Samenvatting Structuur en Conflict in het Globale Zuiden | Universiteit Gent | 2025/26

Structuur en Conflict in het
globale Zuiden

Inhoud
Hoofdstuk 1: Algemene Inleiding............................................................3
1.1 conflict in de GAZA-strook.............................................................3
1.2 het Globale Zuiden in perspectief..................................................3
1.3 welke structuren, welke conflicten................................................4
Hoofdstuk 2: de geboorte van een wereldsysteem.................................6
2.1 Aziatisch wereldsysteem...............................................................6
2.2 positie van Afrika...........................................................................7
2.3 Amerikaans wereldsysteem...........................................................8
2.4 1500 begin van een nieuw wereldsysteem?..................................8
Hoofdstuk 3: van handel naar heerschappij.........................................14
3.1 Machtsverschuivingen op zee.....................................................15
3.2 Concurrentie op zee: de East India Company (EIC)......................17
3.3 transformatie van het kapitalisme...............................................21
Hoofdstuk 4: de driehoekshandel en de rol van de slavernij in de
ontwikkeling van de globalisering.........................................................24
3.1 de slavernij..................................................................................24
3.2 de driehoekshandel.....................................................................25
3.3 belang van de slavernij...............................................................27
Hoofdstuk 5: slavernij en de opkomst van het racisme........................30
5.1 racisme.......................................................................................30
5.2 oorsprong van het racisme..........................................................31
5.3 modern racisme en de verlichting...............................................33
5.4 racisme en evolutietheorie..........................................................35
5.5 racisme, structuur en conflict......................................................36
5.6 eugenetica..................................................................................36
Hoofdstuk 6: revolutie, black Jacobins en universele emancipatie........38
6.1 abolitionisten...............................................................................38

1

, 6.2 de Haïtiaanse revolutie................................................................39
6.3 impact van de Haïtiaanse revolutie.............................................42
6.4 welk verhaal over de haïtiaanse revolutie...................................43
Hoofdstuk 7: the scramble for africa....................................................45
7.1 nieuwe fase van kolonisering (1880-1914)..................................45
7.2 Kongo Vrijstaat als privébezit van Leopold II...............................47
7.3 tactiek van repressie en geweld..................................................49
7.4 toenemende internationale kritiek..............................................50
7.5 annexatie door België..................................................................51
7.6 Leopold II en België : een imperium............................................51
Hoofdstuk 8: geweld en verzet.............................................................52
8.1 Algerijnse onafhankelijkheidsoorlog............................................52
8.2 Frantz Fanon: over geweld...........................................................54
8.3 Neo-imperialisme en neokolonialisme in Congo..........................56
Hoofdstuk 9: politiek en economie in de “Derde wereld”......................59
9.1 de nieuwe wereldorde.................................................................59
9.2 Egypte: voorbeeld van een ontwikkelingsstaat...........................63
9.3 structurele crisis van de jaren ’70 (politieke impact kennen voor
examen)............................................................................................ 66
Hoofdstuk 10: Palestina als laatste kolonie?......................................69
10.1 het zionisme..............................................................................70
10.2 Toenemende spanningen...........................................................71
10.3 Nakba: genocide Palestijnen.....................................................71
10.4 1967 en de Zesdaagse oorlog...................................................72
10.5 Oslo ‘vredesproces’..................................................................73
10.6 de bezettingsinfrastructuur rond Gaza......................................74
10.7 2023?........................................................................................74
Hoofdstuk 11 crisis en globalisering: De opkomst van de radicale Islam
in een nieuwe wereld............................................................................75
11.1 Wij & de ANDER?.......................................................................75
11.2 Intellectuele roots van de politieke Islam..................................77
11.3 Het failiet vd ontwikkelingsstaat (impact).................................78
11.4 de rol vh Westen/imperialisme.................................................80



2

, Hoofdstuk 1: Algemene Inleiding
1.1 conflict in de GAZA-strook
 genocide-verdrag artikel 2 (1948)
 5 kenmerken
1. Doden van leden van een groep
2. Toebrengen ernstig lichamelijk of geestelijk letsel
3. Opzettelijk opleggen van levensvoorwaarden aan de groep gericht op
volledige of gedeeltelijke lichamelijke vernietiging
4. Nemen van maatregelen, bedoeld om geboorten binnen de groep te
voorkomen
5. Het gewelddadig overbrengen van kinderen van de groep naar een andere
groep
 Genocide artikel 3 – strafbare handelingen
1. Plegen van een genocide
2. Samenspanning om genocide te plegen
3. Rechtstreeks en openbaar aanzetten tot genocide
4. Poging tot genocide
5. Medeplichtigheid aan genocide

