SOCIOLOGIE EN RECHTSSOCIOLOGIE
TABLE OF CONTENTS
Hoofdstuk 1: Inleiding................................................................................................................................ 6
Een beeld van een titel ........................................................................................................................... 6
Positionaliteit ..................................................................................................................................... 7
Intersectionaliteit ............................................................................................................................... 7
Het dagelijkse leven door de sociologische lens .................................................................................... 7
Selectieve waarneming ...................................................................................................................... 8
Referentiekaders ................................................................................................................................ 8
Toepassing van de sociologische verbeelding .................................................................................... 9
Over voetbal ....................................................................................................................................... 9
Een stap verder .................................................................................................................................... 10
Een eerste definitie van sociologie ....................................................................................................... 11
Hoofdstuk 2: De samenleving is een veel … van tegengestelde krachten ................................................. 11
Inleiding ............................................................................................................................................... 11
Wicked problems ............................................................................................................................. 12
Tegengestelde maatschappelijke krachten ...................................................................................... 12
Individu en samenleving ...................................................................................................................... 12
De samenlevingen: een vat vol mogelijkheden en beperkingen ............................................................ 14
Solidariteit vs strijd .............................................................................................................................. 15
Solidariteit en cohesie ...................................................................................................................... 15
strijd en conflict ............................................................................................................................... 17
Ongelijkheid vs gelijkheid..................................................................................................................... 17
Hoofdstuk 3: Sociologie is een wetenschap............................................................................................. 19
De sociologie, een wetenschap als (g)een ander .................................................................................. 19
sociale feiten zijn dingen ...................................................................................................................... 21
Sociologie is niet normatief .................................................................................................................. 22
Sociologie ontdekt en verruimt ............................................................................................................ 23
De sociologie: een van de huizen op het plein van de samenleving, met verschillende kamers en
bijhorende ramen ................................................................................................................................ 23
Hoofdstuk 4: ............................................................................................................................................ 24
Inleiding: .............................................................................................................................................. 24
sociaal handelen ................................................................................................................................. 24
interactie en communicatie ................................................................................................................. 25
sociale relaties en posities, sociale rol en status ................................................................................. 28
1
, Sociale relaties ................................................................................................................................ 28
sociale posities ................................................................................................................................ 29
sociale status ................................................................................................................................... 29
STatus(in)congruentie ...................................................................................................................... 29
sociale rol ........................................................................................................................................ 30
Rolattributen en statussymbolen ..................................................................................................... 30
Hoofdstuk 5: Een netwerk is geen groep .................................................................................................. 30
Inleiding ............................................................................................................................................... 30
Sociale netwerken ............................................................................................................................... 31
Kenmerken....................................................................................................................................... 32
Groepen............................................................................................................................................... 33
Groepen tussen conflict en solidariteit ................................................................................................ 36
Hoofdstuk 6: Moderne samenlevingen zijn altijd multicultureel ............................................................... 36
Inleiding ............................................................................................................................................... 36
Door de ogen van anderen ................................................................................................................... 36
Waarvoor staat cultuur ........................................................................................................................ 37
Cultuur met een grote en een kleine C – Cultuur en cultuur ................................................................. 37
cultuur is een patroon van waarden, normen, doeleinden en verwachtingen ....................................... 38
waarden ........................................................................................................................................... 38
Normen ............................................................................................................................................ 40
Doeleinden ...................................................................................................................................... 40
VERWACHTINGEN ........................................................................................................................... 40
Cultuur en beschaving ......................................................................................................................... 41
Instituties en institutionalisering .......................................................................................................... 41
Het gezin: een primaire groep en een institutie ..................................................................................... 42
Hoofdstuk 1: Wat is rechtssociologie?..................................................................................................... 43
Inleiding ............................................................................................................................................... 43
Waarover gaat rechtssociologie ....................................................................................................... 44
Waarom rechtssociologie ................................................................................................................ 47
situering van de rechtssociologie ..................................................................................................... 50
“het belang van de sociologie voor de beoefening van het recht” (koen raes) ....................................... 50
