Vertaalwetenschap toegepaste taalkunde 1
DE PREWETENSCHAPPELIJKE FASE VAN DE VERTAALWETENSCHAP
Hoofdstuk 7: geschiedenis, aard en indeling v/h wetenschapsgebied
Over de prewetenschappelijke fase
Ontstaan + evolutie v/d wetenschappelijke discipline die zich bezighoudt met vertalingen
begrijpen?
eerst stilstaan bij praktijk v/h vertalen zelf
- hoe is dat geëvolueerd door de eeuwen heen?
- hoe hebben de ≠ vertalers door de eeuwen heen nagedacht over vertaalpraktijk.
Ontstaan v/d wetenschappelijke, academische discipline
- situeren in het midden v/d 20ste E (! Maar vertalen als praktijk is eeuwenoud)
- vertalingen niet onvaak beschouwd als minderwaardige producten
o toch: belangrijke rol gespeeld bij verspreiding wetenschappelijke kennis & religies
o ook: belangrijk geweest voor ontwikkeling van individuele talen, culturen én
vertaaltheorie
- wetenschappelijke (medische, filosofische…) en religieuze teksten tot en met ME in
beperkt aantal talen verspreidt
o Hebreeuws, Grieks & het Latijn
Een aantal voorbeelden:
De christelijke versie v/h Oude Testament
o = collectie van religieuze teksten, voornamelijk in het Hebreeuws geschreven
door oude Israëlieten (een beperkt aantal delen: in het Aramees & het Grieks
opgesteld).
o Het Nieuwe Testament is in het Oud-Grieks v/d 1ste E n.C. opgesteld en verspreid.
Boethius’ bekende werk ‘De consolatione philosophiae’ (6de E n.C) over de vertroosting
v/d filosofie
o geschreven in het Latijn
o gaat over het streven naar wijsheid en de liefde voor God 2 voornaamste
bronnen voor menselijk geluk.
Het heeft tot het Tweede Vaticaanse Concilie geduurd, in de tweede helft v/d jaren
1960, vooraleer eucharistievieringen in de katholieke kerk in de volksstalen konden
worden opgedragen (het Latijn blijft wel de officiële taal v/d Westerse liturgie).
! er kwam een behoefte om teksten in een van die grote talen te vertalen naar andere talen
- Doel: een ander, een groter publiek te bereiken
,Vertaalwetenschap toegepaste taalkunde 2
Eerste belangrijkste vertaling = de Septuagint
- = interpretatio septaginta virorum “vertaling door zeventig mannen”
- = vertaling v/d Tenach (OT) uit het Hebreeuws naar het Grieks (1ste E v.C.)
- 70/72 vertalers onafhankelijk van elkaar gewerkt aan deze vertaling
- Doelpubliek: groep Griekstalige joden in Egypte
o Beheersten het Hebreeuws niet meer vlot
o Grieks was lingua franca toentertijd in Alexandrië
- ! veel verwijzingen vanuit het NT naar het OT zijn gebaseerd op de Septuagint, en niet op
basis v/h Hebreeuwse origineel
o ~vertaling had grotere invloed op onze cultuur dan het origineel
- later: uitgangspunt vormen voor verdere (Latijnse) vertalingen
Rond de 13de -14de eeuw
- definitief einde aan overmatig grote invloed v/d grote talen
- Verandering te wijten aan
o groeiende behoefte van gelovigen om Bijbelteksten in de eigen volkstaal te
kunnen horen of lezen
o mede gestimuleerd door de uitvinding v/d boekdrukkunst (15de E).
Bijbelvertalingen in de volkstalen
- grote invloed op
o ontw & verspreiding v/d religies zelf
o op de cultuur en de taal
- Bekend voorbeeld van dat laatste = ontwikkeling v/h Hochdeutsch
o beïnvloed door de Duitse vertaling v/d Bijbel door Luther (16de eeuw).
o Maarten Luther gebruikte voor die vertaling: Saksische variëteit (er bestond nog
geen standaardtaal)
o Waarom Saksische variëteit?
begrijpbaar door gewone taalgebruikers in verschillende regio’s
beinvloeding v/d ontwikkeling en verspreiding v/h Hochdeutsch
- Andere vbn van Bijbelvertalingen die duidelijke invloed hebben gehad op de
ontwikkeling en de verspreiding van standaardtalen
o Dolets Franse Bijbelvertaling en de Delftse en Hernse Bijbel.