A. Legitimering van het geweld
 Gezaghebbers die Palestina demoniseren
 Eerste minister Benjamin Netanyahu
 President Isaac Herzog
 Minister van Defensie Yoav guallant
 Minister van erfgoed Amicha Eliyahu
 Great March of return (2018)= vreedzaam protest van Palestijnen tegen het
regime van Israël
 Israël antwoordt met geweld
 Gaza: Sleutelmoment in de geschiedenis?
 Globale zuiden wordt morele kompas van de wereld en westen doet alsof
zijn neus bloedt
 Wereldwijde pro Palestina mobilisatie
 Link met illegale invasie in Irak
 Reactionair  groei extreemrechts
 Internationaal Gerechtshof (Den Haag): bevoegd om landen aan te
klagen (geen personen  internationaal strafhof Den Haag)
 Zuid-Afrika  Voormalige apartheidsstaat
 NU aanklager van apartheidsregime Israël
 BRICS

1.2 het Globale Zuiden in perspectief
 Global South
 Derde wereld, ontwikkelingslanden, de niet-Westerse wereld?
- Wat maakt je westers?
 Derde wereld = militair speelveld van Kapitalisme & Communisme
 Zuiden = containerbegrip
 De “ander”

3

,  Gedeelde geschiedenis: kolonialisme
 Globaal (mondiaal): “Global South”
 Interconnectie tussen verschillende plaatsen
 Globalisering
 Vorm krijgen van een geografische regio binnen het internationaal
systeem en vorm geeft aan wereldsysteem
 Nuttig omwille van gelijkaardige structurele kenmerken en
machtsrelaties
 Aandacht voor economische ongelijkheid met het Globale Noorden
 Globale zuiden als (subaltern) machtsrelatie
 Niet enkel geografisch
 Globale zuiden als politieke verbeelding
 Idem derde wereld
 Gevaar voor eurocentrisme (kijken met europese blik naar de rest vd
wereld)
 Studie van de ander vereist andere concepten
 Etnisch, religieus, stammen  communautair
 Traditioneel  verlicht en modern
 Etnisch-cultureel  Westers
 Religieus  seculier
 Zonder Globale Zuiden & … bestaat er geen Westen
 DUS concept = sociale constructie  wij zijn zo en zij zijn anders
 In de constructie van zo’n wereldbeeld schuilt een machtsrelatie
 Eurocentrisme (II) Samir Amin:
 Onweerlegbare culturele verschillen die het verloop van de
geschiedenis van verschillende volkeren bepalen
 Het westen als universeel model
 Minder aandacht voor de structurele dynamieken binnen een
wereldsysteem
 Europese morele superioriteit?
 Universele normen en waarden zijn ‘onze’ normen en waarden
 Universele mensenrechten?
 Officieel: Universal Declaration of Human Rights (1948)
 MAAR in het Mande Empire (West-Afrika ; 1222) circuleerden al voorlopers
van de UVRM



1.3 welke structuren, welke conflicten
 de globalisering en de manier van totstandkoming
 global communication
 global economy: containerschepen vervoeren wereldwijd
 samenhang tussen conflicten en structuren begrijpen
 global trade & global Jihad  hangen samen
 DUS kritiek op de huidige wereldorde
 hoe de verschillende fenomenen begrijpen
 Brandsma:
 zegeningen en vloeken van moderniteit zijn ongelijk verdeeld en zijn
resultanten van dezelfde “vooruitgang”/moderniteit
 Noorden: rijkdom en autonomie & zuiden: armoede en afhankelijkheid

