ECONOMIE
INHOUDSOPGAVE
MODULE 1: HET WAAROVER EN HOE VAN DE ECONOMISCHE WETENSCHAP. ................................. 4
HOOFDSTUK 1: WAAROVER HEEFT DE ECONOMISCHE WETENSCHAP HET? .......................................4
HET ONDERZOEKSDOMEIN: ENKELE DEFINITIES ...........................................................................4
DE ECONOMISCHE KRINGLOOP ...................................................................................................5
HOE WELVAREND ZIJN WE? ..........................................................................................................7
DRIJVENDE KRACHTEN ACHTER DE WELVAARTSTOENAME .......................................................... 10
HOOFDSTUK 2: HOE WORDEN ECONOMISCHE VRAGEN ONDERZOCHT? ......................................... 15
DE HOMO ECONOMICUS ............................................................................................................ 15
HET INDIVIDUELE GEDRAGSMODEL ............................................................................................ 16
SOCIALE INTERACTIES ................................................................................................................ 16
MODULE 2: MARKTWERKING ........................................................................................................21
HOOFDSTUK 3: VRAAG EN AANBOD ................................................................................................ 21
DE IDEAE MARKT......................................................................................................................... 21
DE VRAAG (GEEFT DE BEREIDHEID TOT BETALEN WEER) .............................................................. 21
HET AANBOD (MARGINALE KOSTEN) ........................................................................................... 22
PRIJSVORMING ........................................................................................................................... 24
VERSCHUIVINGEN VAN VRAAG- EN AANBODCURVE .................................................................... 25
HOOFDSTUK 4: SCHOKKEN EN ELASTICITEITEN .............................................................................. 26
De eigen prijselasticiteit van de vraag ........................................................................................... 26
De eigen prijselasticiteit van het aanbod....................................................................................... 29
De inkomenselasticiteit van de vraag ........................................................................................... 29
De kruiselingse prijselasticiteit van de vraag ................................................................................. 30
Aanbodschokken = welke impact hebben aanbodschokken op vraag en aanbod ............................ 31
Vraagschokken = veranderen in vraag naar goederen .................................................................... 32
HOOFDSTUK 5: OVERHEIDSINTERVENTIE IN HET MARKTGEBEUREN ................................................. 32
Niet-marktconforme interventies: prijs- en hoeveeheidsregulering ................................................. 32
Marktconforme interventies: indirecte belastingen en subsidies .................................................... 34
Toepassing; de woonbonus (subsidie) .......................................................................................... 40
MODULE 3: DE ONDERNEMING ....................................................................................................41
HOOFDSTUK 6: KOSTEN EN ONTVANGSTEN .................................................................................... 41
De productiefunctie .................................................................................................................... 41
Kosten op korte termijn ............................................................................................................... 44
Kosten op lange termijn ............................................................................................................... 46
Ontvangsten ............................................................................................................................... 47
HOOFDSTUK 7: OUTPUTBESLISSING ............................................................................................... 49
Economische winst ..................................................................................................................... 49
Optimale productie ..................................................................................................................... 49
MODULE 4: MARKTVORMEN .........................................................................................................53
HOOFSTUK 8: VOLMAAKTE MEDEDINGING ...................................................................................... 53
Kenmerken ................................................................................................................................. 53
KT-aanbod van de competitieve onderneming .............................................................................. 54
LT-aanbod van de competitieve onderneming ............................................................................... 55
1
, Marktevenwicht onder perfecte mededinging ............................................................................... 55
Welvaartsinterpretatie van het marktevenwicht ............................................................................ 56
HOOFSTUK 9: MONOPOLIE ............................................................................................................. 59
Definitie...................................................................................................................................... 59
Oorzaken van monopolie ............................................................................................................. 60
Outputkeuze bij een uniforme prijs – winstmaximalisatie ............................................................... 60
Prijsdiscriminatie ........................................................................................................................ 61
Koppelverkoop en tweedelig tarief ............................................................................................... 62
Welvaartsanalyse van monopolie ................................................................................................ 64
Marktmacht in de realiteit ............................................................................................................ 64
HOOFDSTUK 10: OLIGOPOLIE ......................................................................................................... 65
Kenmerken ................................................................................................................................. 65
Het Cournot-model: concurrentie via de hoeveelheid ................................................................... 66
Het Bertrand-model: concurrentie via de prijs ............................................................................... 69
HOOFDSTUK 11: MONOPOLISTISCHE MEDEDINGING...................................................................... 70
