Samenvatting personeel en organisatie
Inhoudsopgave
Introductie ................................................................................................................................... 4
1. Algemene doelstelling OPO ........................................................................................................ 4
H1 – De veranderende wereld van management ........................................................................... 5
1. De veranderende wereld ............................................................................................................ 5
2. Historisch perspectief ................................................................................................................. 5
2.1. De klassieke benadering .................................................................................................... 6
2.2. De kwantitatieve benadering ............................................................................................ 9
2.3. De gedragsbenadering ..................................................................................................... 11
2.4. De hedendaagse benaderingen ....................................................................................... 12
2.5. Management 2.0 ............................................................................................................. 16
H2 – Fundamenten van organisatiestructuur ............................................................................... 17
1. Wat is een organisatie? ............................................................................................................ 17
2. Bouwstenen van een organisatie of de organisatiestructuur .................................................. 18
2.1. De zes elementen bepalen organisatiestructuur ............................................................ 18
3. Veelvoorkomende organisatievormen ..................................................................................... 25
3.1. Organisatievormen volgens Mintzberg ........................................................................... 26
4. Nieuwe organisatievormen ...................................................................................................... 27
4.1. Zelfsturende teamstructuur ............................................................................................ 27
4.2. Virtuele organisatie ......................................................................................................... 27
4.3. Grenzeloze organisatie .................................................................................................... 27
5. Verschillen tussen organisaties ................................................................................................ 30
5.1. Mechanisch model........................................................................................................... 30
5.2. Organisch model .............................................................................................................. 30
5.3. Contingentiefactoren....................................................................................................... 30
6. Structuur en gedrag van werknemers ...................................................................................... 32
6.1. Personeel en organisatie een verhaal van fit .................................................................. 32
H3 – Human Resource Management (HRM) ................................................................................ 33
1. Human resource management (HRM) ..................................................................................... 33
1.1. Wat is HRM? .................................................................................................................... 33
1.2. Het HRM-proces .............................................................................................................. 34
2. Externe invloeden op het HRM-proces ..................................................................................... 37
2.1. Economie ......................................................................................................................... 38
2.2. Vakbonden ....................................................................................................................... 39
2.3. Wetten en regelgeving .................................................................................................... 41
2.4. Demografische trends ..................................................................................................... 41
3. Human Resource Planning ....................................................................................................... 43
3.1. Voorspellen van vraag ..................................................................................................... 43
3.2. Voorspellen van het aanbod............................................................................................ 45
4. Werving en afvloeiing............................................................................................................... 46
4.1. Werving............................................................................................................................ 46
4.2. Afvloeiing ......................................................................................................................... 50
5. Selectie ..................................................................................................................................... 52
5.1. Validiteit en betrouwbaar................................................................................................ 53
5.2. Soorten selectie-instrumenten ........................................................................................ 53
1
, 6. Oriëntatie ................................................................................................................................. 58
6.1. Oriëntatie versus socialisatie ........................................................................................... 59
7. Opleiding van personeel ........................................................................................................... 60
7.1. Soorten opleidingen ........................................................................................................ 60
7.2. Opleidingsmethoden ....................................................................................................... 63
8. Carrièreperspectief ................................................................................................................... 64
9. Performancemanagement ....................................................................................................... 66
9.1. Types beoordelingen ....................................................................................................... 67
9.2. Beoordelingscriteria ........................................................................................................ 68
9.3. Formeel beoordelen ........................................................................................................ 68
9.4. Informeel beoordelen...................................................................................................... 72
10. Beloning ............................................................................................................................... 73
10.1. Functies van beloning ...................................................................................................... 73
10.2. Beloningssystemen .......................................................................................................... 74
10.3. Link tussen operationeel en strategisch HRM ................................................................. 77
11. Actuele vraagstukken ........................................................................................................... 78
11.1. Inkrimping managen ........................................................................................................ 78
11.2. Sociale innovatie .............................................................................................................. 82
11.3. Evenwicht werk en privé ................................................................................................. 83
H4 – Organisatiecultuur .............................................................................................................. 88
1. Wat is organisatiecultuur? .................................................................................................... 88
2. Wat doet organisatiecultuur? ............................................................................................... 91
