POLITICOLOGIE
1
, POLITIEK EN POLITICOLOGIE
WAT IS POLITIEK?
EEN FUNDAMENTELE VRAAG
Wat politiek is, is een fundamentele (existentiële) vraag dat zowel voor politicologen als niet-
politicologen van belang is
De politicologie is een soort integratiewetenschap waarin inzichten en methoden uit zusterdisciplines
als ondersteuning gebruikt worden voor de studie van politieke verschijnselen en processen
Er bestaat ook geen algemeen aanvaarde wetenschappelijke theorie van het politieke en kent ook
geen algemeen aanvaard centraal begrippenkader
“Politiek is wat door de staat moet worden geregeld”
Rond de 19de eeuw was er sprake van de minimal state
De staat moet niet veel doen en heeft slechts enkele verzorgende taken op zich genomen
Individuele vrijheid is belangrijk
Bv. zorgen voor veiligheid, mijn eigendom beschermen,…
Vandaag de dag is er sprake van de nannystate
De staat moet zich veel bemoeien, bezighouden, bezorgd zijn om ons en ons leven bepalen
Bv. klimaat, gezondheid, corona crisis,…
Maar eigenlijk is er geen vaste definitie van wat politiek is, want er bestaat onenigheid bij politicologen
met eindeloze reeks definities
Definitie heeft een impact op reikwijdte (bv. klimaat) domein/arena vs aspect/proces
Vanaf wanneer ‘politiek’?
Gedrag in politieke instellingen
Politiek gedrag heeft typische kenmerken
Bv. Geld KSA-mosselsouper (wat doen met de winst?)
Essentially contested concept
Wezenlijk betwist begrip door normatieve concepten iedereen denkt hier anders over
Bij andere wetenschap is dit niet (bv. chemicus, want een zuur blijft een zuur)
Oplossing: bewust zijn van bril en expliciteren (bv. stemgedrag)
Uiteenrafelen concepten
Politiek moeilijk te definiëren, maar eensgezind over oorsprong
ESSENTIËLE ONDERDELEN VAN POLITIEK
‘Politiek’ is afkomstig van het Oudgriekse politika = alles wat betrekking heeft op de polis (stad)
Politiek was een collectieve zaak (politikos) en stond tegenover private/individuele leven (idiotikos)
2
,Aristoteles: ‘de mens is een politiek sociaal dier’ en dit moeten we met dialoog nuttigen
‘Zoön politikon’ (burger is zoon van de polis) vs ‘idiotes’ (politiek als levenwijze)
Het was zeer hoogstaand, maar wel beperkt tot vrije mannen (verheven beeld)
Traditionele politiek heeft een territorium én bevolking nodig
David Easton
Vredevol overleven in wereld schaarste
Politiek maakt keuzes aan wat we die schaarse goederen spenderen
Politiek als “bindende allocatie van waarden” zodat we overleven in een wereld van schaarste
Al deze kwesties worden (indirect) collectief beslist
Er is evolutie: globalisering, migratie, klimaat, corona (bv. economie, vaccin)
ENKELE BIJDRAGEN UIT DE GESCHIEDENIS
Drie visies over de ‘geschiedenis’ van politiek, dat op vele manieren kan worden ingevuld:
1) Politiek als nastreven van het goede leven
Klassieke Griekenland: ‘zoön politikon’ (iedereen politicus)
In Griekenland was de politiek de hoogst bestaande bezigheid
2) Politiek als streven naar macht
Machiavelli (machiavellistisch)
Il Principe (1532) = handleiding voor de heersers
Politiek = macht verwerven en ook behouden
Machiavellisme betekent alles doen om macht te bereiken en te verwerven de stroming is ook
niet vies van onethische of immorele middelen om het doel te bereiken
“Wie een ander machtig maakt, graaft zijn eigen graf."