De pleinvrees van juristen ................................................................................................................ 50
Sire, il n’y a plus d’intellectuels ........................................................................................................ 51
Rechtenstudenten zijn niet allen studenten in het recht ................................................................... 51
de rechtenstudie als beroepsopleiding ............................................................................................ 52
juristen en sociologen ...................................................................................................................... 52
sociologisch anti-instrumentalisme ................................................................................................. 53
2
, De marginaliteit van de (rechts)sociologie ........................................................................................ 54
“een rechtssociologische analyse van de juridisering van de samenleving” (koen van aeken) .............. 54
inleiding ........................................................................................................................................... 54
omschrijving: “symptomen” ............................................................................................................. 54
clusters van determinanten ............................................................................................................. 55
dieperliggende oorzaak .................................................................................................................... 55
negatieve gevolgen ........................................................................................................................... 56
positieve gevolgen ............................................................................................................................ 56
leven met juridisering ....................................................................................................................... 57
uitbreiding: rechtsinstrumentalisme .................................................................................................... 57
achtergronden ................................................................................................................................. 57
(impliciete) Kenmerken van rechtsinstrumentalisme ....................................................................... 57
impliciete premissen van rechtsinstrumentalisme ........................................................................... 57
kritiek op rechtsinstrumentalisme .................................................................................................... 58
naar een alternatief voor rechtsinstrumentalisme: sociale werking van het recht ............................. 59
conclusie ......................................................................................................................................... 60
Hoofdstuk 2: regelgeving ......................................................................................................................... 60
inleiding ............................................................................................................................................... 60
Het thema “wetgeving” .................................................................................................................... 60
Eerste rechtssociologisch onderzoek over wetgeving ....................................................................... 60
Latere rechtssociologische perspectieven ....................................................................................... 60
Pragmatische benaderingen............................................................................................................. 62
Uitdagingen voor de toekomst .......................................................................................................... 62
Deregulering als maatschappijhervorming: een rechtssociologische probleemstelling (Huyse)........... 63
Vragen bij een debat ......................................................................................................................... 63
De maatschappelijke probleemstelling gepreciseerd ....................................................................... 65
regulering en de instrumentalisering van het recht ........................................................................... 66
Deregulering: de grenzen en de risico’s ............................................................................................ 67
From vision to reality: ex post evaluation of legislation ......................................................................... 67
Inleiding ........................................................................................................................................... 67
Waarom wetsevaluatie? ................................................................................................................... 67
Wat is wetsevaluatie? ...................................................................................................................... 68
Actoren en institutionalisering van wetsevaluatie ............................................................................. 70
België: federaal en Vlaams niveau .................................................................................................... 70
Conclusie......................................................................................................................................... 71
Hoofdstuk 3: Formele conflictbeslechting ............................................................................................... 72
Inleiding ............................................................................................................................................... 72
3
, Straffen tussen rede en gevoel (K. Beyens) ........................................................................................... 73
Inleiding ........................................................................................................................................... 73
Civil litigation in Belgium: the reconstruction of the pyramid of legal disputes – a preliminary report ... 79
Opmerkingen ................................................................................................................................... 79
Inleiding ........................................................................................................................................... 79
Conceptuele beschouwingen........................................................................................................... 80
De data ............................................................................................................................................ 81
De reconstructie van de globale piramide ........................................................................................ 81
Verlaring uitval en interpretatie ........................................................................................................ 82
Reflecties ......................................................................................................................................... 82
Hoofdstuk 4: Informele conflictbeslechting ............................................................................................. 83
Inleiding ........................................................................................................................................... 83
Aandacht voor ADR weerspiegelt maatschappelijke bekommerins .................................................. 84
ADR wordt realistischer vanaf de jaren 1980, maar kent ook juridisering .......................................... 85
ADR krijgt neutralere betekenis ........................................................................................................ 85
wettelijk kader inzake bemiddeling ................................................................................................... 86
mediatie, de derde weg ........................................................................................................................ 87
Inleiding ........................................................................................................................................... 87
De vlag en de lading ......................................................................................................................... 88
Drie belangrijke uitdagingen ............................................................................................................. 88
Enkele maatschappelijke trends als achtergrond ............................................................................. 89
Besluit .............................................................................................................................................. 89
Hoofdstuk 5: juridische beroepen ............................................................................................................ 90
Inleiding ............................................................................................................................................... 90