4

, ongelijke ontwikkeling en haar paradoxen
 ongelijke ontwikkeling  perceptie van ontwikkeling als een lineair
proces (transitie)
 ongelijke ontwikkeling als concept verbindt armoede met rijkdom,
sloppenwijken met skyscrapers
 ontwikkeling en onderontwikkeling vallen samen en het kunnen niet
afzonderlijk begrepen worden
 inzicht in een aantal schijnbare contradicties
 mobiliteit van kapitaal in een vrije markt  immobiliteit van mensen
 Europese normen en waarden  middellandse zee als dodelijkste
grens op aarde
 Noodzakelijke besparingen en bezuinigingen  toenemende rijkdom
superrijken
 Groeiend sociaal protest  schijnbare daling van extreme armoede

 Groei, armoede en “poor numbers”
 Volgens cijfers zou er minder extreme armoede zijn, omdat laagste
inkomens stijgen
 MAAR: Wat zeggen de cijfers niet ?
 Belangrijke sociologische veranderingen
o De cijfers meten monetair inkomen, niet levensstandaard
o Armoede daalt tijdens periode van verstedelijking: afhankelijker

 Hoe vertellen we de geschiedenis van de globalisering?
 Je kan geschiedenis op verschillende manieren vertellen
 Voorbeeld: BOEK: “Silencing the past”
 Wie heeft de macht om wat te benoemen
 Er zit machtsverhouding in woordenschat: ontdekking of invasie?
 Twee betekenissen geschiedenis (Trouillot)
1. Datgene wat er gebeurde (feiten)
2. Datgene wat men vertelt dat er gebeurde
 Wat soort verhaal willen we vertellen & waar beginnen we
 Machtsverhouding tussen 1 & 2

 Geschiedenis van het raciaal kapitalisme
 Historische & politieke project (worldmaking)
 Het bestaande kapitalistisch systeem
 Zeer belangrijk was het gebruik van staatsmacht
 Zeer veranderlijk proces vol met contradicties, conflicten en nieuwe
wendingen
 Mercantilisme, liberalisme, keynesianisme
 Twee algemene historische tendensen
1) Geografische expansie (kolonisering & neokolonialisme)
2) Intensieve expansie (integratie domeinen)
 Twee (/drie) machtssystemen/structuren
1) Kapitaal: investering, meerwaarde creatie
2) ‘Ras’ (& ‘Gender’): zijn ook vormen van “waarde creatie”
 Ze maken dingen goedkoper  geproduceerd door “slaven”


5

,  Twee voetnoten
 Welke actoren zitten er achter het project / projecten van de globalisering
 Geen nadruk op individuen, maar op de rol van die individuen en
groepen (klasse, gender, ras,..)
 Wat bedoelen we met geweld
 Niet alleen aandacht voor fysiek of psychisch geweld
 Structureel geweld dat vervat zit in een systeem
 Bepaalde groepen minder betalen waardoor ze zelfmoord plegen


Hoofdstuk 2: de geboorte van een
wereldsysteem
 1492 als keerpunt
 Colombus “ontdekt” Amerika (de Nieuwe Wereld)
 Begin huidige vorm globalisering
 Ontstaan kapitalisme als Europese fase/uitvinding
 Resultaat van Europees ondernemingszin
 Vanaf 16de E: ontwikkeling één wereldsysteem
 Eerst vooral handelskapitalisme(mercantilisme): pas later industrieel
kapitalisme
 Maar …
 Proto-kapitalistische vormen aanwezig in andere delen van de wereld
 Geleidelijke overgang: “production-for-use”  “production-for-
market”
 Ontdekking van Amerika zorgt voor begin Europese deelname aan
wereldhandel
 Tomé Pires: Wie Malakka controleert heeft het mes op de keel van
Venetië  zeevaartroutes zijn belangrijk om te controleren

2.1Aziatisch wereldsysteem
 Niet één wereldsysteem maar meerdere
 Eurazië en de verschillende culturele gebieden/wereldrijken,
Islamitisch/ottomaanse rijk, Europese vorstendommen
 Pre-columbiaans Amerika (azteken, maya’s,..)
 Chinese centrum dominant in Euro-aziatisch wereldsysteem
 Islamitisch centrum / Hindoeïstisch centrum
 Europese periferie
 “Dark ages”
 Enkel Europa
 Gemiddelde boer 15de E  rijkdom die opnieuw komt in de 19de E
 Al contact met de andere van de wereld
 Negeert de belangrijke invloed van de Arabische beschaving
 Wetenschap, filosofie, stedelijke cultuur
 LATER een verspreiding naar Europa




6