Kenmerken ................................................................................................................................. 70
Evenwicht op korte termijn .......................................................................................................... 71
Evenwicht op lange termijn .......................................................................................................... 71
MODULE 5: MARKTPROBLEMEN ...................................................................................................72
HOOFDSTUK 12: PUBLIEKE GOEDEREN EN EXTERNE EFFECTEN ....................................................... 72
Publieke goederen ...................................................................................................................... 72
Externe effecten .......................................................................................................................... 74
Uitstootnormen .......................................................................................................................... 76
Milieuheffingen ........................................................................................................................... 77
Verhandelbare emissierechten .................................................................................................... 77
HOOFDSTUK 13: ASYMMETRISCHE INFORMATIE.............................................................................. 79
Imperfecte versus asymmetrische informatie ............................................................................... 79
Ex ante asymmetrische informatie en averechtse selectie ............................................................. 79
Ex post asymmetrische informatie en moreel risico....................................................................... 83
HOOFDSTUK 14: VERDELING .......................................................................................................... 85
Van primair inkomen tot individuele welvaart ................................................................................ 85
Histogram en decielverdeling ...................................................................................................... 86
Ongelijkheid en armoede ............................................................................................................. 87
HOOFDSTUK 15: HERVERDELING.................................................................................................... 90
Inkomstenbelasting .................................................................................................................... 90
Sociale zekerheid ........................................................................................................................ 92
Uitdagingen ................................................................................................................................ 93
MODULE 6: MACRO-ECONOMIE ...................................................................................................95
HOOFDSTUK 16: NATIONALE REKENINGEN ..................................................................................... 95
Inleiding ..................................................................................................................................... 95
Waarde van de productie: een voorbeeld...................................................................................... 95
Bruto binnenlands product .......................................................................................................... 96
Betalingsbalans .......................................................................................................................... 98
Nationaal inkomen .................................................................................................................... 100
Sparen en investeren in een open economie ............................................................................... 101
HOOFDSTUK 17: BBP ALS MAATSTAF VAN ECONOMISCHE ACTIVITEIT ............................................ 103
Nominaal en reëel BBP .............................................................................................................. 103
De link tussen nominaal en reeël bbp: de bbp-deflator ................................................................ 103
2
, Van niveau naar groei ................................................................................................................ 105
Groeicijfers als bril op de wereld ................................................................................................ 105
Inflatie en nominale groei .......................................................................................................... 106
Groei van het bbp en welvaart .................................................................................................... 108
HOOFDSTUK 18: MARKTEN VAN FINANCIEEL KAPITAAL .................................................................. 109
Inleiding ................................................................................................................................... 109
Basisconcepten uit de financiële economie ................................................................................ 109
Obligaties ................................................................................................................................. 110
Aandelen .................................................................................................................................. 114
Vastgoed .................................................................................................................................. 116
Kredietverstrekking via banken .................................................................................................. 116
HOOFDSTUK 19: HET KEYNESIAANSE MODEL (DE VRAAGZIJDE EN DE REËLE SFEER) ....................... 118
INLEIDING EN VERONDERSTELLINGEN .................................................................................................... 118
EENVOUDIG MODEL ZONDER OVERHEID EN ZONDER BUITENLAND .................................................................. 118
EEN GESLOTEN ECONOMIE MET OVERHEID .............................................................................................. 125
EEN OPEN ECONOMIE MET OVERHEID ..................................................................................................... 128
MODULE 7: INTERNATIONALE ECONOMIE ................................................................................... 129
HOOFDSTUK 20: WISSELKOERSEN ............................................................................................... 129
De wisselkoers ......................................................................................................................... 129
Prijsvorming op de wisselmarkt.................................................................................................. 131
Determinanten van de wisselkoers ............................................................................................ 134
3
, ECONOMIE
MODULE 1: HET WAAROVER EN HOE VAN DE ECONOMISCHE WETENSCHAP.
HOOFDSTUK 1: WAAROVER HEEFT DE ECONOMISCHE WETENSCHAP HET?