Stereotypes ...................................................................................................................................... 90
Juridische beroepen en professies ................................................................................................... 90
Onderzoek ....................................................................................................................................... 91
Het recht leidt tot alles, zelfs de balie. Een sociografie van juristen en advocaten ................................ 92
De juridische beroepen: een algemeen overzicht ............................................................................. 92
De diverse juridische beroepen ........................................................................................................ 94
Conclusies ....................................................................................................................................... 99
Hoofdstuk 6: handhaving ......................................................................................................................... 99
Inleiding ............................................................................................................................................... 99
Handhaafbaarheid als aandachtspunt bij de totstandkoming van regelgeving ................................... 100
Sociaalwetenschappelijke inzichten .............................................................................................. 100
Perspectief van de doelgroepen ..................................................................................................... 101
DE TAFEL VAN ELF (T11) ................................................................................................................. 103
4
, Vermomde spiegels tussen politie en gemeenschap ......................................................................... 105
Achtergrondinformatie ................................................................................................................... 105
Inleiding ......................................................................................................................................... 107
Over- en underpolicing van groepen, niet van buurten .................................................................... 107
Overpolicing van vaste (lastige) klanten ......................................................................................... 107
‘Underpolicing’ en verwaarlozing ................................................................................................... 108
Twee zijden van dezelfde medaille ................................................................................................. 108
Aversie tegen COP-discours, en toch ernaar handelen ................................................................... 108
Relatie tussen intern vertoog en aanpak ......................................................................................... 109
Hoofdstuk 8: justitie en burger ............................................................................................................... 109
Inleiding ............................................................................................................................................. 110
Maatschchappelijke achtergrond ................................................................................................... 110
Rekevante concepten en instrumenten .......................................................................................... 110
Justitie onder de loep. De publieke opinie tav justitie ......................................................................... 113
Methodologie van gevoerde onderzoek .......................................................................................... 113
Nationale resultaten van de justitiebarometer ............................................................................... 113
Het nut van opinieonderzoek in vraag gesteld ................................................................................. 114
Aanbevelingen ............................................................................................................................... 114
Hoofdstuk 9: Rechtshulp ....................................................................................................................... 115
Inleiding ............................................................................................................................................. 115
Terminologisch .............................................................................................................................. 115
Naar een maatschappelijk verantwoorde rechtshulpverlening: juridische bijstand in België aan een
grondige herziening toe? .................................................................................................................... 117
Rechtshulp in een veranderde maatschappelijke en politieke context ........................................... 117
Maatschappelijk veratnwoorde rechtshulpverlening ...................................................................... 119
Institutionele omkadering .............................................................................................................. 121
Conclusie....................................................................................................................................... 122
5
,SOCIOLOGIE
HOOFDSTUK 1: INLEIDING
E.J. Sieyès (1780)
• Doel: inrichting van nieuwe samenleving ten tijde FR
o 3de stand die grootste bijdrage leveren -> geen inspraak
▪ Staten-generaal moet worden omgevormd en volk moet macht krijgen
• Normatieve wetenschap: hoe kan de samenleving het best worden ingericht? Hoe ziet ‘het goede’
leven eruit -> Hpe het zou moeten zijn
August Comte (1830) = grondlegger sociologie
• Sociologie als hoogste en meest complexe wetenschap -> bestudeert hele maatschappij
• Definieert sociologie als empirische wetenschap
• In navolging van natuurwetenschappen: beschrijvend, objectief en empirisch
o Nadruk positivisme: door te observeren en beschrijven
• Op zoek naar wetmatigheden in de samenleving aan de hand van empirisch onderzoek
EEN BEELD VAN EEN TITEL
Speelveld, spelregels, spelers -> het samenlevingsspel
• Wie neemt deel en wie niet?
• Welke regels gelden er?
o Meer dan recht: sociale regels (bv niet voorsteken)
o Formele en informele regels
o + waar gelden deze regels
• Welke (veranderlijke) posities bekleden de spelers
o Bv job, echtgenoot, moeder
• Welke verwachtingen (=rol) en waarderingen (=status) gaan samen met deze posities?
o Bv arts meer aanzien dan poetshulp
• Doel van spel + rol van spelers daarin?
• Wie bevindt zich in de ruimte rond het speelveld, in de tribune?
o Bv coach = diegene die de touwtjes in handen heeft
o Socioloog als neutrale waarnemer
6
, Wetenschapper moet zich bewust zijn van eigen positionaliteit, dit kan mogelijke impact hebben op
neutraliteit van zijn onderzoek
POSITIONALITEIT
➢ Positionaliteit: verwijst naar kenmerken van iemand, sociale identiteit
o Identiteit wordt gevormd door kenmerken
➢ Identiteit heeft invloed op manier hoe je werkelijkheid waarneemt + hoe anderen naar jou kijken +
bepaalt hoe je in samenleving
Posititonaliteitsverklaring = onderzoeker geeft wat hij van zijn eigen positionialiteit vindt + welke invloed
het kan hebben op het geschrift
Verwant maar niet gelijk aan intersectionaliteit
INTERSECTIONALITEIT
= concept dat beschrijft hoe verschillende sociale identiteitskenmerken gelijktijdig en in samenhang
invloed hebben op hoe mensen privileges ervaren of juist worden onderdrukt
Kimberle Crenshaw
Bv in een bedrijf werken zwarte mannen, witte vrouwen: geen zwarte vrouwen, maar toch geen
discriminatie of sexisme want zowel zwart, als vrouwen mogen er werken
Daarom moeten er 2 kenmerken gelijktijdig en in samenhang voorkomen, anders kan je het van niet
juridisch aanvechten
= kruispuntdenken
HET DAGELIJKSE LEVEN DOOR DE SOCIOLOGISCHE LENS
Sociologische lens
- Bedoeld om de allerlei regelmatigheden en achterliggende werkelijkheid achter onze eerste
waarnemingen te ‘lezen’
- Niet louter imaginair – socioloog heeft praktische werkinstrumenten, zoals surveys, observaties
o Observeren enkel nuttig als je bepaalde kennis en vaardigheden hebt -> aan de hand
hiervan interpreteren
o Deze kennis en vaardigheid -> sociologische verbeelding (Charles Wright Mills)
7
,Manier van kijken naar samenleving
- = vermogen om te begrijpen dat iemands persoonlijke situatie in verband staat met
maatschappelijke krachten en de ruimte historische context
- = jouw eigen verhaal (biografie) is door sociale structuren en mensen die voor jou kwamen
(historisch proces
Bv: om dingen te kunnen begrijpen naar grote maatschappelijke context bekijken
Bv scheiding is niet zomaar “omdat ze ruzie maken”, maar naar verklaringen zoeken waarom de
persoon doet wat hij doet
COMPONENTEN VAN SOCIOLOGISCHE VERBEELDING
• Kennis geschiedenis – hoe is samenleving tot stand gekomen?
• Kennis biografie – wie zijn de mensen in de samenleving?
• Kennis sociale structuur – hoe werkt samenleving via instituties?