2.1. Cultuur als risico .............................................................................................................. 92
3. Hoe wordt organisatiecultuur gevormd en beïnvloed? ............................................................ 92
3.1. Hoe ontstaat organisatiecultuur? .................................................................................... 92
3.2. Structurele invloeden op organisatiecultuur ................................................................ 96
4. Facetten(lagen) van de organisatiecultuur ........................................................................... 97
5. Cultuur veranderen................................................................................................................... 98
5.1. Naar een ethische cultuur ............................................................................................... 98
5.2. Naar een positieve cultuur ......................................................................................... 100
H5 en H6 - Attitudes, werktevredenheid en (werk)stress ........................................................... 101
1. Wat is een attitude? ............................................................................................................... 101
1.1. Attitudes en gedrag ....................................................................................................... 101
1.2. Attitudes ten aanzien van werk ..................................................................................... 103
1.3. Cognitieve dissonantie................................................................................................... 104
2. Werktevredenheid .................................................................................................................. 106
3. Werkattitudes: implicaties voor HRM .................................................................................... 109
4. Werkstress .............................................................................................................................. 109
5. Stressmanagement................................................................................................................. 113
5.1. Verantwoordelijkheid individu – Individueel omgaan met stress ................................. 113
5.2. Organisatiemethoden om stress te hanteren ............................................................... 114
H7 en H8 – Diversiteit & communicatie ..................................................................................... 115
1. Demografische trends ............................................................................................................ 115
2. Verschillende niveaus van diversiteit...................................................................................... 116
3. Discriminatie........................................................................................................................... 117
3.1. Diversiteit aan de oppervlakte ...................................................................................... 121
3.2. Rechtstreeks verband tussen vermogens en gedrag..................................................... 125
3.3. Functiebeperkingen ....................................................................................................... 127
4. Culturele diversiteit ................................................................................................................ 127
4.1. De culturele dimensies van Hofstede ............................................................................ 128
2
, 5. Diversiteitsmanagement ........................................................................................................ 130
5.1. Diversiteitsmanagement Instroom en doorstroom....................................................... 131
5.2. Diversiteitsmanagement in groepen ............................................................................. 131
6. Functies van communicatie .................................................................................................... 131
7. Het communicatieproces (begin van H8) ............................................................................... 132
8. Interpersoonlijke communicatie ............................................................................................. 132
9. Communicatie in organisaties ................................................................................................ 134
9.1. Richting van communicatie: .......................................................................................... 134
9.2. Formele netwerken voor kleine groepen ...................................................................... 135
9.3. Het geruchtencircuit ...................................................................................................... 136
10. Factoren die communicatie belemmeren .......................................................................... 137
11. Communicatie en HRM ...................................................................................................... 138
H10 – Groepen en teams .......................................................................................................... 141
1. Groepsgedrag: niet de som der delen .................................................................................... 141
1.1. Formele en informele groepen ...................................................................................... 141
1.2. Groepen versus teams ................................................................................................... 142
1.3. Soorten teams ............................................................................................................... 142
1.4. Functies van groepen en teams..................................................................................... 143
2. Groepen vormen en komen tot groepsgedrag ....................................................................... 144
2.1. Groepsstructuur............................................................................................................. 145
2.2. Model van groepsgedrag ............................................................................................... 148
2.3. Groepsprocessen ........................................................................................................... 149
3. Van groepen naar effectieve teams ....................................................................................... 152
3.1. Hoe teams samenstellen en leiden?.............................................................................. 152
3.2. Teamvaardigheden ontwikkelen ................................................................................... 153
H11 – Leiderschap .................................................................................................................... 156
1. Wat is en wat doet een leider? ............................................................................................... 156
2. Vroegere ideeën over leiderschap .......................................................................................... 158
2.1. Theorieën over leiderschapskenmerken ....................................................................... 158
2.2. Leiderschapsmatrix ........................................................................................................ 159
2.3. Implicaties voor HR ........................................................................................................ 159
3. Contingentiebenadering ......................................................................................................... 160
3.1. Situationeel leiderschap (Hersey & Blanchard) ............................................................. 160
3.2. Participerend leidinggeven ............................................................................................ 161
3.3. Het pad-doel model ....................................................................................................... 162
4. Moderne ideeën over leiderschap .......................................................................................... 163
4.1. Vormen van transformationeel leiderschap.................................................................. 165
4.2. Team en dienstbaar leiderschap ................................................................................... 167
5. Hedendaagse vraagstukken over leiderschap ........................................................................ 168
3
, Introductie
1. Algemene doelstelling OPO
Uitgangspunt:
- Wat je als leidinggevende moet weten over mensen en personeel om optimaal te kunnen
functioneren.
