Samenvatting cultuurgeschiedenis
Les 0: cultuurgeschiedenis inleiding en overzicht
Cultuurgeschiedenis = specifiek gebied binnen de geschiedbeschrijving, biedt samenhangend beeld van een historische
periode/evolutie. gegevens uit diverse gebieden van de cultuur worden samengebracht in een gemeenschappelijk verband.
—> gegevens = kunst, literatuur, politieke denken, economie, architectuur, …
Architectuur en ruimte = leren ons over de tijd en cultuur waarin de cultuurgeschiedenis tot stand kwam of een specifieke
invulling kreeg.
—> hebben betrekking op de bebouwde omgeving maar ook op de kunst of literatuur.
—> de bebouwde ruimte en de voorstelling van een ruimte (= de imaginaire ruimte) kunnen ons veel leren over het individu
en de maatschappij in een bepaalde periode, ze hebben een bepaalde link met elkaar.
Intimistisch interieur = veel privacy, veilig, gezellig en comfortabel gevoel
Voyeuristisch interieur = veel inkijk, interieur duidelijk zichtbaar, weinig privacy
—> burger en interieur weerspiegelen elkaar, zo kunnen we het burgerlijke individu beter begrijpen
De bebouwde ruimte: Otto Wagner, psychiatrische instelling ‘Am steinhof’ 1901-1909
- belangrijk voorbeeld van modernistische architectuur toegepast op een psychiatrische instelling
- patiënt wordt gezien als maatschappelijk probleem dat we kunnen analyseren en verbeteren/genezen
- gebouw vormt architecturale compositie die panoptische (= alomvattende) blik en optische transparantie (= mate waarin
materiaal doorzichtig is en licht doorlaat) verbergt. De kijker controleert in feite.
—> deze compositie leert ons over: - opvattingen over psychiatrie = hygiene, controle, decriminalisering, ordening
- opvattingen over de patiënt = geen ‘gevangene’ of misdadiger
- opvattingen over wat een ‘gezonde’ maatschappij is = geen verborgen, maar
hygiënische, gecontroleerde, geziene maatschappij
.
De imaginaire ruimte: Antoine Watteau, schilderij ‘les plaisirs du bal’ ca 1715-1717
- representatief beeld van de rococo schilderkunst en de pastorale literatuur = literatuur waarin herders en het
geïdealiseerde boerenbestaan een centrale rol spelen, populair in adelijke kringen
- architectuur wordt niet enkel gebouwd om nuttig te zijn maar ook om creativiteit, verbeelding en fantasie zichtbaar
te maken, de verbeelde wereld verschijnt doorheen het fictieve gewelf
- de architectuur stelt een wereld voor waarop de projectie van verbeelding te zien is, wat er te zien is in het gewelf,
geeft een weergave van datgene wat er in de verbeelding te zien is
Les 1: de cultuur van de barok
16 en 17e eeuw = turbulente eeuwen, want godsdienstoorlogen tussen katholieken, protestanten
en andere religieuze fracties, gevolgen van ontdekkingsreizen, revolutionaire ontwikkelingen in
wiskunde, wetenschap, architectuur, filosofie en kunsten.
—> vorstelijk absolutisme = vorst heeft alle politieke macht in handen in Spanje en Frankrijk
—> burgerlijke cultuur = cultuur van gewone burgers ontwikkeld in Noorderlijke Nederlanden (nu Nederland)
—> de barok ontstaat
Barok = wordt vooral gekenmerkt door de illusie (bv trompe-l’oeil) die onze zintuigen in vraag stelt. het raakt ons, doet ons
twijfelen, maar kan ons ook overtuigen. vooral schilderkunst.
