Inleiding tot het recht
DEEL I: Het Belgische rechtssysteem in een internationale rechtsorde
WAT IS RECHT?
• Rechtsregels: juridisch geformuleerde gedragsvoorschriften (regels; gebod of verbod)
met de bedoeling de maatschappij te ordenen of te sturen (beleidskeuze) die in principe
afdwingbaar zijn door de overheid (sanctie).
o = instrument om samenleving te ordenen.
o Rechtsregels zijn de belangrijkste vorm van recht.
▪ Vb. v/e gebod:
• Als je een contract sluit ben je daaraan verbonden en ben je
verplicht om het na te leven.
• Als je wetgeving maakt, bepaalt het recht hoe het tot stond komt.
▪ Vb. v/e verbod:
• Je mag niet stelen, moorden, …
o Regels kunnen ook bepalen definities bevatten of instellingen oprichten, dit is
niet noodzakelijk een gebod of verbod zoals duidelijk staat in het strafrecht.
o Een gedragsvoorschrift kan zich op gevarieerde zaken richten naargelang de
regel.
▪ Er zijn regels die gelden voor iedereen. Bv. In strafrecht
▪ Kunnen ook gelden voor een bepaalde groep. Bv. Huurovereenkomst
▪ Kunnen ook gelden voor specifieke situaties. Bv. Contractenrecht
▪ Er zijn ook regels die gelden voor een aantal specifieke individuen. Bv.
Benoemingsbesluit
o Het recht legt ook regels aan zichzelf.
▪ Degene die de regels/wetten maken zijn ook gebonden aan deze regels =
rechtsstaat.
• Hiermee bedoelen we dan bv. De overheid.
o Die moet zich houden aan de regels tijdens en na het
schrijven ervan,
o En ook aan de mensenrechtenregels
o Maar kan ook een contractpartij zijn.
o Het recht is een instrument om de SL in een bepaalde richting te sturen,
opgemaakt door de overheid en beleidsmakers die hiermee bepaalde
doelstellingen willen bereiken.
o Bv.:
▪ Volksgezondheid beschermen
▪ Aantal verkeersdoden verlagen
▪ Discriminatie verminderen
o Vaak zijn er ook regels om burgers te beschermen, zoals bv. Het
contractenrecht.
▪ Beschermt burgers op zich en onderling.
▪ Basisrechten van iedereen maximaal te beschermen.
, ▪ Orde brengen in de SL
• Maar hebben die regels nu ook effectief dat effect?
o Effect van bepaalde regels krijgt minder aandacht dan de doelstelling ervan,
terwijl het even belangrijk is.
• Afdwingbaar: afdwinging van die regels is niet altijd nodig, vaak worden regels spontaan
nageleefd. Als er afdwinging nodig is, zal de overheid er altijd tussen komen via een
gerechtelijk procedure.
o Burger mag het recht niet in eigen handen nemen.
o Afdwinging kan op verschillende manieren:
▪ Overheid kan dat doen via sanctionering. Hoe dit verloopt of wat het is, is
vastgelegd in regelgeving.
• Bv. Je stelt een contract op, maar hier staan zaken in die
onwettelijk zijn. Het contract kan daardoor nietig worden
verklaard en verdwijnt de onwettelijke passage uit het contract én
moet het niet worden nageleefd.
▪ Er kan ook een sanctie worden opgelegd dat moet worden uitgevoerd.
• Bv. Een gehandicapte wordt gediscrimineerd en gaat hierdoor
naar de rechter. De rechter legt vast dat het bedrijf zich moet
aanpassen zodat er geen sprake meer is van discriminatie
tegenover gehandicapten.
▪ Gasboetes.
Niet elke regel kan leiden tot een sanctie, want niet elke regel is een verbod/gebod
zoals bv. Oprichting instelling.
• Recht is het geheel van al die verschillende regels.
“Het” recht
• Beleidskeuzes variëren in tijd en ruimte
o Historisch gedetermineerd en gegroeid
o Voortdurend in evolutie
▪ Elke dag verschijnen er nieuwe regels die de oudere vervangen
o Verschillen tussen landen/ rechtssystemen
▪ In Engeland en VS gebruikt men de Common Law, terwijl bij ons het Civil
Law-systeem wordt gebruikt.
▪ Rechtspraak van de hoogste rechtscolleges kan bij Common Law ingaan
tegen wetgeving.
➔ In een Common Law-systeem spelt rechtspraak en veel
grotere rol: precedenten van hogere rechtbanken zijn
bindend. Ze kunnen wetgeving interpreteren en soms buiten
toepassing laten, maar niet zomaar “tegen” de wet ingaan
(zeker niet in het VK; in de VS kan een wet wel ongrondwettig
worden verklaard).