3) Politiek als organisatie binnen de staat
Franse Revolutie (1789)
Geboorte ‘ismen’ (socialisme, liberalisme, conservatisme)
Politiek is zaak van velen
Politiek is een discussie over inrichting (inhoudelijke laag)
Inhoud en lading evolueren is moeilijk te definiëren
EEN POGING TOT SYNTHESE
Politiek is de activiteit in een samenleving die betrekking heeft op het ordenen, op het beheren van
die samenleving, op het maken van de dwingende collectieve keuzes die het samenleven van
individuen en groepen regelen
Politiek gaat over de manier waarop dat vreedzame overleg verloopt over de spelregels en instellingen
die ze daarvoor in het leven roepen
3
, Deze conflicten ontstaan omdat er heel uiteenlopende (vaak tegengestelde) posities, meningen en
belangen zijn en omdat de middelen te schaars zijn om aan alle behoeften te voldoen
Over wat met die schaarse middelen moet gebeuren bestaat een belangen- en ideeënstrijd
POLITIEK EN CONFLICTEN
Carl Schmitt
NSDAP
In een samenleving zonder conflicten is politiek overbodig, want dan is iedereen het altijd eens
Essentieel/laatste onderscheid = vriend en vijand
Grote invloed (politiek is conflict, realistisch wereldbeeld, wij vs zij)
Conflict is positief, anders geen politiek (existentieel, bv. democratie eist verschil)
Antagonistisch (vijand moet vernietigd worden)
Chantal Mouffe
In traditie Schmitt
Radicale democratie = conflict/polariseren essentieel en positief
Onderscheid tussen vriend en vijand is de essentie van politiek
Consensus is onbelangrijk
Agonisme = vijand omarmen, verheerlijking van de tegenstander
Cf. karteldemocratie Lijphart: populisme (elke politieker zegt exact hetzelfde)
De democratietypes van Lijphart:
Homogene politieke cultuur Gefragmenteerde politieke cultuur
Samenwerkende elite Gedepolitiseerde (kartel)democratie (consociational)
pacificatiedemocratie
Competitieve elite Centripetale democratie Centrifugale democratie
Affectieve polarisatie
Een trend waarbij burgers een sterke emotionele band ontwikkelen met gelijkgestemden
Maar ook een soort afkeer ontwikkelen voor mensen met een andere politieke overtuiging
Conflict essentieel, maar balans zoeken
Risico op affectieve polarisatie (VS, BE)
Ondermijning democratie
4
1
, POLITIEK EN POLITICOLOGIE
WAT IS POLITIEK?
EEN FUNDAMENTELE VRAAG
Wat politiek is, is een fundamentele (existentiële) vraag dat zowel voor politicologen als niet-
politicologen van belang is
De politicologie is een soort integratiewetenschap waarin inzichten en methoden uit zusterdisciplines
als ondersteuning gebruikt worden voor de studie van politieke verschijnselen en processen
Er bestaat ook geen algemeen aanvaarde wetenschappelijke theorie van het politieke en kent ook
geen algemeen aanvaard centraal begrippenkader
“Politiek is wat door de staat moet worden geregeld”
Rond de 19de eeuw was er sprake van de minimal state
De staat moet niet veel doen en heeft slechts enkele verzorgende taken op zich genomen
Individuele vrijheid is belangrijk
Bv. zorgen voor veiligheid, mijn eigendom beschermen,…
Vandaag de dag is er sprake van de nannystate
De staat moet zich veel bemoeien, bezighouden, bezorgd zijn om ons en ons leven bepalen
Bv. klimaat, gezondheid, corona crisis,…
Maar eigenlijk is er geen vaste definitie van wat politiek is, want er bestaat onenigheid bij politicologen
met eindeloze reeks definities
Definitie heeft een impact op reikwijdte (bv. klimaat) domein/arena vs aspect/proces
Vanaf wanneer ‘politiek’?
Gedrag in politieke instellingen
Politiek gedrag heeft typische kenmerken
Bv. Geld KSA-mosselsouper (wat doen met de winst?)