HET ONDERZOEKSDOMEIN: ENKELE DEFINITIES
Ruim gedefinieerd onderzoeksdomein door Marshall (1890) : “Economics is a study of mankind in the
ordinary business of life; it examines that part of individual and social action which is most closely
connected with the attainment and with the use of the material requisites of wellbeing”
= Economie bestudeert Individuele en sociale actie/beslissingen die als doel hebben om de
welvaart te verhogen door interactie tussen individu en maatschappij
Economische invalshoek wordt echter ook toegepast op vraagstukken m.b.t. onderwijs, criminaliteit,
milieu, transport, recht, intellectuele eigendom, …
Economie loopt vaak samen met recht:
Je gaat kijken hoe rechtsregels via
bepaalde prikkels en incentieven het
menselijke gedrag gaat beinvloeden om
dan bedoelde en onbedoelde effecten te
genereren
Bv. een school met een drukke weg,
gebeuren veel ongelukken, dus beslist om
er een zone 30 van te maken = regels →
leidt tot prikkels (mensen zien de 30 zone
staan) → leidt tot bedoelde en
onbedoelde effecten
POSITIEVE RECHTSECONOMIE = onderzoekt enkel de effecten verklaren en voorspellen
• Bedoeld effect = in de buurt van die school gaan mensen minder snel rijden → minder
ongelukken
• Onbedoeld effect = meer sluipverkeer in de omliggende straten, meer vervuiling, …
NORMATIEVE RECHTSECONOMIE = beoordeelt die effecten, toetsen van die effecten aan sociale welvaart
• Meer ongelukken hier, dan daar: hoe zwaar zijn die ongelukken? Is de rechtsregel goed
geweest? Moet die bijgestuurt worden? …
Als jurist kan je bijdragen aan deze gebeurtenissen
• Bv. veroordeelde komt vrij omv onterechte veroordeling, dan kan je je afvragen: ‘moet die persoon vergoed worden
voor die opgesloten dagen?’, ‘moet die vergoeding voor iedereen hetzelfde zijn?’, …
• Bv. fysiek toxische werkomgeving (bv. mijn): afvragen hoe je daarmee moet te werk gaan als samenleving → welke
vergoeding? Wie is verantwoordelijk voor gezondheidsrisico’s?
Economische invalshoek beschreven door Robbins (1932) : “The science which studies human behavior
as a relationship between ends and scarce means which have alternative uses”
• Acties = invalshoek = als individu probeer je je einddoel te bereiken door gebruik te maken van
schaarse middelen die je ter beschikking hebt
4
INHOUDSOPGAVE
MODULE 1: HET WAAROVER EN HOE VAN DE ECONOMISCHE WETENSCHAP. ................................. 4
HOOFDSTUK 1: WAAROVER HEEFT DE ECONOMISCHE WETENSCHAP HET? .......................................4
HET ONDERZOEKSDOMEIN: ENKELE DEFINITIES ...........................................................................4
DE ECONOMISCHE KRINGLOOP ...................................................................................................5
HOE WELVAREND ZIJN WE? ..........................................................................................................7
DRIJVENDE KRACHTEN ACHTER DE WELVAARTSTOENAME .......................................................... 10
HOOFDSTUK 2: HOE WORDEN ECONOMISCHE VRAGEN ONDERZOCHT? ......................................... 15
DE HOMO ECONOMICUS ............................................................................................................ 15
HET INDIVIDUELE GEDRAGSMODEL ............................................................................................ 16
SOCIALE INTERACTIES ................................................................................................................ 16
MODULE 2: MARKTWERKING ........................................................................................................21
HOOFDSTUK 3: VRAAG EN AANBOD ................................................................................................ 21
DE IDEAE MARKT......................................................................................................................... 21
DE VRAAG (GEEFT DE BEREIDHEID TOT BETALEN WEER) .............................................................. 21
HET AANBOD (MARGINALE KOSTEN) ........................................................................................... 22
PRIJSVORMING ........................................................................................................................... 24
VERSCHUIVINGEN VAN VRAAG- EN AANBODCURVE .................................................................... 25
HOOFDSTUK 4: SCHOKKEN EN ELASTICITEITEN .............................................................................. 26
De eigen prijselasticiteit van de vraag ........................................................................................... 26
De eigen prijselasticiteit van het aanbod....................................................................................... 29
De inkomenselasticiteit van de vraag ........................................................................................... 29
De kruiselingse prijselasticiteit van de vraag ................................................................................. 30
Aanbodschokken = welke impact hebben aanbodschokken op vraag en aanbod ............................ 31
Vraagschokken = veranderen in vraag naar goederen .................................................................... 32
HOOFDSTUK 5: OVERHEIDSINTERVENTIE IN HET MARKTGEBEUREN ................................................. 32
Niet-marktconforme interventies: prijs- en hoeveeheidsregulering ................................................. 32
Marktconforme interventies: indirecte belastingen en subsidies .................................................... 34
Toepassing; de woonbonus (subsidie) .......................................................................................... 40
MODULE 3: DE ONDERNEMING ....................................................................................................41
HOOFDSTUK 6: KOSTEN EN ONTVANGSTEN .................................................................................... 41
De productiefunctie .................................................................................................................... 41
Kosten op korte termijn ............................................................................................................... 44
Kosten op lange termijn ............................................................................................................... 46
