......................................................................................43
5.3.4 Pedagogische toepassingen van operante conditionering.........................43
Aanleren van gewenst gedrag.............................................................................43
Afleren van ongewenst gedrag............................................................................44
5.4 Modeling (sociaal leren).....................................................................................45
5.5 Priming...............................................................................................................46
6 Denken en intelligentie: het inzichtelijk oplossen van problemen............................46
6.1 De bouwstenen van het denken (niet kennen)..................................................47
6.2 Het denken in actie (niet kennen)......................................................................47
6.3 Valstrikken bij het denken..................................................................................47
6.3.1 Misleidende probleemformuleringen...........................................................47
6.3.2 Inschattingsfouten.......................................................................................47
6.3.3 Subjectieve invloeden (niet kennen)...........................................................48
6.4 Het intelligentieonderzoek.................................................................................48
6.4.1 Een korte historiek (niet kennen)................................................................48
6.4.2 Intelligentie: een moeilijk te vatten begrip...................................................48
6.4.3 Berekeningswijzen van een testuitslag.......................................................49
6.4.4 Structuur van intelligentie............................................................................50
6.4.5 Andere soorten intelligentie........................................................................52
7 Motivatie: de innerlijke sturing van het gedrag.........................................................54
7.1 Precisering van de vraagstelling........................................................................54
7.1.1 De complexiteit van de menselijke motivatie..............................................54
7.1.2 Hoe psychologen daarmee omgaan...........................................................55
7.2 Algemene motivatietheorieën............................................................................55
7.2.1 Inleiding.......................................................................................................55
7.2.2 De psychodynamische theorie van Freud..................................................55
7.2.3 De neobehavioristische theorie van Hull....................................................59
7.2.4 De humanistische behoeftetheorie van Maslow.........................................60
7.2.5 De zelfdeterminatietheorie van Deci en Ryan............................................62
8 Emoties: Affectieve reacties die kleur geven aan onze ervaringen.........................63
8.1 De plaats van emoties in het gedrag.................................................................63
8.1.1 Emoties, gevoelens en stemmingen...........................................................64
8.1.2 Stemmingsstoornissen................................................................................64
3
, 8.1.3 Op het snijpunt tussen cognitie en motivatie..............................................66
8.2 Autonome lichaamsveranderingen bij emoties..................................................68
8.2.1 Belangrijkste lichamelijke veranderingen....................................................68
8.2.2 Biologisch nut van de autonome lichaamsveranderingen..........................71
8.2.3 Stress en stresshantering...........................................................................73
8.3 De psychologische aspecten van emoties........................................................76
8.3.1 Het belevingsaspect van emoties...............................................................77
8.3.2 Expressie van emoties................................................................................78
9 Persoonlijkheid: je unieke combinatie van trekken..................................................81
9.1 Situering en definitie..........................................................................................81
9.1.1 Het hypothetisch construct persoonlijkheid................................................81
9.1.2 De kern van de definitie..............................................................................82
9.1.3 Enkele aanverwante begrippen..................................................................82
9.2 Historische evolutie van de persoonlijkheidstheorieën.....................................84
9.2.1 De klassieke persoonlijkheidstheorieën......................................................84
9.2.2 De constitutieleer........................................................................................85
9.2.3 De huidige visie op persoonlijkheid.............................................................87
9.3 Biologische en neurologische inzichten.............................................................89
9.3.1 Aangeboren of aangeleerd?.......................................................................89
9.3.2 Tweelingstudies..........................................................................................90
9.3.3 Neuropsychologische achtergrond.............................................................91
Bijlage Stress, pij, angst en depressie mindful benaderen.....................................92
4
