Inhoudsopgave
HOOFDSTUK 1 – BOUWSTENEN VAN EEN DISCIPLINE EN EEN PRAKTIJK............ 11
1. inleiding: communicatie is meer dan communiceren ...................................................... 11
2. Het teken als basis voor betekenisvol communiceren ...................................................... 11
2.1 Semiotiek ............................................................................................................................ 11
2.1.1 sub disciplines binnen semiotiek ............................................................................. 11
2.2 Teken, tekensysteem en tekenindeling ............................................................................... 12
2.2.1 Tekensystemen ........................................................................................................ 12
2.2.2 Tekenindelingen ...................................................................................................... 14
3. Elementen van het communicatieproces .......................................................................... 15
3.1 Communicator .................................................................................................................... 15
3.2 Boodschap .......................................................................................................................... 15
3.2.1 Referentieel/ inhoudelijk aspect .............................................................................. 15
3.2.2 Expressief/ vormelijk aspect ................................................................................... 15
3.2.3 Relationeel en appellerend aspect ........................................................................... 15
3.2.4 Encoderen en decoderen .......................................................................................... 16
3.4 Transmissie, kanaal en medium ......................................................................................... 16
3.4.1 Ruis.......................................................................................................................... 16
3.5 Ontvanger ........................................................................................................................... 17
4. Communicatiemodellen ................................................................................................... 17
4.1 Model van Lasswell (1948) ................................................................................................ 17
4.2 Model van Shanon (1949) .................................................................................................. 18
4.3 Balansmodel van Newcomb (1953) ................................................................................... 18
4.4 Model van Schramm (1954) ............................................................................................... 19
4.5 Model van Gerbner (1956) ................................................................................................. 19
4.5.1 Model van Gerbner stap voor stap .......................................................................... 20
4.6 Model van Jakobson (1960) ............................................................................................... 20
4.7 Procesmodel van Oomkes (2000) ...................................................................................... 20
5. Verschillende visies op het communicatieproces ............................................................. 21
5.1 Transmissievisie ................................................................................................................. 21
5.2 Rituele visie/ expressiemodel ..................................................................................... 21
5.3 Attentievisie/ publiciteitsmodel .......................................................................................... 21
5.4 Receptievisie ...................................................................................................................... 21
1
, COMMUNICATIEWETENSCHAPPEN
5.5 Twee theoretische scholen van Fiske ................................................................................. 21
5.5.1 Processchool ............................................................................................................ 22
5.5.2 Semiotische school .................................................................................................. 22
6. Vormen van communicatie ............................................................................................... 22
6.1 Intrapersoonlijke communicatie ......................................................................................... 22
6.2 Interpersoonlijke communicatie ......................................................................................... 22
6.3 Massacommunicatie ........................................................................................................... 23
6.4 Non – verbale communicatie .............................................................................................. 23
6.4.1 Functies van non – verbale communicatie .............................................................. 23
6.4.2 Twee niveaus van non – verbale communicatie ...................................................... 23
6.4.3 Types non – verbaal gedrag ..................................................................................... 23
6.4.4 Grammatica van lichaamstaal ................................................................................. 23
HOOFDSTUK 2 – THE YOUNG AND THE RESTLESS: DE ONTWIKKELING VAN
COMMUNICATIEWETENSCHAPPEN ALS DISICIPLINE ................................................ 24
1. inleiding ............................................................................................................................ 24
2. Communicatiewetenschappen: een academische discipline ............................................ 24
3. Communicatiewetenschappen: jong veld, moeilijke afbakening ..................................... 24
4. Het ontstaan en de ontwikkeling van communicatiewetenschappen als discipline ......... 24
4.1 Voorlopers in het denken over communicatie .................................................................... 25
4.2 Institutionalisering van de communicatiewetenschappen .................................................. 25
4.2.1 De ‘Founding Fathers .............................................................................................. 25
4.3 Administratief en kritisch onderzoek ................................................................................. 26
5. Paradigmatische strijd in de communicatiewetenschappen ............................................. 26
5.1 Het paradigmabegrip .......................................................................................................... 26
5.2 Paradigma’s in de sociale wetenschappen .......................................................................... 27
5.3 Paradigma’s in de communicatiewetenschappen ............................................................... 27
5.3.1 Dominant mainstream paradigma ........................................................................... 27
5.3.2 Alternatief kritisch paradigma ................................................................................. 28
6. Theoretische diversiteit in de communicatiewetenschappen ........................................... 28
6.1 De notie theorie .................................................................................................................. 28
6.2 Classificeren van theorievorming....................................................................................... 28
6.2.1 actie structuur ..................................................................................................... 29
6.2.2 Consensus structuur ........................................................................................... 29
2
, COMMUNICATIEWETENSCHAPPEN