Vaststellingen in verband brengen met ruimere samenleving en sociale, maatschappelijke context
Voorbeeld zie pp
SELECTIEVE WAARNEMING
- In staat zij om van perspectief te wisselen door afstand te nemen van de actuele toestand en een
alternatief standpunt in te nemen
o Schijnbare zelfsprekendheid van het dagelijks leven overstijgen
▪ Moeilijk: manier waarop wij naar samenleving kijken is selectief + wat we zien
niet altijd juist
➔ We leven routineus en redeneren vanuit common sense
(moeilijk om deze gedachten los te laten)
Vertekend beeld van werkelijkheid -> reden?
We nemen werkelijkheid selectief waar vanuit eigen positie in de wereld
- Fysieke en sociale beperkingen
o Je kan niet overal zijn: bv niemand kennen uit LGBTQ + community
- Belangen
o Geneigd om niet van je eigen idee af te gaan
- Kennis en info
o Meer algemene vorming -> meer openstaan voor andere standpunten
- Voorkeur en afkeer
o Maatschappelijke ideeën over dingen; dingen die evolueren doorheen de tijd (mening
over echtscheidingen, mode, …)
REFERENTIEKADERS
Vanuit onze eerdere ervaringen bouwen we een raamwerk op dat onze latere waarnemingen zal
beïnvloeden = referentiekader/ Sociale bril
!! Kenmerken !!
• Een geheel: al onze waarnemingen gebeuren vanuit hetzelfde referentiekader
• Stabiel, maar niet onveranderlijk
• Elk individu heeft eigen referentiekader
8
, • Gedeelde referentiekaders wanneer grote groepen individuen in ongeveer dezelfde sociale
omstandigheden opgroeien of werken
Er is een verscheidenheid aan referentiekaders waardoor we ook verschillend reageren op en
ervaringen anders beleven
Zo ontstaat een verschil tussen zakelijke werkelijkheid en beleefde werkelijkheid
!! Thomas theorema !!
• =als mensen situaties als werkelijk definiëren, van worden die ook werkelijk in hun gevolgen,
omdat mensen zich gaan gedragen naar hun perceptie van de realiteit
o Toepassingen
▪ Self-fulfilling prophecy
▪ Wat je denkt, gebeurt ook
▪ Pygmalion-effect/ Golem-effect = over menselijk gedrag
▪ Self-destroying prophecy
▪ Wat je denkt, gebeurt het omgekeerde
▪ Stereotypen = min of meer gefixeerde en vereenvoudigde voorstellingen over
andere groepen die in een bepaalde groep gangbaar zijn, zonder dat ze op feiten
zijn gebaseerd
▪ Positief (hulpmiddel in sociale omgang)
▪ Neutraal (onschuldige simplificatie)
▪ Negatief (ontmenselijking)
Tussentijdse conclusie
Ons referentiekader (= sociale bril) dat we (onbewust) delen met mensen die ongeveer dezelfde
maatschappelijke posities, belangen, kennis, ervaringen en voorkeuren hebben, legt onze sociologische
verbeelding aan banden.
Anders gezegd: ons referentiekader leidt tot selectieve waarneming (wat samenhangt met common sense)
en voedt vooroordelen en stereotypering.
Sociologie streeft naar een onbevooroordeelde, neutrale beeldvorming van de maatschappelijke realiteit
en vereist dat we zoveel mogelijk afstand nemen van de ingesleten routines in het dagelijks leven.
We zien de werkelijkheid op een eerste pragmatisch niveau, maar daarna – dankzij de sociologische
verbeelding – zien we de achterliggende sociale structuren en cultuurpatronen
TOEPASSING VAN DE SOCIOLOGISCHE VERBEELDING
- Twee beperkingen
o Geen monopolie: een sociologische verklaring is niet exclusief
o Houdbaarheid: een sociologische verklaring is niet eeuwig, inzichten en theorieën
veranderen doorheen de tijd
OVER VOETBAL
- Professionalisering en massificatie
o Distantiëring aan de uiteinden van het sociale spectrum
▪ Gemarginaliseerde jonge mannen uit arbeidersklasse: hooliganisme
▪ Elitaire kringen en public schools: afstand wegens te weinig distinctiewaarde
9
, Bourdieux: sociale strijd = classificatiesysteem -> veel aandacht voor de culturele dimensie (<->
Marx). ‘Distinctie’ staat centraal
- Mensen met een groot kapitaal zetten (onbewust) hun cultureel en economisch kapitaal om in
symbolisch kapitaal (eer, prestige)
- Obv sociale plaats een specifieke levensstijl ontwikkelen die hun plaats ook duidelijk maakt aan
anderen op het speelveld
o -> strijd = sociale verdeling van eer
EEN STAP VERDER
Zelfdoding
- Altruïstisch = heel veel collectieve verbondenheid, opofferen voor de groep
- Egoïstisch = er alleen voor staan
- Fatalistisch = veel regels, verstikkend regime
- Anomisch = te weinig regels/ houvast -> geen voorspelbaarheid in sl
Arbeid (p28)
- Mensen werken voor geld, maar ook om in gratie van god te vallen -> een hoger doel
- Mariënthal-studie: latente deprivatiemodel
o Latent = niet-direct waarneembaar, maar wel werkzaam/ deprivatie = tekortkoming
o Manifeste functie van arbeid -> geld verdienen
o Latente functie van arbeid
▪ Structuur in leven, bron van sociale contacten
▪ Verbinding met algemene doeleinden, status en identiteit
▪ Activiteit om zich te kunnen uitdrukken en iets te verwezenlijken
10
TABLE OF CONTENTS
Hoofdstuk 1: Inleiding................................................................................................................................ 6
Een beeld van een titel ........................................................................................................................... 6
Positionaliteit ..................................................................................................................................... 7
Intersectionaliteit ............................................................................................................................... 7
Het dagelijkse leven door de sociologische lens .................................................................................... 7
Selectieve waarneming ...................................................................................................................... 8
Referentiekaders ................................................................................................................................ 8
Toepassing van de sociologische verbeelding .................................................................................... 9
Over voetbal ....................................................................................................................................... 9
Een stap verder .................................................................................................................................... 10
Een eerste definitie van sociologie ....................................................................................................... 11
Hoofdstuk 2: De samenleving is een veel … van tegengestelde krachten ................................................. 11
Inleiding ............................................................................................................................................... 11
Wicked problems ............................................................................................................................. 12
Tegengestelde maatschappelijke krachten ...................................................................................... 12
Individu en samenleving ...................................................................................................................... 12
De samenlevingen: een vat vol mogelijkheden en beperkingen ............................................................ 14
Solidariteit vs strijd .............................................................................................................................. 15
Solidariteit en cohesie ...................................................................................................................... 15
strijd en conflict ............................................................................................................................... 17
Ongelijkheid vs gelijkheid..................................................................................................................... 17
Hoofdstuk 3: Sociologie is een wetenschap............................................................................................. 19
De sociologie, een wetenschap als (g)een ander .................................................................................. 19
sociale feiten zijn dingen ...................................................................................................................... 21