, Vertaalwetenschap toegepaste taalkunde 3
Vertalers over vertalen: de prewetenschappelijke fase
productie eerste vertalingen eerste commentaren bij de vertalingen
- commentaren van vertalers die uitleggen hoe ze te werk zijn gegaan
- commentaren gaan in op een tegenstelling die eeuwenlang centraal zou staan
o de tegenstelling tussen letterlijk en vrij vertalen.
Cicero (-1 ste eeuw)
- vertaalde Griekse redevoeringen in het Latijn
- niet woord voor woord vertalen, maar inhoud, vorm en stijl behouden
- aanpassen v/d precieze formulering aan het gangbare taalgebruik v/d doelcultuur
o ! ging sterk in tegen de toenmalige vertaalpraktijk
Griekse klassieken werden woord voor woord vertaald, zodat de lezer de
vertaling naast de oorspronkelijke Griekse werken kon leggen om ze te
bestuderen.
St-Jerome (4de eeuw)
- Beïnvloed door opvattingen van Cicero
- vertaalde eveneens niet-letterlijk
o letterlijk vertalen levert absurde vertalingen opbetekenis origineel raakt
vertroebeld
- was betrokken bij de zgn. Vulgaat
o = gestandaardiseerde + officiële Latijnse Bijbeltekst voor gebruik in de kerken.
Paus Damascus gaf daartoe de opdracht.
Bijbelvertalingen tijdens de protestantse reformatie
- steeds vaker Bijbelvertalingen in volkstalen
- komst v/d boekdrukkunst speelde belangrijke rol
- doel bijbelvertalingen in volkstalen
o breder doelpubliek bereiken
o gehanteerd als wapen tegen de macht v/d Kerk + de dominantie v/h Latijn (door
Rome gecontroleerd)
- Bijbel niet in Latijn vertalen:
o Leverde andere interpretaties
o ging in tegen de gevestigde orde
o werd als een misdaad beschouwd bestraft met censuur, ban of executie
Maarten Luther
- Een van de belangrijkste vertalers in deze periode
- Bijbelvertaling in een Saksisch regiolect regiolect vormde de basis voor de latere
Duitse standaardtaal
- Zag geen heil in woord-voor-woordvertaling
- Expliciet vertalen voor het doelpubliek, in de taal v/h doelpubliek
weinig theoretische evolutie sinds Cicero en St-Jerome. Wat wel
DE PREWETENSCHAPPELIJKE FASE VAN DE VERTAALWETENSCHAP
Hoofdstuk 7: geschiedenis, aard en indeling v/h wetenschapsgebied
Over de prewetenschappelijke fase
Ontstaan + evolutie v/d wetenschappelijke discipline die zich bezighoudt met vertalingen
begrijpen?
eerst stilstaan bij praktijk v/h vertalen zelf
- hoe is dat geëvolueerd door de eeuwen heen?
- hoe hebben de ≠ vertalers door de eeuwen heen nagedacht over vertaalpraktijk.
Ontstaan v/d wetenschappelijke, academische discipline
- situeren in het midden v/d 20ste E (! Maar vertalen als praktijk is eeuwenoud)
- vertalingen niet onvaak beschouwd als minderwaardige producten
o toch: belangrijke rol gespeeld bij verspreiding wetenschappelijke kennis & religies
o ook: belangrijk geweest voor ontwikkeling van individuele talen, culturen én
vertaaltheorie
- wetenschappelijke (medische, filosofische…) en religieuze teksten tot en met ME in
beperkt aantal talen verspreidt
o Hebreeuws, Grieks & het Latijn
Een aantal voorbeelden:
De christelijke versie v/h Oude Testament
o = collectie van religieuze teksten, voornamelijk in het Hebreeuws geschreven
door oude Israëlieten (een beperkt aantal delen: in het Aramees & het Grieks
opgesteld).
o Het Nieuwe Testament is in het Oud-Grieks v/d 1ste E n.C. opgesteld en verspreid.
Boethius’ bekende werk ‘De consolatione philosophiae’ (6de E n.C) over de vertroosting
v/d filosofie
o geschreven in het Latijn
o gaat over het streven naar wijsheid en de liefde voor God 2 voornaamste
bronnen voor menselijk geluk.
Het heeft tot het Tweede Vaticaanse Concilie geduurd, in de tweede helft v/d jaren
1960, vooraleer eucharistievieringen in de katholieke kerk in de volksstalen konden
worden opgedragen (het Latijn blijft wel de officiële taal v/d Westerse liturgie).