Inzicht verwerven in:
- Het functioneren en het inzetten van mensen in organisaties.
▪ Hoe de organisatie werkt en in elkaar zit en welke implicaties dit heeft voor het functioneren
van mensen
➢ Organisatieleer
▪ Hoe menselijk gedrag in elkaar zit en welke implicaties dit heeft voor het functioneren van
organisaties
➢ Organisatiegedrag
▪ Het belang en de functie van personeelsbeleid voor de prestaties van de organisatie. Prestatie
van het bedrijf in het achterhoofd houden.
➢ Strategisch human resources management
▪ De wijze waarop de belangrijkste HR-activiteiten in een bedrijf op een doordachte en
gefundeerde manier kunnen worden ingevuld en dit los van het LT-denken en de strategie.
➢ Operationeel human resources management
Organisatie-effectiviteit vs. welzijn werknemers
Onderzoek: Tijdbesteding van leidinggevende aan HR-acticiteiten:
HR-activiteitencluster Toelichting
1. Bemensen Personeelsbegroting en -planning, werving & selectie, ontslagprocedures
2. Personeels-ontwikkeling Competentiemanagement, loopbaan- en opleidingsgesprekken, Management
Development
3. Organisatieontwikkeling Reorganisaties, cultuurveranderingsprocessen, teamontwikkeling begeleiden,
vormgeven organisatiestrategie
4. Arbeids- voorwaarden Opstellen arbeidsvoorwaardenregelingen, arbeidsvoorwaarden toepassen en
hierover adviseren, adviseren beloningsvraagstukken
5. Arbeids- omstandig- heden, Adviseren over veiligheid en gezondheid, faciliteren bij verzuimbegeleiding,
verzuim en vitaliteit opstellen en faciliteren Risico- inventarisatie en -evaluatie
6. Arbeids- verhoudingen Overleg met ondernemingsraad, werkoverleg faciliteren, bemiddeling en
advisering bij conflicten, interne communicatie
7. Personeels- beheer Beheer personeelsinformatiesysteem, uitvoeren personeelsadministratie,
uitvoeren salarisadministratie, opstellen van en rapporteren over
personeelsinformatie
4
Inhoudsopgave
Introductie ................................................................................................................................... 4
1. Algemene doelstelling OPO ........................................................................................................ 4
H1 – De veranderende wereld van management ........................................................................... 5
1. De veranderende wereld ............................................................................................................ 5
2. Historisch perspectief ................................................................................................................. 5
2.1. De klassieke benadering .................................................................................................... 6
2.2. De kwantitatieve benadering ............................................................................................ 9
2.3. De gedragsbenadering ..................................................................................................... 11
2.4. De hedendaagse benaderingen ....................................................................................... 12
2.5. Management 2.0 ............................................................................................................. 16
H2 – Fundamenten van organisatiestructuur ............................................................................... 17
1. Wat is een organisatie? ............................................................................................................ 17
2. Bouwstenen van een organisatie of de organisatiestructuur .................................................. 18
2.1. De zes elementen bepalen organisatiestructuur ............................................................ 18
3. Veelvoorkomende organisatievormen ..................................................................................... 25
3.1. Organisatievormen volgens Mintzberg ........................................................................... 26
4. Nieuwe organisatievormen ...................................................................................................... 27
4.1. Zelfsturende teamstructuur ............................................................................................ 27
4.2. Virtuele organisatie ......................................................................................................... 27
4.3. Grenzeloze organisatie .................................................................................................... 27
5. Verschillen tussen organisaties ................................................................................................ 30
5.1. Mechanisch model........................................................................................................... 30
5.2. Organisch model .............................................................................................................. 30
5.3. Contingentiefactoren....................................................................................................... 30
6. Structuur en gedrag van werknemers ...................................................................................... 32
6.1. Personeel en organisatie een verhaal van fit .................................................................. 32
H3 – Human Resource Management (HRM) ................................................................................ 33
1. Human resource management (HRM) ..................................................................................... 33
1.1. Wat is HRM? .................................................................................................................... 33
1.2. Het HRM-proces .............................................................................................................. 34
2. Externe invloeden op het HRM-proces ..................................................................................... 37
2.1. Economie ......................................................................................................................... 38
2.2. Vakbonden ....................................................................................................................... 39
2.3. Wetten en regelgeving .................................................................................................... 41
2.4. Demografische trends ..................................................................................................... 41
3. Human Resource Planning ....................................................................................................... 43
3.1. Voorspellen van vraag ..................................................................................................... 43
3.2. Voorspellen van het aanbod............................................................................................ 45
4. Werving en afvloeiing............................................................................................................... 46
4.1. Werving............................................................................................................................ 46