Sociologie is niet normatief .................................................................................................................. 22
Sociologie ontdekt en verruimt ............................................................................................................ 23
De sociologie: een van de huizen op het plein van de samenleving, met verschillende kamers en
bijhorende ramen ................................................................................................................................ 23
Hoofdstuk 4: ............................................................................................................................................ 24
Inleiding: .............................................................................................................................................. 24
sociaal handelen ................................................................................................................................. 24
interactie en communicatie ................................................................................................................. 25
sociale relaties en posities, sociale rol en status ................................................................................. 28
1
, Sociale relaties ................................................................................................................................ 28
sociale posities ................................................................................................................................ 29
sociale status ................................................................................................................................... 29
STatus(in)congruentie ...................................................................................................................... 29
sociale rol ........................................................................................................................................ 30
Rolattributen en statussymbolen ..................................................................................................... 30
Hoofdstuk 5: Een netwerk is geen groep .................................................................................................. 30
Inleiding ............................................................................................................................................... 30
Sociale netwerken ............................................................................................................................... 31
Kenmerken....................................................................................................................................... 32
Groepen............................................................................................................................................... 33
Groepen tussen conflict en solidariteit ................................................................................................ 36
Hoofdstuk 6: Moderne samenlevingen zijn altijd multicultureel ............................................................... 36
Inleiding ............................................................................................................................................... 36
Door de ogen van anderen ................................................................................................................... 36
Waarvoor staat cultuur ........................................................................................................................ 37
Cultuur met een grote en een kleine C – Cultuur en cultuur ................................................................. 37
cultuur is een patroon van waarden, normen, doeleinden en verwachtingen ....................................... 38
waarden ........................................................................................................................................... 38
Normen ............................................................................................................................................ 40
Doeleinden ...................................................................................................................................... 40
VERWACHTINGEN ........................................................................................................................... 40
Cultuur en beschaving ......................................................................................................................... 41
Instituties en institutionalisering .......................................................................................................... 41
Het gezin: een primaire groep en een institutie ..................................................................................... 42
Hoofdstuk 1: Wat is rechtssociologie?..................................................................................................... 43
Inleiding ............................................................................................................................................... 43
Waarover gaat rechtssociologie ....................................................................................................... 44
Waarom rechtssociologie ................................................................................................................ 47
situering van de rechtssociologie ..................................................................................................... 50
“het belang van de sociologie voor de beoefening van het recht” (koen raes) ....................................... 50
De pleinvrees van juristen ................................................................................................................ 50
Sire, il n’y a plus d’intellectuels ........................................................................................................ 51
Rechtenstudenten zijn niet allen studenten in het recht ................................................................... 51
de rechtenstudie als beroepsopleiding ............................................................................................ 52
juristen en sociologen ...................................................................................................................... 52
sociologisch anti-instrumentalisme ................................................................................................. 53
2
, De marginaliteit van de (rechts)sociologie ........................................................................................ 54
“een rechtssociologische analyse van de juridisering van de samenleving” (koen van aeken) .............. 54
inleiding ........................................................................................................................................... 54
omschrijving: “symptomen” ............................................................................................................. 54
clusters van determinanten ............................................................................................................. 55
dieperliggende oorzaak .................................................................................................................... 55
negatieve gevolgen ........................................................................................................................... 56
positieve gevolgen ............................................................................................................................ 56
leven met juridisering ....................................................................................................................... 57
uitbreiding: rechtsinstrumentalisme .................................................................................................... 57
achtergronden ................................................................................................................................. 57
(impliciete) Kenmerken van rechtsinstrumentalisme ....................................................................... 57
impliciete premissen van rechtsinstrumentalisme ........................................................................... 57