• Versnipperd over beleidsniveaus
o Internationaal en supranationaal recht
o Nationaal recht
, ▪ Federaal, regionaal, lokaal, …
Beleidsniveaus worden bepaald door de Hiërarchie der rechtsnormen
Bevoegdheidsverdeling
Wie ziet “het recht” nog door de bomen?
• Iedereen wordt geacht “het recht” te kennen.
MAAR: het is complex en versnipperd.
o Je kan voor de RB niet zomaar zeggen dat je niet schuldig bent omdat je het recht
niet kende.
o Soms is het evident dat bepaalde regels er zijn omdat ze ingeburgt zijn. Bv; je kan
niet zomaar zeggen dat je getrouwd bent, hier hoort een heel proces bij.
o Soms worden we geholpen in het naleven van die regels, bv.:
▪ Verkeersborden
▪ Je gaat je huis verbouwen en krijgt hulp van een architect die dan zorgt
voor een bouwvergunning.
▪ Bij het erfrecht word je geholpen door een notaris
VOORWAARDE: minstens kenbaar
o Als de overheid regels maakt, moet hij deze ook altijd publiceren
▪ In België is dat in het Belgisch Staatsblad => is ook toegankelijk
▪ Je vindt daar regels zoals ze zijn aangenomen door het parlement.
o Regels treden in werking moment van bekendmaking.
o Regels zijn niet retroactief = mogen niet van toepassing zijn in situaties die
plaatsvonden voor de inwerkingtreding van die regels = geen terugwerkende
kracht.
▪ Bv. Als iets nog niet strafbaar is, is het lastiger om het na te leven als
die regel nog niet eens bestaat.
▪ Regels toepassen zoals ze gelden op het moment dat de situatie
plaatsvond.
• Bv. Regels toepassen op het moment dat het sluiten van het
contract gebeurde.
o Uitzondering!!!:
▪ De mildere strafvoering = nieuwe regel wordt toegepast op een
hiervoor gebeurde situatie, omdat men de oude regel niet meer
strafbaar vindt. Hierdoor worden de situaties die daarvoor
plaatsvonden toch toegepast op de nieuwe regel.
▪ Bepaalde regels zijn wel retroactief zoals bv. Fiscale maatregelen.
• Moet wel heel sterk worden gemotiveerd.
Hulp in de zoektocht?
Je kan (o.a.) gratis terecht bij:
• Eerstelijns juridische bijstand: Commissies Juridische Bijstand
▪ >< tweedelijns juridische bijstand (‘pro deo’)
• Bijstand voor een slachtoffer tijdens een strafrechtelijke procedure: slachtofferonthaal
, • Eerste gespecialiseerd advies bij huwen, aankoop woning, echtscheiding, ...: notaris
• Eerste gespecialiseerd advies bij discriminatie of schending andere mensenrechten:
Vlaams Mensenrechteninstituut (of Unia of FIRM)
BASISINDELING VAN HET RECHT
• Publiek vs privaat recht
o Publiek recht: alle verticale regels
▪ Burger – OVH: bv. Belastingen betalen
▪ OVH- burger: bv. Betalen van uitkeringen, gezinsbijslagen
▪ OVH – OVH: alles over de bevoegdheidsverdeling
o Privaatrecht: alle horizontale regels
▪ Tussen burgers onderling: bv. Huwelijk, contracten
▪ OVH- burger: als de overheid optreedt als contractpersoon!
o MAAR! Scheidingslijn is niet steeds duidelijk, regels uit verschillende delen van
toepassing op één situatie, gemengde rechtstakken, verregaande verstrengeling, …
Verticale relaties: bv. Administratieve RB en Strafrechtbank
• Overzicht van rechtstakken
BASISBEGRIPPEN
• Objectief recht: recht dat op een bepaald moment bestaat, staat vast door de overheid en geeft
subjectieve rechten aan rechtssubjecten.
• Rechtssubjecten:
o Zijn drager van (subjectieve) rechten en plichten
o Kunnen natuurlijke personen zijn (de mens en enkel de mens) en
o Kunnen ook rechtspersonen zijn (= fictie van het recht, maar bewegen als persoon in het
recht. Bv. Vennootschappen).
o Rechtssubjecten kunnen subjectieve rechten gebruiken door rechtshandelingen te
stellen. Bv. Koop- verkoop situatie:
▪ Plicht om goed te leveren, recht om goed te ontvangen.
o Je bent als natuurlijke persoon vanaf je geboorte rechts bekwaam en bent dat tot je
dood. Daar integendeel is niet iedereen handelingsbekwaam.
▪ Sommige hebben bijstand of verantwoording nodig van een derde.
• Bv. Minderjarige door ouders.
• Rechtsobject:
o Zaak waarover rechtssubjecten hun subjectieve rechten uitoefenen.
▪ Voorwerpen van een rechtshandeling die een rechtssubject stelt.