Ontvangsten ............................................................................................................................... 47
HOOFDSTUK 7: OUTPUTBESLISSING ............................................................................................... 49
Economische winst ..................................................................................................................... 49
Optimale productie ..................................................................................................................... 49
MODULE 4: MARKTVORMEN .........................................................................................................53
HOOFSTUK 8: VOLMAAKTE MEDEDINGING ...................................................................................... 53
Kenmerken ................................................................................................................................. 53
KT-aanbod van de competitieve onderneming .............................................................................. 54
LT-aanbod van de competitieve onderneming ............................................................................... 55
1
, Marktevenwicht onder perfecte mededinging ............................................................................... 55
Welvaartsinterpretatie van het marktevenwicht ............................................................................ 56
HOOFSTUK 9: MONOPOLIE ............................................................................................................. 59
Definitie...................................................................................................................................... 59
Oorzaken van monopolie ............................................................................................................. 60
Outputkeuze bij een uniforme prijs – winstmaximalisatie ............................................................... 60
Prijsdiscriminatie ........................................................................................................................ 61
Koppelverkoop en tweedelig tarief ............................................................................................... 62
Welvaartsanalyse van monopolie ................................................................................................ 64
Marktmacht in de realiteit ............................................................................................................ 64
HOOFDSTUK 10: OLIGOPOLIE ......................................................................................................... 65
Kenmerken ................................................................................................................................. 65
Het Cournot-model: concurrentie via de hoeveelheid ................................................................... 66
Het Bertrand-model: concurrentie via de prijs ............................................................................... 69
HOOFDSTUK 11: MONOPOLISTISCHE MEDEDINGING...................................................................... 70
Kenmerken ................................................................................................................................. 70
Evenwicht op korte termijn .......................................................................................................... 71
Evenwicht op lange termijn .......................................................................................................... 71
MODULE 5: MARKTPROBLEMEN ...................................................................................................72
HOOFDSTUK 12: PUBLIEKE GOEDEREN EN EXTERNE EFFECTEN ....................................................... 72
Publieke goederen ...................................................................................................................... 72
Externe effecten .......................................................................................................................... 74
Uitstootnormen .......................................................................................................................... 76
Milieuheffingen ........................................................................................................................... 77
Verhandelbare emissierechten .................................................................................................... 77
HOOFDSTUK 13: ASYMMETRISCHE INFORMATIE.............................................................................. 79
Imperfecte versus asymmetrische informatie ............................................................................... 79
Ex ante asymmetrische informatie en averechtse selectie ............................................................. 79
Ex post asymmetrische informatie en moreel risico....................................................................... 83
HOOFDSTUK 14: VERDELING .......................................................................................................... 85
Van primair inkomen tot individuele welvaart ................................................................................ 85
Histogram en decielverdeling ...................................................................................................... 86
Ongelijkheid en armoede ............................................................................................................. 87
HOOFDSTUK 15: HERVERDELING.................................................................................................... 90
Inkomstenbelasting .................................................................................................................... 90
Sociale zekerheid ........................................................................................................................ 92
Uitdagingen ................................................................................................................................ 93
MODULE 6: MACRO-ECONOMIE ...................................................................................................95
HOOFDSTUK 16: NATIONALE REKENINGEN ..................................................................................... 95