6.2.3 Materie geest ...................................................................................................... 29
HOOFDSTUK 3 – COMING OF AGE: ONDERZOEK NAAR MEDIA EN
COMMUNICATIE IN DE EERSTE HELFT VAN DE TWINTIGSTE EEUW ..................... 30
1. De massamaatschappij ..................................................................................................... 30
1.1 Contextualisering ............................................................................................................... 30
1.2 Concepten en ideeën in het denken over de massamaatschappij ....................................... 30
1.3 Massamaatschappijtheorie ................................................................................................. 31
1.3.1 Kritieken en evaluatie.............................................................................................. 32
2. Propaganda ....................................................................................................................... 32
2.1 De propagandatheorie van Lasswell................................................................................... 33
2.1.1 Propaganda als beheer van attitudes ........................................................................ 33
2.1.2 Twee functies van symbolen ................................................................................... 33
2.2 Het paradigma van kritische propagandastudies ................................................................ 33
2.2.1 Lasswell kritische propagandastudies ................................................................ 33
2.2.2 Technieken van propaganda .................................................................................... 33
3.3 Paradigmatische strijd ........................................................................................................ 34
3.3.1 Waarom won Lasswell? ........................................................................................... 34
HOOFDSTUK 4 – SNELLE OPKOMST EN BLOEI VAN DE
COMMUNICATIEWETENSCHAPPEN: SLINGERBEWEGINGEN IN HET
MAINSTREAMPARADIGMA ............................................................................................... 35
1. Communicatiewetenschappen leent uit andere disciplines .............................................. 35
2. Communicatie wetenschappen leent uit SOCIOLOGIE ................................................. 35
2.1 Functionalisme ................................................................................................................... 35
2.2 Functionalistische mediatheorie: functies van media......................................................... 35
2.2.1 Lasswell – drie sociale functies ............................................................................... 36
2.2.2 Merton en Lazarsfeld .............................................................................................. 36
2.2.3 Wright ...................................................................................................................... 37
2.2.4 McQuail voegt de mobilisatiefunctie toe ................................................................ 37
2.3 de actiegerichte benaderingen en interpretatieve theorie (sociologie) ............................... 37
2.3.1 Symbolisch interactionisme .................................................................................... 37
2.3.2 Fenomenologie (1900s) ........................................................................................... 37
3. Communicatie wetenschappen leent uit PSYCHOLOGIE ............................................. 38
3.1 psychologie en cognitieve dissonantie ............................................................................... 38
3.1.1 Cognitieve dissonantie – Festinger ......................................................................... 38
3
, COMMUNICATIEWETENSCHAPPEN
4. Sociolinguïstiek ................................................................................................................ 38
4.1 Sociale context en communicatief gedrag .......................................................................... 39
4.2 Taal als concept .................................................................................................................. 39
4.3 Codetheorie of deficit hypothese van Bernstein ................................................................ 40
5. Media en publiek: van machtige media naar limited effects ............................................ 40
5.1 1900 – 1940: almacht van media ........................................................................................ 40
5.2 1940 – 1960: limited effects ............................................................................................... 41
5.2.1 Two and multi step flow .......................................................................................... 41
5.2.2 Mediating factors – Klapper (1960) ........................................................................ 41
5.2.3 Uses en Gratifications – Katz, Blumler en Gurevitch (1974) ................................. 41
5.3 1960 – 1980 Machtige media: de sequel ............................................................................ 41
5.3.1 Agenda – setting theory – Mcombs en Shaw (1972) .............................................. 41
5.3.2 Cultivatietheorie – Gerbner ..................................................................................... 42
5.3.1 Zwijgspiraaltheorie – Noelle Neumann (1984) ....................................................... 42
HOOFDSTUK 5 – HET ALTERNATIEVE KRITISCHE PARADIGMA .............................. 43
1. De Marxistische benadering ............................................................................................. 43
1.1 Basiselementen ................................................................................................................... 43
1.2 Onderbouw en bovenbouw................................................................................................. 44
1.3 Media .................................................................................................................................. 44
1.4 Kritiek op Marx’ visie op media......................................................................................... 45
2. Kritische theorie en de Frankfurter Schule ...................................................................... 45
2.1 Origine en onderzoeksprogramma ..................................................................................... 45
2.2 Culturele dimensie: cultuurindustrie .................................................................................. 46
2.3 Politieke dimensie: teloorgang van de publieke sfeer ........................................................ 46
2.3.1 Hoe is de publieke sfeer ontstaan ............................................................................ 46
2.4 Kritiek op de Frankfurter Schule ........................................................................................ 47
3. Politieke economie van communicatie ............................................................................. 47
3.1 Kritische politieke economie .............................................................................................. 47
3.2 Focus en onderzoek domeinen ........................................................................................... 47
3.2.1 Economische functies .............................................................................................. 48
3.3 Onderzoeksprogramma – Mosco........................................................................................ 48
3.4 Kritieken ............................................................................................................................. 48
4. Cultural studies ................................................................................................................. 48
4