4.2. Afvloeiing ......................................................................................................................... 50
5. Selectie ..................................................................................................................................... 52
5.1. Validiteit en betrouwbaar................................................................................................ 53
5.2. Soorten selectie-instrumenten ........................................................................................ 53
1
, 6. Oriëntatie ................................................................................................................................. 58
6.1. Oriëntatie versus socialisatie ........................................................................................... 59
7. Opleiding van personeel ........................................................................................................... 60
7.1. Soorten opleidingen ........................................................................................................ 60
7.2. Opleidingsmethoden ....................................................................................................... 63
8. Carrièreperspectief ................................................................................................................... 64
9. Performancemanagement ....................................................................................................... 66
9.1. Types beoordelingen ....................................................................................................... 67
9.2. Beoordelingscriteria ........................................................................................................ 68
9.3. Formeel beoordelen ........................................................................................................ 68
9.4. Informeel beoordelen...................................................................................................... 72
10. Beloning ............................................................................................................................... 73
10.1. Functies van beloning ...................................................................................................... 73
10.2. Beloningssystemen .......................................................................................................... 74
10.3. Link tussen operationeel en strategisch HRM ................................................................. 77
11. Actuele vraagstukken ........................................................................................................... 78
11.1. Inkrimping managen ........................................................................................................ 78
11.2. Sociale innovatie .............................................................................................................. 82
11.3. Evenwicht werk en privé ................................................................................................. 83
H4 – Organisatiecultuur .............................................................................................................. 88
1. Wat is organisatiecultuur? .................................................................................................... 88
2. Wat doet organisatiecultuur? ............................................................................................... 91
2.1. Cultuur als risico .............................................................................................................. 92
3. Hoe wordt organisatiecultuur gevormd en beïnvloed? ............................................................ 92
3.1. Hoe ontstaat organisatiecultuur? .................................................................................... 92
3.2. Structurele invloeden op organisatiecultuur ................................................................ 96
4. Facetten(lagen) van de organisatiecultuur ........................................................................... 97
5. Cultuur veranderen................................................................................................................... 98
5.1. Naar een ethische cultuur ............................................................................................... 98
5.2. Naar een positieve cultuur ......................................................................................... 100
H5 en H6 - Attitudes, werktevredenheid en (werk)stress ........................................................... 101
1. Wat is een attitude? ............................................................................................................... 101
1.1. Attitudes en gedrag ....................................................................................................... 101
1.2. Attitudes ten aanzien van werk ..................................................................................... 103
1.3. Cognitieve dissonantie................................................................................................... 104
2. Werktevredenheid .................................................................................................................. 106
3. Werkattitudes: implicaties voor HRM .................................................................................... 109
4. Werkstress .............................................................................................................................. 109
5. Stressmanagement................................................................................................................. 113
5.1. Verantwoordelijkheid individu – Individueel omgaan met stress ................................. 113
5.2. Organisatiemethoden om stress te hanteren ............................................................... 114
H7 en H8 – Diversiteit & communicatie ..................................................................................... 115
1. Demografische trends ............................................................................................................ 115
2. Verschillende niveaus van diversiteit...................................................................................... 116
3. Discriminatie........................................................................................................................... 117
3.1. Diversiteit aan de oppervlakte ...................................................................................... 121
3.2. Rechtstreeks verband tussen vermogens en gedrag..................................................... 125
3.3. Functiebeperkingen ....................................................................................................... 127
4. Culturele diversiteit ................................................................................................................ 127