kritiek op rechtsinstrumentalisme .................................................................................................... 58
naar een alternatief voor rechtsinstrumentalisme: sociale werking van het recht ............................. 59
conclusie ......................................................................................................................................... 60
Hoofdstuk 2: regelgeving ......................................................................................................................... 60
inleiding ............................................................................................................................................... 60
Het thema “wetgeving” .................................................................................................................... 60
Eerste rechtssociologisch onderzoek over wetgeving ....................................................................... 60
Latere rechtssociologische perspectieven ....................................................................................... 60
Pragmatische benaderingen............................................................................................................. 62
Uitdagingen voor de toekomst .......................................................................................................... 62
Deregulering als maatschappijhervorming: een rechtssociologische probleemstelling (Huyse)........... 63
Vragen bij een debat ......................................................................................................................... 63
De maatschappelijke probleemstelling gepreciseerd ....................................................................... 65
regulering en de instrumentalisering van het recht ........................................................................... 66
Deregulering: de grenzen en de risico’s ............................................................................................ 67
From vision to reality: ex post evaluation of legislation ......................................................................... 67
Inleiding ........................................................................................................................................... 67
Waarom wetsevaluatie? ................................................................................................................... 67
Wat is wetsevaluatie? ...................................................................................................................... 68
Actoren en institutionalisering van wetsevaluatie ............................................................................. 70
België: federaal en Vlaams niveau .................................................................................................... 70
Conclusie......................................................................................................................................... 71
Hoofdstuk 3: Formele conflictbeslechting ............................................................................................... 72
Inleiding ............................................................................................................................................... 72
3
, Straffen tussen rede en gevoel (K. Beyens) ........................................................................................... 73
Inleiding ........................................................................................................................................... 73
Civil litigation in Belgium: the reconstruction of the pyramid of legal disputes – a preliminary report ... 79
Opmerkingen ................................................................................................................................... 79
Inleiding ........................................................................................................................................... 79
Conceptuele beschouwingen........................................................................................................... 80
De data ............................................................................................................................................ 81
De reconstructie van de globale piramide ........................................................................................ 81
Verlaring uitval en interpretatie ........................................................................................................ 82
Reflecties ......................................................................................................................................... 82
Hoofdstuk 4: Informele conflictbeslechting ............................................................................................. 83
Inleiding ........................................................................................................................................... 83
Aandacht voor ADR weerspiegelt maatschappelijke bekommerins .................................................. 84
ADR wordt realistischer vanaf de jaren 1980, maar kent ook juridisering .......................................... 85
ADR krijgt neutralere betekenis ........................................................................................................ 85
wettelijk kader inzake bemiddeling ................................................................................................... 86
mediatie, de derde weg ........................................................................................................................ 87
Inleiding ........................................................................................................................................... 87
De vlag en de lading ......................................................................................................................... 88
Drie belangrijke uitdagingen ............................................................................................................. 88
Enkele maatschappelijke trends als achtergrond ............................................................................. 89
Besluit .............................................................................................................................................. 89
Hoofdstuk 5: juridische beroepen ............................................................................................................ 90
Inleiding ............................................................................................................................................... 90
Stereotypes ...................................................................................................................................... 90
Juridische beroepen en professies ................................................................................................... 90
Onderzoek ....................................................................................................................................... 91
Het recht leidt tot alles, zelfs de balie. Een sociografie van juristen en advocaten ................................ 92
De juridische beroepen: een algemeen overzicht ............................................................................. 92
De diverse juridische beroepen ........................................................................................................ 94
Conclusies ....................................................................................................................................... 99
Hoofdstuk 6: handhaving ......................................................................................................................... 99
Inleiding ............................................................................................................................................... 99
Handhaafbaarheid als aandachtspunt bij de totstandkoming van regelgeving ................................... 100
Sociaalwetenschappelijke inzichten .............................................................................................. 100