! er kwam een behoefte om teksten in een van die grote talen te vertalen naar andere talen
- Doel: een ander, een groter publiek te bereiken
,Vertaalwetenschap toegepaste taalkunde 2
Eerste belangrijkste vertaling = de Septuagint
- = interpretatio septaginta virorum “vertaling door zeventig mannen”
- = vertaling v/d Tenach (OT) uit het Hebreeuws naar het Grieks (1ste E v.C.)
- 70/72 vertalers onafhankelijk van elkaar gewerkt aan deze vertaling
- Doelpubliek: groep Griekstalige joden in Egypte
o Beheersten het Hebreeuws niet meer vlot
o Grieks was lingua franca toentertijd in Alexandrië
- ! veel verwijzingen vanuit het NT naar het OT zijn gebaseerd op de Septuagint, en niet op
basis v/h Hebreeuwse origineel
o ~vertaling had grotere invloed op onze cultuur dan het origineel
- later: uitgangspunt vormen voor verdere (Latijnse) vertalingen
Rond de 13de -14de eeuw
- definitief einde aan overmatig grote invloed v/d grote talen
- Verandering te wijten aan
o groeiende behoefte van gelovigen om Bijbelteksten in de eigen volkstaal te
kunnen horen of lezen
o mede gestimuleerd door de uitvinding v/d boekdrukkunst (15de E).
Bijbelvertalingen in de volkstalen
- grote invloed op
o ontw & verspreiding v/d religies zelf
o op de cultuur en de taal
- Bekend voorbeeld van dat laatste = ontwikkeling v/h Hochdeutsch
o beïnvloed door de Duitse vertaling v/d Bijbel door Luther (16de eeuw).
o Maarten Luther gebruikte voor die vertaling: Saksische variëteit (er bestond nog
geen standaardtaal)
o Waarom Saksische variëteit?
begrijpbaar door gewone taalgebruikers in verschillende regio’s
beinvloeding v/d ontwikkeling en verspreiding v/h Hochdeutsch
- Andere vbn van Bijbelvertalingen die duidelijke invloed hebben gehad op de
ontwikkeling en de verspreiding van standaardtalen
o Dolets Franse Bijbelvertaling en de Delftse en Hernse Bijbel.
, Vertaalwetenschap toegepaste taalkunde 3
Vertalers over vertalen: de prewetenschappelijke fase
productie eerste vertalingen eerste commentaren bij de vertalingen
- commentaren van vertalers die uitleggen hoe ze te werk zijn gegaan
- commentaren gaan in op een tegenstelling die eeuwenlang centraal zou staan
o de tegenstelling tussen letterlijk en vrij vertalen.
Cicero (-1 ste eeuw)
- vertaalde Griekse redevoeringen in het Latijn
- niet woord voor woord vertalen, maar inhoud, vorm en stijl behouden
- aanpassen v/d precieze formulering aan het gangbare taalgebruik v/d doelcultuur
o ! ging sterk in tegen de toenmalige vertaalpraktijk
Griekse klassieken werden woord voor woord vertaald, zodat de lezer de
vertaling naast de oorspronkelijke Griekse werken kon leggen om ze te
bestuderen.
St-Jerome (4de eeuw)
- Beïnvloed door opvattingen van Cicero
- vertaalde eveneens niet-letterlijk
o letterlijk vertalen levert absurde vertalingen opbetekenis origineel raakt
vertroebeld
- was betrokken bij de zgn. Vulgaat
o = gestandaardiseerde + officiële Latijnse Bijbeltekst voor gebruik in de kerken.
Paus Damascus gaf daartoe de opdracht.
Bijbelvertalingen tijdens de protestantse reformatie
- steeds vaker Bijbelvertalingen in volkstalen
- komst v/d boekdrukkunst speelde belangrijke rol
- doel bijbelvertalingen in volkstalen
o breder doelpubliek bereiken
o gehanteerd als wapen tegen de macht v/d Kerk + de dominantie v/h Latijn (door
Rome gecontroleerd)
- Bijbel niet in Latijn vertalen:
o Leverde andere interpretaties
o ging in tegen de gevestigde orde
o werd als een misdaad beschouwd bestraft met censuur, ban of executie
Maarten Luther
- Een van de belangrijkste vertalers in deze periode
- Bijbelvertaling in een Saksisch regiolect regiolect vormde de basis voor de latere
Duitse standaardtaal
- Zag geen heil in woord-voor-woordvertaling
- Expliciet vertalen voor het doelpubliek, in de taal v/h doelpubliek
weinig theoretische evolutie sinds Cicero en St-Jerome. Wat wel