4.1. De culturele dimensies van Hofstede ............................................................................ 128
2
, 5. Diversiteitsmanagement ........................................................................................................ 130
5.1. Diversiteitsmanagement Instroom en doorstroom....................................................... 131
5.2. Diversiteitsmanagement in groepen ............................................................................. 131
6. Functies van communicatie .................................................................................................... 131
7. Het communicatieproces (begin van H8) ............................................................................... 132
8. Interpersoonlijke communicatie ............................................................................................. 132
9. Communicatie in organisaties ................................................................................................ 134
9.1. Richting van communicatie: .......................................................................................... 134
9.2. Formele netwerken voor kleine groepen ...................................................................... 135
9.3. Het geruchtencircuit ...................................................................................................... 136
10. Factoren die communicatie belemmeren .......................................................................... 137
11. Communicatie en HRM ...................................................................................................... 138
H10 – Groepen en teams .......................................................................................................... 141
1. Groepsgedrag: niet de som der delen .................................................................................... 141
1.1. Formele en informele groepen ...................................................................................... 141
1.2. Groepen versus teams ................................................................................................... 142
1.3. Soorten teams ............................................................................................................... 142
1.4. Functies van groepen en teams..................................................................................... 143
2. Groepen vormen en komen tot groepsgedrag ....................................................................... 144
2.1. Groepsstructuur............................................................................................................. 145
2.2. Model van groepsgedrag ............................................................................................... 148
2.3. Groepsprocessen ........................................................................................................... 149
3. Van groepen naar effectieve teams ....................................................................................... 152
3.1. Hoe teams samenstellen en leiden?.............................................................................. 152
3.2. Teamvaardigheden ontwikkelen ................................................................................... 153
H11 – Leiderschap .................................................................................................................... 156
1. Wat is en wat doet een leider? ............................................................................................... 156
2. Vroegere ideeën over leiderschap .......................................................................................... 158
2.1. Theorieën over leiderschapskenmerken ....................................................................... 158
2.2. Leiderschapsmatrix ........................................................................................................ 159
2.3. Implicaties voor HR ........................................................................................................ 159
3. Contingentiebenadering ......................................................................................................... 160
3.1. Situationeel leiderschap (Hersey & Blanchard) ............................................................. 160
3.2. Participerend leidinggeven ............................................................................................ 161
3.3. Het pad-doel model ....................................................................................................... 162
4. Moderne ideeën over leiderschap .......................................................................................... 163
4.1. Vormen van transformationeel leiderschap.................................................................. 165
4.2. Team en dienstbaar leiderschap ................................................................................... 167
5. Hedendaagse vraagstukken over leiderschap ........................................................................ 168
3
, Introductie
1. Algemene doelstelling OPO
Uitgangspunt:
- Wat je als leidinggevende moet weten over mensen en personeel om optimaal te kunnen
functioneren.
Inzicht verwerven in:
- Het functioneren en het inzetten van mensen in organisaties.
▪ Hoe de organisatie werkt en in elkaar zit en welke implicaties dit heeft voor het functioneren
van mensen
➢ Organisatieleer
▪ Hoe menselijk gedrag in elkaar zit en welke implicaties dit heeft voor het functioneren van
organisaties
➢ Organisatiegedrag
▪ Het belang en de functie van personeelsbeleid voor de prestaties van de organisatie. Prestatie
van het bedrijf in het achterhoofd houden.
➢ Strategisch human resources management
▪ De wijze waarop de belangrijkste HR-activiteiten in een bedrijf op een doordachte en
gefundeerde manier kunnen worden ingevuld en dit los van het LT-denken en de strategie.
➢ Operationeel human resources management
Organisatie-effectiviteit vs. welzijn werknemers
Onderzoek: Tijdbesteding van leidinggevende aan HR-acticiteiten:
HR-activiteitencluster Toelichting
1. Bemensen Personeelsbegroting en -planning, werving & selectie, ontslagprocedures
2. Personeels-ontwikkeling Competentiemanagement, loopbaan- en opleidingsgesprekken, Management
Development
3. Organisatieontwikkeling Reorganisaties, cultuurveranderingsprocessen, teamontwikkeling begeleiden,
vormgeven organisatiestrategie
4. Arbeids- voorwaarden Opstellen arbeidsvoorwaardenregelingen, arbeidsvoorwaarden toepassen en
hierover adviseren, adviseren beloningsvraagstukken
5. Arbeids- omstandig- heden, Adviseren over veiligheid en gezondheid, faciliteren bij verzuimbegeleiding,
verzuim en vitaliteit opstellen en faciliteren Risico- inventarisatie en -evaluatie
6. Arbeids- verhoudingen Overleg met ondernemingsraad, werkoverleg faciliteren, bemiddeling en
advisering bij conflicten, interne communicatie
7. Personeels- beheer Beheer personeelsinformatiesysteem, uitvoeren personeelsadministratie,
uitvoeren salarisadministratie, opstellen van en rapporteren over
personeelsinformatie
4