Perspectief van de doelgroepen ..................................................................................................... 101
DE TAFEL VAN ELF (T11) ................................................................................................................. 103
4
, Vermomde spiegels tussen politie en gemeenschap ......................................................................... 105
Achtergrondinformatie ................................................................................................................... 105
Inleiding ......................................................................................................................................... 107
Over- en underpolicing van groepen, niet van buurten .................................................................... 107
Overpolicing van vaste (lastige) klanten ......................................................................................... 107
‘Underpolicing’ en verwaarlozing ................................................................................................... 108
Twee zijden van dezelfde medaille ................................................................................................. 108
Aversie tegen COP-discours, en toch ernaar handelen ................................................................... 108
Relatie tussen intern vertoog en aanpak ......................................................................................... 109
Hoofdstuk 8: justitie en burger ............................................................................................................... 109
Inleiding ............................................................................................................................................. 110
Maatschchappelijke achtergrond ................................................................................................... 110
Rekevante concepten en instrumenten .......................................................................................... 110
Justitie onder de loep. De publieke opinie tav justitie ......................................................................... 113
Methodologie van gevoerde onderzoek .......................................................................................... 113
Nationale resultaten van de justitiebarometer ............................................................................... 113
Het nut van opinieonderzoek in vraag gesteld ................................................................................. 114
Aanbevelingen ............................................................................................................................... 114
Hoofdstuk 9: Rechtshulp ....................................................................................................................... 115
Inleiding ............................................................................................................................................. 115
Terminologisch .............................................................................................................................. 115
Naar een maatschappelijk verantwoorde rechtshulpverlening: juridische bijstand in België aan een
grondige herziening toe? .................................................................................................................... 117
Rechtshulp in een veranderde maatschappelijke en politieke context ........................................... 117
Maatschappelijk veratnwoorde rechtshulpverlening ...................................................................... 119
Institutionele omkadering .............................................................................................................. 121
Conclusie....................................................................................................................................... 122
5
,SOCIOLOGIE
HOOFDSTUK 1: INLEIDING
E.J. Sieyès (1780)
• Doel: inrichting van nieuwe samenleving ten tijde FR
o 3de stand die grootste bijdrage leveren -> geen inspraak
▪ Staten-generaal moet worden omgevormd en volk moet macht krijgen
• Normatieve wetenschap: hoe kan de samenleving het best worden ingericht? Hoe ziet ‘het goede’
leven eruit -> Hpe het zou moeten zijn
August Comte (1830) = grondlegger sociologie
• Sociologie als hoogste en meest complexe wetenschap -> bestudeert hele maatschappij
• Definieert sociologie als empirische wetenschap
• In navolging van natuurwetenschappen: beschrijvend, objectief en empirisch
o Nadruk positivisme: door te observeren en beschrijven
• Op zoek naar wetmatigheden in de samenleving aan de hand van empirisch onderzoek
EEN BEELD VAN EEN TITEL
Speelveld, spelregels, spelers -> het samenlevingsspel
• Wie neemt deel en wie niet?
• Welke regels gelden er?
o Meer dan recht: sociale regels (bv niet voorsteken)
o Formele en informele regels
o + waar gelden deze regels
• Welke (veranderlijke) posities bekleden de spelers
o Bv job, echtgenoot, moeder
• Welke verwachtingen (=rol) en waarderingen (=status) gaan samen met deze posities?
o Bv arts meer aanzien dan poetshulp
• Doel van spel + rol van spelers daarin?
• Wie bevindt zich in de ruimte rond het speelveld, in de tribune?
o Bv coach = diegene die de touwtjes in handen heeft
o Socioloog als neutrale waarnemer
6
, Wetenschapper moet zich bewust zijn van eigen positionaliteit, dit kan mogelijke impact hebben op
neutraliteit van zijn onderzoek
POSITIONALITEIT
➢ Positionaliteit: verwijst naar kenmerken van iemand, sociale identiteit
o Identiteit wordt gevormd door kenmerken
➢ Identiteit heeft invloed op manier hoe je werkelijkheid waarneemt + hoe anderen naar jou kijken +
bepaalt hoe je in samenleving
Posititonaliteitsverklaring = onderzoeker geeft wat hij van zijn eigen positionialiteit vindt + welke invloed
het kan hebben op het geschrift
Verwant maar niet gelijk aan intersectionaliteit
INTERSECTIONALITEIT
= concept dat beschrijft hoe verschillende sociale identiteitskenmerken gelijktijdig en in samenhang
invloed hebben op hoe mensen privileges ervaren of juist worden onderdrukt
Kimberle Crenshaw
Bv in een bedrijf werken zwarte mannen, witte vrouwen: geen zwarte vrouwen, maar toch geen
discriminatie of sexisme want zowel zwart, als vrouwen mogen er werken
Daarom moeten er 2 kenmerken gelijktijdig en in samenhang voorkomen, anders kan je het van niet
juridisch aanvechten
= kruispuntdenken
HET DAGELIJKSE LEVEN DOOR DE SOCIOLOGISCHE LENS
Sociologische lens
- Bedoeld om de allerlei regelmatigheden en achterliggende werkelijkheid achter onze eerste
waarnemingen te ‘lezen’
- Niet louter imaginair – socioloog heeft praktische werkinstrumenten, zoals surveys, observaties
o Observeren enkel nuttig als je bepaalde kennis en vaardigheden hebt -> aan de hand
hiervan interpreteren
o Deze kennis en vaardigheid -> sociologische verbeelding (Charles Wright Mills)
7
,Manier van kijken naar samenleving
- = vermogen om te begrijpen dat iemands persoonlijke situatie in verband staat met
maatschappelijke krachten en de ruimte historische context
- = jouw eigen verhaal (biografie) is door sociale structuren en mensen die voor jou kwamen
(historisch proces
Bv: om dingen te kunnen begrijpen naar grote maatschappelijke context bekijken
Bv scheiding is niet zomaar “omdat ze ruzie maken”, maar naar verklaringen zoeken waarom de
persoon doet wat hij doet
COMPONENTEN VAN SOCIOLOGISCHE VERBEELDING
• Kennis geschiedenis – hoe is samenleving tot stand gekomen?
• Kennis biografie – wie zijn de mensen in de samenleving?
• Kennis sociale structuur – hoe werkt samenleving via instituties?
Vaststellingen in verband brengen met ruimere samenleving en sociale, maatschappelijke context
Voorbeeld zie pp
SELECTIEVE WAARNEMING
- In staat zij om van perspectief te wisselen door afstand te nemen van de actuele toestand en een
alternatief standpunt in te nemen
o Schijnbare zelfsprekendheid van het dagelijks leven overstijgen
▪ Moeilijk: manier waarop wij naar samenleving kijken is selectief + wat we zien
niet altijd juist
➔ We leven routineus en redeneren vanuit common sense
(moeilijk om deze gedachten los te laten)
Vertekend beeld van werkelijkheid -> reden?