DEEL I: Het Belgische rechtssysteem in een internationale rechtsorde
WAT IS RECHT?
• Rechtsregels: juridisch geformuleerde gedragsvoorschriften (regels; gebod of verbod)
met de bedoeling de maatschappij te ordenen of te sturen (beleidskeuze) die in principe
afdwingbaar zijn door de overheid (sanctie).
o = instrument om samenleving te ordenen.
o Rechtsregels zijn de belangrijkste vorm van recht.
▪ Vb. v/e gebod:
• Als je een contract sluit ben je daaraan verbonden en ben je
verplicht om het na te leven.
• Als je wetgeving maakt, bepaalt het recht hoe het tot stond komt.
▪ Vb. v/e verbod:
• Je mag niet stelen, moorden, …
o Regels kunnen ook bepalen definities bevatten of instellingen oprichten, dit is
niet noodzakelijk een gebod of verbod zoals duidelijk staat in het strafrecht.
o Een gedragsvoorschrift kan zich op gevarieerde zaken richten naargelang de
regel.
▪ Er zijn regels die gelden voor iedereen. Bv. In strafrecht
▪ Kunnen ook gelden voor een bepaalde groep. Bv. Huurovereenkomst
▪ Kunnen ook gelden voor specifieke situaties. Bv. Contractenrecht
▪ Er zijn ook regels die gelden voor een aantal specifieke individuen. Bv.
Benoemingsbesluit
o Het recht legt ook regels aan zichzelf.
▪ Degene die de regels/wetten maken zijn ook gebonden aan deze regels =
rechtsstaat.
• Hiermee bedoelen we dan bv. De overheid.
o Die moet zich houden aan de regels tijdens en na het
schrijven ervan,
o En ook aan de mensenrechtenregels
o Maar kan ook een contractpartij zijn.
o Het recht is een instrument om de SL in een bepaalde richting te sturen,
opgemaakt door de overheid en beleidsmakers die hiermee bepaalde
doelstellingen willen bereiken.
o Bv.:
▪ Volksgezondheid beschermen
▪ Aantal verkeersdoden verlagen
▪ Discriminatie verminderen
o Vaak zijn er ook regels om burgers te beschermen, zoals bv. Het
contractenrecht.
▪ Beschermt burgers op zich en onderling.
▪ Basisrechten van iedereen maximaal te beschermen.
, ▪ Orde brengen in de SL
• Maar hebben die regels nu ook effectief dat effect?
o Effect van bepaalde regels krijgt minder aandacht dan de doelstelling ervan,
terwijl het even belangrijk is.
• Afdwingbaar: afdwinging van die regels is niet altijd nodig, vaak worden regels spontaan
nageleefd. Als er afdwinging nodig is, zal de overheid er altijd tussen komen via een
gerechtelijk procedure.
o Burger mag het recht niet in eigen handen nemen.
o Afdwinging kan op verschillende manieren:
▪ Overheid kan dat doen via sanctionering. Hoe dit verloopt of wat het is, is
vastgelegd in regelgeving.
• Bv. Je stelt een contract op, maar hier staan zaken in die
onwettelijk zijn. Het contract kan daardoor nietig worden
verklaard en verdwijnt de onwettelijke passage uit het contract én
moet het niet worden nageleefd.
▪ Er kan ook een sanctie worden opgelegd dat moet worden uitgevoerd.
• Bv. Een gehandicapte wordt gediscrimineerd en gaat hierdoor
naar de rechter. De rechter legt vast dat het bedrijf zich moet
aanpassen zodat er geen sprake meer is van discriminatie
tegenover gehandicapten.
▪ Gasboetes.
Niet elke regel kan leiden tot een sanctie, want niet elke regel is een verbod/gebod
zoals bv. Oprichting instelling.
• Recht is het geheel van al die verschillende regels.
“Het” recht
• Beleidskeuzes variëren in tijd en ruimte
o Historisch gedetermineerd en gegroeid
o Voortdurend in evolutie
▪ Elke dag verschijnen er nieuwe regels die de oudere vervangen
o Verschillen tussen landen/ rechtssystemen
▪ In Engeland en VS gebruikt men de Common Law, terwijl bij ons het Civil
Law-systeem wordt gebruikt.
▪ Rechtspraak van de hoogste rechtscolleges kan bij Common Law ingaan
tegen wetgeving.
➔ In een Common Law-systeem spelt rechtspraak en veel
grotere rol: precedenten van hogere rechtbanken zijn
bindend. Ze kunnen wetgeving interpreteren en soms buiten
toepassing laten, maar niet zomaar “tegen” de wet ingaan
(zeker niet in het VK; in de VS kan een wet wel ongrondwettig
worden verklaard).