—> de wereld wordt een wereld van verbeelding en van subjectieve (= persoonlijke, psychologische) ervaring
'Het leven is een droom’, toneelstuk van Pedro Calderón de la Barca dat de barok articuleert
- gaat over werkelijkheid en droom, over zinsbegoocheling (= een illusie die je zintuigen misleid, waardoor je anders
waarneemt dan dat het effectief is) en kennis en over de vraag of we überhaupt onszelf wel kunnen kennen
- Spaanse Gouden Eeuw = 16e-17e eeuw, tot de dood van Calderón de la Barca, was een bloeiperiode op vlak van kunst
en literatuur, en ook toneel met bv ook dramaturgen Lope de Vega en Tirso de Moline
- relatie tussen realiteit en illusie staat centraal: kan je kennis hebben van de wereld? of iets
anders ontdekken dan eigen subjectieve ervaring? of zijn wij schijnbeelden of illusies in trompe-
l’oeil effecten?
- toneel = gaat over een poolse prins, Segismundo die wordt opgelsoten door zijn vader omdat hij
zogezegd een tiran zou worden. hij mag voor 1 dag toch koning zijn en gedraagt zich echter
wreed en wordt dus opnieuw opgesloten. later krijgt hij te horen van zijn bewaker dat dit
allemaal en droom was.
Centrale thema’s in de literatuur en het theater tijdens de barok:
1. ze zijn ervan overtuigd dat de mens wordt geregeerd door blinde passies (= gevoelens die zo
sterk zijn dat je niet meer rationeel kan nadenken) waaruit een obsessie met zelfkennis en
zelfcontrole volgt, omdat ze bang zijn om meegesleept te worden door hun gevoelens
2. op de barokke scene is niets wat het lijkt, alles is één grote trompe-l’oeil. alles en iedereen is
ambigu (dubbelzinnig, met meerdere betekenissen), vermomd of monsterlijk
—> als alles schijn is, dan is de wereld een droom, net zoals het leven.
standbeeld van Pedro Calderón
de la Barca op de Plaza de Santa
Ana in Madrid
, Chronologisch kader en voorbeelden:
Barok in katholieke landen = expressieve kracht die beeld moet maken, illusie van de realiteit sterk aanwezig, combinatie
van sensualiteit en spiritualiteit moet het publiek binden aan het geloof en katholieke doctrine (= vaste leer/overtuiging)
—> later in de renaissance ook dramatische kracht, (ingehouden) beweging en chiaroscuro (licht-schaduwcontrast)
—> dit streven paste in het kader van de ‘katholieke hervorming’ en biedt tegendruk aan het protestantisme/reformatie
Barok in protestante landen = zaak van burgerij, veel minder monumentaal, binnen het kader van protestantisme veel
soberder en minder abundant (= er is heel veel van, vaak te veel)
—> grote meesters = Rembrandt Harmenszoon van Rijn en Frans Hals
—> genre van stilleven = levenloze voorwerpen bv fruit en groenten, met spectaculaire extreme realisme komt hier tot een
hoogtepunt
Barok in Italie = bekendste zijn Annibale Carracci en Michelangelo Merisi da Caravaggio, Peter Paul
Rubens en Tintoretto (vooral in rome)
Barok in Spanje = Spaans realisme mengt zich een beetje met de Italiaanse barok tot een vaak
duistere, spirituele, mystieke en macabere barok.
—> bv in werk van Jusepe de Ribera, Francisco de Zurbarán, Alonse Cano en Diego Velázquez
Algemene kenmerken van de barok:
- sterke natuurgetrouwheid
- vastleggen van dramatisch moment of de suggestie van wat nog gaat komen + nog meer suggereren dan dat het al toont
om de verbeelding en inleving te prikkelen
- chiaroscuro = licht-schaduwcontrast
—> enkele voorbeelden:
Caravaggio Narcissus, Galleria Caravaggio, Avondmaal in Emmaüs, Peter Paul Rubens, De kruisoprichting, Peter Paul Rubens, De kruisafneming,
Nazionale d’Arte Antica, Rome, Pinacoteca di Brera, Milaan, 1606 Kathedraal van Antwerpen ,1609-1611 Kathedraal van Antwerpen, 1611-1614
1597-1599 —> beweging en dramatiek op heel exhuberante manier —> gebruikt van diagonalen en
—> chiaroscuro, ingehouden beweging (= overvloedig, uitbundig en rijkelijk uitgevoerd) chiaroscuro, musculatuur en
—> meest dramatische moment: hij zal gelaatsuitdrukkingen
verdrinken in eigen spiegelbeeld
Diego Velázquez: kunnen we nog wegbreken uit de (subjectieve) voorstelling van de barok?