We nemen werkelijkheid selectief waar vanuit eigen positie in de wereld
- Fysieke en sociale beperkingen
o Je kan niet overal zijn: bv niemand kennen uit LGBTQ + community
- Belangen
o Geneigd om niet van je eigen idee af te gaan
- Kennis en info
o Meer algemene vorming -> meer openstaan voor andere standpunten
- Voorkeur en afkeer
o Maatschappelijke ideeën over dingen; dingen die evolueren doorheen de tijd (mening
over echtscheidingen, mode, …)
REFERENTIEKADERS
Vanuit onze eerdere ervaringen bouwen we een raamwerk op dat onze latere waarnemingen zal
beïnvloeden = referentiekader/ Sociale bril
!! Kenmerken !!
• Een geheel: al onze waarnemingen gebeuren vanuit hetzelfde referentiekader
• Stabiel, maar niet onveranderlijk
• Elk individu heeft eigen referentiekader
8
, • Gedeelde referentiekaders wanneer grote groepen individuen in ongeveer dezelfde sociale
omstandigheden opgroeien of werken
Er is een verscheidenheid aan referentiekaders waardoor we ook verschillend reageren op en
ervaringen anders beleven
Zo ontstaat een verschil tussen zakelijke werkelijkheid en beleefde werkelijkheid
!! Thomas theorema !!
• =als mensen situaties als werkelijk definiëren, van worden die ook werkelijk in hun gevolgen,
omdat mensen zich gaan gedragen naar hun perceptie van de realiteit
o Toepassingen
▪ Self-fulfilling prophecy
▪ Wat je denkt, gebeurt ook
▪ Pygmalion-effect/ Golem-effect = over menselijk gedrag
▪ Self-destroying prophecy
▪ Wat je denkt, gebeurt het omgekeerde
▪ Stereotypen = min of meer gefixeerde en vereenvoudigde voorstellingen over
andere groepen die in een bepaalde groep gangbaar zijn, zonder dat ze op feiten
zijn gebaseerd
▪ Positief (hulpmiddel in sociale omgang)
▪ Neutraal (onschuldige simplificatie)
▪ Negatief (ontmenselijking)
Tussentijdse conclusie
Ons referentiekader (= sociale bril) dat we (onbewust) delen met mensen die ongeveer dezelfde
maatschappelijke posities, belangen, kennis, ervaringen en voorkeuren hebben, legt onze sociologische
verbeelding aan banden.
Anders gezegd: ons referentiekader leidt tot selectieve waarneming (wat samenhangt met common sense)
en voedt vooroordelen en stereotypering.
Sociologie streeft naar een onbevooroordeelde, neutrale beeldvorming van de maatschappelijke realiteit
en vereist dat we zoveel mogelijk afstand nemen van de ingesleten routines in het dagelijks leven.
We zien de werkelijkheid op een eerste pragmatisch niveau, maar daarna – dankzij de sociologische
verbeelding – zien we de achterliggende sociale structuren en cultuurpatronen
TOEPASSING VAN DE SOCIOLOGISCHE VERBEELDING
- Twee beperkingen
o Geen monopolie: een sociologische verklaring is niet exclusief
o Houdbaarheid: een sociologische verklaring is niet eeuwig, inzichten en theorieën
veranderen doorheen de tijd
OVER VOETBAL
- Professionalisering en massificatie
o Distantiëring aan de uiteinden van het sociale spectrum
▪ Gemarginaliseerde jonge mannen uit arbeidersklasse: hooliganisme
▪ Elitaire kringen en public schools: afstand wegens te weinig distinctiewaarde
9
, Bourdieux: sociale strijd = classificatiesysteem -> veel aandacht voor de culturele dimensie (<->
Marx). ‘Distinctie’ staat centraal
- Mensen met een groot kapitaal zetten (onbewust) hun cultureel en economisch kapitaal om in
symbolisch kapitaal (eer, prestige)
- Obv sociale plaats een specifieke levensstijl ontwikkelen die hun plaats ook duidelijk maakt aan
anderen op het speelveld
o -> strijd = sociale verdeling van eer
EEN STAP VERDER
Zelfdoding
- Altruïstisch = heel veel collectieve verbondenheid, opofferen voor de groep
- Egoïstisch = er alleen voor staan
- Fatalistisch = veel regels, verstikkend regime
- Anomisch = te weinig regels/ houvast -> geen voorspelbaarheid in sl
Arbeid (p28)
- Mensen werken voor geld, maar ook om in gratie van god te vallen -> een hoger doel
- Mariënthal-studie: latente deprivatiemodel
o Latent = niet-direct waarneembaar, maar wel werkzaam/ deprivatie = tekortkoming
o Manifeste functie van arbeid -> geld verdienen
o Latente functie van arbeid
▪ Structuur in leven, bron van sociale contacten
▪ Verbinding met algemene doeleinden, status en identiteit
▪ Activiteit om zich te kunnen uitdrukken en iets te verwezenlijken
10