• Versnipperd over beleidsniveaus
o Internationaal en supranationaal recht
o Nationaal recht
, ▪ Federaal, regionaal, lokaal, …
Beleidsniveaus worden bepaald door de Hiërarchie der rechtsnormen
Bevoegdheidsverdeling
Wie ziet “het recht” nog door de bomen?
• Iedereen wordt geacht “het recht” te kennen.
MAAR: het is complex en versnipperd.
o Je kan voor de RB niet zomaar zeggen dat je niet schuldig bent omdat je het recht
niet kende.
o Soms is het evident dat bepaalde regels er zijn omdat ze ingeburgt zijn. Bv; je kan
niet zomaar zeggen dat je getrouwd bent, hier hoort een heel proces bij.
o Soms worden we geholpen in het naleven van die regels, bv.:
▪ Verkeersborden
▪ Je gaat je huis verbouwen en krijgt hulp van een architect die dan zorgt
voor een bouwvergunning.
▪ Bij het erfrecht word je geholpen door een notaris
VOORWAARDE: minstens kenbaar
o Als de overheid regels maakt, moet hij deze ook altijd publiceren
▪ In België is dat in het Belgisch Staatsblad => is ook toegankelijk
▪ Je vindt daar regels zoals ze zijn aangenomen door het parlement.
o Regels treden in werking moment van bekendmaking.
o Regels zijn niet retroactief = mogen niet van toepassing zijn in situaties die
plaatsvonden voor de inwerkingtreding van die regels = geen terugwerkende
kracht.
▪ Bv. Als iets nog niet strafbaar is, is het lastiger om het na te leven als
die regel nog niet eens bestaat.
▪ Regels toepassen zoals ze gelden op het moment dat de situatie
plaatsvond.
• Bv. Regels toepassen op het moment dat het sluiten van het
contract gebeurde.
o Uitzondering!!!:
▪ De mildere strafvoering = nieuwe regel wordt toegepast op een
hiervoor gebeurde situatie, omdat men de oude regel niet meer
strafbaar vindt. Hierdoor worden de situaties die daarvoor
plaatsvonden toch toegepast op de nieuwe regel.
▪ Bepaalde regels zijn wel retroactief zoals bv. Fiscale maatregelen.
• Moet wel heel sterk worden gemotiveerd.
Hulp in de zoektocht?
Je kan (o.a.) gratis terecht bij:
• Eerstelijns juridische bijstand: Commissies Juridische Bijstand
▪ >< tweedelijns juridische bijstand (‘pro deo’)
• Bijstand voor een slachtoffer tijdens een strafrechtelijke procedure: slachtofferonthaal
, • Eerste gespecialiseerd advies bij huwen, aankoop woning, echtscheiding, ...: notaris
• Eerste gespecialiseerd advies bij discriminatie of schending andere mensenrechten:
Vlaams Mensenrechteninstituut (of Unia of FIRM)
BASISINDELING VAN HET RECHT
• Publiek vs privaat recht
o Publiek recht: alle verticale regels
▪ Burger – OVH: bv. Belastingen betalen
▪ OVH- burger: bv. Betalen van uitkeringen, gezinsbijslagen
▪ OVH – OVH: alles over de bevoegdheidsverdeling
o Privaatrecht: alle horizontale regels
▪ Tussen burgers onderling: bv. Huwelijk, contracten
▪ OVH- burger: als de overheid optreedt als contractpersoon!
o MAAR! Scheidingslijn is niet steeds duidelijk, regels uit verschillende delen van
toepassing op één situatie, gemengde rechtstakken, verregaande verstrengeling, …
Verticale relaties: bv. Administratieve RB en Strafrechtbank
• Overzicht van rechtstakken
BASISBEGRIPPEN
• Objectief recht: recht dat op een bepaald moment bestaat, staat vast door de overheid en geeft
subjectieve rechten aan rechtssubjecten.
• Rechtssubjecten:
o Zijn drager van (subjectieve) rechten en plichten
o Kunnen natuurlijke personen zijn (de mens en enkel de mens) en
o Kunnen ook rechtspersonen zijn (= fictie van het recht, maar bewegen als persoon in het
recht. Bv. Vennootschappen).
o Rechtssubjecten kunnen subjectieve rechten gebruiken door rechtshandelingen te
stellen. Bv. Koop- verkoop situatie:
▪ Plicht om goed te leveren, recht om goed te ontvangen.
o Je bent als natuurlijke persoon vanaf je geboorte rechts bekwaam en bent dat tot je
dood. Daar integendeel is niet iedereen handelingsbekwaam.
▪ Sommige hebben bijstand of verantwoording nodig van een derde.
• Bv. Minderjarige door ouders.
• Rechtsobject:
o Zaak waarover rechtssubjecten hun subjectieve rechten uitoefenen.
▪ Voorwerpen van een rechtshandeling die een rechtssubject stelt.