- de barok kon de wereld heel echt laten lijken, maar tegelijk liet de stijl zien dat we niet altijd kunnen vertrouwen op
wat onze zintuigen ons tonnen. zelfs het idee dat de beelden de werkelijkheid goed kunnen weergeven, werd in twijfel
getrokken en soms zelf belachelijk gemaakt.
—> beste voorbeeld is trompe-l’oeil: het misleidt je bewust, het is zo realistisch dat het echt lijkt
—> sommige stilleven lijkt zo echt dat de voorwerpen precies uit het schilderij naar de echte ruimte komen, ontwikkeld
zich verder in de 18e eeuw, voorbeelden zijn:
Cornelis Gijsbrechts, De achterkant Jan Van der Vaart, Viool en boog, Andrea Pozzo, Sint Ignatius, Rome, 1680
van een ingelijst schilderij, Statens Chatsworth House, 1674-1724 —> trompe-l’oeil
Museum for Kunst, Copenhagen, 1668-1672
- de schilderkunst geeft weer dat de wereld slecht bestaat in/uit voorstellingen, de schilderkunst wordt het geheel van
theater. wat wordt afgebeeld is de afbeelding, de schilderkunst zelf.
Diego Velázquez, De hofdames, Diego Velázquez, De spinters, Museo del Prado, 1657
Museo del Prado, Madrid, 1656
—> in de 17e en 18 eeuw lijkt er niets meer te zijn buiten een opeenstapeling van voorstellingen, zonder een verwijzing
naar een wereld buiten de voorstelling, de realiteit buiten het doek. We bevinden ons voor het schilderij en zien in de
spiegel de koning en zijn vrouw (die ook voor het schilderij stonden). Hij geeft zichzelf weer in het echtpaar, die op
hun beurt worden weergegeven in de spiegels, die ook ons reflecteert terwijl wij naar ‘De hofdames’ kijken.
Les 0: cultuurgeschiedenis inleiding en overzicht
Cultuurgeschiedenis = specifiek gebied binnen de geschiedbeschrijving, biedt samenhangend beeld van een historische
periode/evolutie. gegevens uit diverse gebieden van de cultuur worden samengebracht in een gemeenschappelijk verband.
—> gegevens = kunst, literatuur, politieke denken, economie, architectuur, …
Architectuur en ruimte = leren ons over de tijd en cultuur waarin de cultuurgeschiedenis tot stand kwam of een specifieke
invulling kreeg.
—> hebben betrekking op de bebouwde omgeving maar ook op de kunst of literatuur.
—> de bebouwde ruimte en de voorstelling van een ruimte (= de imaginaire ruimte) kunnen ons veel leren over het individu
en de maatschappij in een bepaalde periode, ze hebben een bepaalde link met elkaar.
Intimistisch interieur = veel privacy, veilig, gezellig en comfortabel gevoel
Voyeuristisch interieur = veel inkijk, interieur duidelijk zichtbaar, weinig privacy
—> burger en interieur weerspiegelen elkaar, zo kunnen we het burgerlijke individu beter begrijpen
De bebouwde ruimte: Otto Wagner, psychiatrische instelling ‘Am steinhof’ 1901-1909
- belangrijk voorbeeld van modernistische architectuur toegepast op een psychiatrische instelling
- patiënt wordt gezien als maatschappelijk probleem dat we kunnen analyseren en verbeteren/genezen
- gebouw vormt architecturale compositie die panoptische (= alomvattende) blik en optische transparantie (= mate waarin
materiaal doorzichtig is en licht doorlaat) verbergt. De kijker controleert in feite.
—> deze compositie leert ons over: - opvattingen over psychiatrie = hygiene, controle, decriminalisering, ordening
- opvattingen over de patiënt = geen ‘gevangene’ of misdadiger
- opvattingen over wat een ‘gezonde’ maatschappij is = geen verborgen, maar
hygiënische, gecontroleerde, geziene maatschappij
.