Essentially contested concept
Wezenlijk betwist begrip door normatieve concepten iedereen denkt hier anders over
Bij andere wetenschap is dit niet (bv. chemicus, want een zuur blijft een zuur)
Oplossing: bewust zijn van bril en expliciteren (bv. stemgedrag)
Uiteenrafelen concepten
Politiek moeilijk te definiëren, maar eensgezind over oorsprong
ESSENTIËLE ONDERDELEN VAN POLITIEK
‘Politiek’ is afkomstig van het Oudgriekse politika = alles wat betrekking heeft op de polis (stad)
Politiek was een collectieve zaak (politikos) en stond tegenover private/individuele leven (idiotikos)
2
,Aristoteles: ‘de mens is een politiek sociaal dier’ en dit moeten we met dialoog nuttigen
‘Zoön politikon’ (burger is zoon van de polis) vs ‘idiotes’ (politiek als levenwijze)
Het was zeer hoogstaand, maar wel beperkt tot vrije mannen (verheven beeld)
Traditionele politiek heeft een territorium én bevolking nodig
David Easton
Vredevol overleven in wereld schaarste
Politiek maakt keuzes aan wat we die schaarse goederen spenderen
Politiek als “bindende allocatie van waarden” zodat we overleven in een wereld van schaarste
Al deze kwesties worden (indirect) collectief beslist
Er is evolutie: globalisering, migratie, klimaat, corona (bv. economie, vaccin)
ENKELE BIJDRAGEN UIT DE GESCHIEDENIS
Drie visies over de ‘geschiedenis’ van politiek, dat op vele manieren kan worden ingevuld:
1) Politiek als nastreven van het goede leven
Klassieke Griekenland: ‘zoön politikon’ (iedereen politicus)
In Griekenland was de politiek de hoogst bestaande bezigheid
2) Politiek als streven naar macht
Machiavelli (machiavellistisch)
Il Principe (1532) = handleiding voor de heersers
Politiek = macht verwerven en ook behouden
Machiavellisme betekent alles doen om macht te bereiken en te verwerven de stroming is ook
niet vies van onethische of immorele middelen om het doel te bereiken
“Wie een ander machtig maakt, graaft zijn eigen graf."
3) Politiek als organisatie binnen de staat
Franse Revolutie (1789)
Geboorte ‘ismen’ (socialisme, liberalisme, conservatisme)
Politiek is zaak van velen
Politiek is een discussie over inrichting (inhoudelijke laag)
Inhoud en lading evolueren is moeilijk te definiëren
EEN POGING TOT SYNTHESE
Politiek is de activiteit in een samenleving die betrekking heeft op het ordenen, op het beheren van
die samenleving, op het maken van de dwingende collectieve keuzes die het samenleven van
individuen en groepen regelen
Politiek gaat over de manier waarop dat vreedzame overleg verloopt over de spelregels en instellingen
die ze daarvoor in het leven roepen
3
, Deze conflicten ontstaan omdat er heel uiteenlopende (vaak tegengestelde) posities, meningen en
belangen zijn en omdat de middelen te schaars zijn om aan alle behoeften te voldoen
Over wat met die schaarse middelen moet gebeuren bestaat een belangen- en ideeënstrijd
POLITIEK EN CONFLICTEN
Carl Schmitt
NSDAP
In een samenleving zonder conflicten is politiek overbodig, want dan is iedereen het altijd eens
Essentieel/laatste onderscheid = vriend en vijand
Grote invloed (politiek is conflict, realistisch wereldbeeld, wij vs zij)
Conflict is positief, anders geen politiek (existentieel, bv. democratie eist verschil)
Antagonistisch (vijand moet vernietigd worden)
Chantal Mouffe
In traditie Schmitt
Radicale democratie = conflict/polariseren essentieel en positief
Onderscheid tussen vriend en vijand is de essentie van politiek
Consensus is onbelangrijk
Agonisme = vijand omarmen, verheerlijking van de tegenstander
Cf. karteldemocratie Lijphart: populisme (elke politieker zegt exact hetzelfde)
De democratietypes van Lijphart:
Homogene politieke cultuur Gefragmenteerde politieke cultuur
Samenwerkende elite Gedepolitiseerde (kartel)democratie (consociational)
pacificatiedemocratie
Competitieve elite Centripetale democratie Centrifugale democratie
Affectieve polarisatie
Een trend waarbij burgers een sterke emotionele band ontwikkelen met gelijkgestemden
Maar ook een soort afkeer ontwikkelen voor mensen met een andere politieke overtuiging
Conflict essentieel, maar balans zoeken
Risico op affectieve polarisatie (VS, BE)
Ondermijning democratie
4