Inleiding ..................................................................................................................................... 95
Waarde van de productie: een voorbeeld...................................................................................... 95
Bruto binnenlands product .......................................................................................................... 96
Betalingsbalans .......................................................................................................................... 98
Nationaal inkomen .................................................................................................................... 100
Sparen en investeren in een open economie ............................................................................... 101
HOOFDSTUK 17: BBP ALS MAATSTAF VAN ECONOMISCHE ACTIVITEIT ............................................ 103
Nominaal en reëel BBP .............................................................................................................. 103
De link tussen nominaal en reeël bbp: de bbp-deflator ................................................................ 103
2
, Van niveau naar groei ................................................................................................................ 105
Groeicijfers als bril op de wereld ................................................................................................ 105
Inflatie en nominale groei .......................................................................................................... 106
Groei van het bbp en welvaart .................................................................................................... 108
HOOFDSTUK 18: MARKTEN VAN FINANCIEEL KAPITAAL .................................................................. 109
Inleiding ................................................................................................................................... 109
Basisconcepten uit de financiële economie ................................................................................ 109
Obligaties ................................................................................................................................. 110
Aandelen .................................................................................................................................. 114
Vastgoed .................................................................................................................................. 116
Kredietverstrekking via banken .................................................................................................. 116
HOOFDSTUK 19: HET KEYNESIAANSE MODEL (DE VRAAGZIJDE EN DE REËLE SFEER) ....................... 118
INLEIDING EN VERONDERSTELLINGEN .................................................................................................... 118
EENVOUDIG MODEL ZONDER OVERHEID EN ZONDER BUITENLAND .................................................................. 118
EEN GESLOTEN ECONOMIE MET OVERHEID .............................................................................................. 125
EEN OPEN ECONOMIE MET OVERHEID ..................................................................................................... 128
MODULE 7: INTERNATIONALE ECONOMIE ................................................................................... 129
HOOFDSTUK 20: WISSELKOERSEN ............................................................................................... 129
De wisselkoers ......................................................................................................................... 129
Prijsvorming op de wisselmarkt.................................................................................................. 131
Determinanten van de wisselkoers ............................................................................................ 134
3
, ECONOMIE
MODULE 1: HET WAAROVER EN HOE VAN DE ECONOMISCHE WETENSCHAP.
HOOFDSTUK 1: WAAROVER HEEFT DE ECONOMISCHE WETENSCHAP HET?
HET ONDERZOEKSDOMEIN: ENKELE DEFINITIES
Ruim gedefinieerd onderzoeksdomein door Marshall (1890) : “Economics is a study of mankind in the
ordinary business of life; it examines that part of individual and social action which is most closely
connected with the attainment and with the use of the material requisites of wellbeing”
= Economie bestudeert Individuele en sociale actie/beslissingen die als doel hebben om de
welvaart te verhogen door interactie tussen individu en maatschappij
Economische invalshoek wordt echter ook toegepast op vraagstukken m.b.t. onderwijs, criminaliteit,
milieu, transport, recht, intellectuele eigendom, …
Economie loopt vaak samen met recht:
Je gaat kijken hoe rechtsregels via
bepaalde prikkels en incentieven het
menselijke gedrag gaat beinvloeden om
dan bedoelde en onbedoelde effecten te
genereren
Bv. een school met een drukke weg,
gebeuren veel ongelukken, dus beslist om
er een zone 30 van te maken = regels →
leidt tot prikkels (mensen zien de 30 zone
staan) → leidt tot bedoelde en
onbedoelde effecten
POSITIEVE RECHTSECONOMIE = onderzoekt enkel de effecten verklaren en voorspellen
• Bedoeld effect = in de buurt van die school gaan mensen minder snel rijden → minder
ongelukken
• Onbedoeld effect = meer sluipverkeer in de omliggende straten, meer vervuiling, …
NORMATIEVE RECHTSECONOMIE = beoordeelt die effecten, toetsen van die effecten aan sociale welvaart
• Meer ongelukken hier, dan daar: hoe zwaar zijn die ongelukken? Is de rechtsregel goed
geweest? Moet die bijgestuurt worden? …
Als jurist kan je bijdragen aan deze gebeurtenissen
• Bv. veroordeelde komt vrij omv onterechte veroordeling, dan kan je je afvragen: ‘moet die persoon vergoed worden
voor die opgesloten dagen?’, ‘moet die vergoeding voor iedereen hetzelfde zijn?’, …
• Bv. fysiek toxische werkomgeving (bv. mijn): afvragen hoe je daarmee moet te werk gaan als samenleving → welke
vergoeding? Wie is verantwoordelijk voor gezondheidsrisico’s?
Economische invalshoek beschreven door Robbins (1932) : “The science which studies human behavior
as a relationship between ends and scarce means which have alternative uses”
• Acties = invalshoek = als individu probeer je je einddoel te bereiken door gebruik te maken van
schaarse middelen die je ter beschikking hebt
4