De imaginaire ruimte: Antoine Watteau, schilderij ‘les plaisirs du bal’ ca 1715-1717
- representatief beeld van de rococo schilderkunst en de pastorale literatuur = literatuur waarin herders en het
geïdealiseerde boerenbestaan een centrale rol spelen, populair in adelijke kringen
- architectuur wordt niet enkel gebouwd om nuttig te zijn maar ook om creativiteit, verbeelding en fantasie zichtbaar
te maken, de verbeelde wereld verschijnt doorheen het fictieve gewelf
- de architectuur stelt een wereld voor waarop de projectie van verbeelding te zien is, wat er te zien is in het gewelf,
geeft een weergave van datgene wat er in de verbeelding te zien is
Les 1: de cultuur van de barok
16 en 17e eeuw = turbulente eeuwen, want godsdienstoorlogen tussen katholieken, protestanten
en andere religieuze fracties, gevolgen van ontdekkingsreizen, revolutionaire ontwikkelingen in
wiskunde, wetenschap, architectuur, filosofie en kunsten.
—> vorstelijk absolutisme = vorst heeft alle politieke macht in handen in Spanje en Frankrijk
—> burgerlijke cultuur = cultuur van gewone burgers ontwikkeld in Noorderlijke Nederlanden (nu Nederland)
—> de barok ontstaat
Barok = wordt vooral gekenmerkt door de illusie (bv trompe-l’oeil) die onze zintuigen in vraag stelt. het raakt ons, doet ons
twijfelen, maar kan ons ook overtuigen. vooral schilderkunst.
—> de wereld wordt een wereld van verbeelding en van subjectieve (= persoonlijke, psychologische) ervaring
'Het leven is een droom’, toneelstuk van Pedro Calderón de la Barca dat de barok articuleert
- gaat over werkelijkheid en droom, over zinsbegoocheling (= een illusie die je zintuigen misleid, waardoor je anders
waarneemt dan dat het effectief is) en kennis en over de vraag of we überhaupt onszelf wel kunnen kennen
- Spaanse Gouden Eeuw = 16e-17e eeuw, tot de dood van Calderón de la Barca, was een bloeiperiode op vlak van kunst
en literatuur, en ook toneel met bv ook dramaturgen Lope de Vega en Tirso de Moline
- relatie tussen realiteit en illusie staat centraal: kan je kennis hebben van de wereld? of iets
anders ontdekken dan eigen subjectieve ervaring? of zijn wij schijnbeelden of illusies in trompe-
l’oeil effecten?
- toneel = gaat over een poolse prins, Segismundo die wordt opgelsoten door zijn vader omdat hij
zogezegd een tiran zou worden. hij mag voor 1 dag toch koning zijn en gedraagt zich echter
wreed en wordt dus opnieuw opgesloten. later krijgt hij te horen van zijn bewaker dat dit
allemaal en droom was.
Centrale thema’s in de literatuur en het theater tijdens de barok:
1. ze zijn ervan overtuigd dat de mens wordt geregeerd door blinde passies (= gevoelens die zo
sterk zijn dat je niet meer rationeel kan nadenken) waaruit een obsessie met zelfkennis en
zelfcontrole volgt, omdat ze bang zijn om meegesleept te worden door hun gevoelens
2. op de barokke scene is niets wat het lijkt, alles is één grote trompe-l’oeil. alles en iedereen is
ambigu (dubbelzinnig, met meerdere betekenissen), vermomd of monsterlijk
—> als alles schijn is, dan is de wereld een droom, net zoals het leven.
standbeeld van Pedro Calderón
de la Barca op de Plaza de Santa
Ana in Madrid
, Chronologisch kader en voorbeelden:
Barok in katholieke landen = expressieve kracht die beeld moet maken, illusie van de realiteit sterk aanwezig, combinatie
van sensualiteit en spiritualiteit moet het publiek binden aan het geloof en katholieke doctrine (= vaste leer/overtuiging)
—> later in de renaissance ook dramatische kracht, (ingehouden) beweging en chiaroscuro (licht-schaduwcontrast)
—> dit streven paste in het kader van de ‘katholieke hervorming’ en biedt tegendruk aan het protestantisme/reformatie
Barok in protestante landen = zaak van burgerij, veel minder monumentaal, binnen het kader van protestantisme veel
soberder en minder abundant (= er is heel veel van, vaak te veel)
—> grote meesters = Rembrandt Harmenszoon van Rijn en Frans Hals
—> genre van stilleven = levenloze voorwerpen bv fruit en groenten, met spectaculaire extreme realisme komt hier tot een
hoogtepunt
Barok in Italie = bekendste zijn Annibale Carracci en Michelangelo Merisi da Caravaggio, Peter Paul
Rubens en Tintoretto (vooral in rome)
Barok in Spanje = Spaans realisme mengt zich een beetje met de Italiaanse barok tot een vaak
duistere, spirituele, mystieke en macabere barok.
—> bv in werk van Jusepe de Ribera, Francisco de Zurbarán, Alonse Cano en Diego Velázquez
Algemene kenmerken van de barok:
- sterke natuurgetrouwheid
- vastleggen van dramatisch moment of de suggestie van wat nog gaat komen + nog meer suggereren dan dat het al toont
om de verbeelding en inleving te prikkelen
- chiaroscuro = licht-schaduwcontrast
—> enkele voorbeelden:
Caravaggio Narcissus, Galleria Caravaggio, Avondmaal in Emmaüs, Peter Paul Rubens, De kruisoprichting, Peter Paul Rubens, De kruisafneming,
Nazionale d’Arte Antica, Rome, Pinacoteca di Brera, Milaan, 1606 Kathedraal van Antwerpen ,1609-1611 Kathedraal van Antwerpen, 1611-1614
1597-1599 —> beweging en dramatiek op heel exhuberante manier —> gebruikt van diagonalen en
—> chiaroscuro, ingehouden beweging (= overvloedig, uitbundig en rijkelijk uitgevoerd) chiaroscuro, musculatuur en
—> meest dramatische moment: hij zal gelaatsuitdrukkingen
verdrinken in eigen spiegelbeeld
Diego Velázquez: kunnen we nog wegbreken uit de (subjectieve) voorstelling van de barok?
- de barok kon de wereld heel echt laten lijken, maar tegelijk liet de stijl zien dat we niet altijd kunnen vertrouwen op
wat onze zintuigen ons tonnen. zelfs het idee dat de beelden de werkelijkheid goed kunnen weergeven, werd in twijfel
getrokken en soms zelf belachelijk gemaakt.
—> beste voorbeeld is trompe-l’oeil: het misleidt je bewust, het is zo realistisch dat het echt lijkt
—> sommige stilleven lijkt zo echt dat de voorwerpen precies uit het schilderij naar de echte ruimte komen, ontwikkeld
zich verder in de 18e eeuw, voorbeelden zijn:
Cornelis Gijsbrechts, De achterkant Jan Van der Vaart, Viool en boog, Andrea Pozzo, Sint Ignatius, Rome, 1680
van een ingelijst schilderij, Statens Chatsworth House, 1674-1724 —> trompe-l’oeil
Museum for Kunst, Copenhagen, 1668-1672
- de schilderkunst geeft weer dat de wereld slecht bestaat in/uit voorstellingen, de schilderkunst wordt het geheel van
theater. wat wordt afgebeeld is de afbeelding, de schilderkunst zelf.
Diego Velázquez, De hofdames, Diego Velázquez, De spinters, Museo del Prado, 1657
Museo del Prado, Madrid, 1656
—> in de 17e en 18 eeuw lijkt er niets meer te zijn buiten een opeenstapeling van voorstellingen, zonder een verwijzing
naar een wereld buiten de voorstelling, de realiteit buiten het doek. We bevinden ons voor het schilderij en zien in de
spiegel de koning en zijn vrouw (die ook voor het schilderij stonden). Hij geeft zichzelf weer in het echtpaar, die op
hun beurt worden weergegeven in de spiegels, die ook ons reflecteert terwijl wij naar ‘De hofdames’ kijken.
