TABLE OF CONTENTS
1. definitie ......................................................................................................................................... 12
Wat is gebouwuitrusting ................................................................................................................. 12
Gebouwuitrusting: een genest systeem ........................................................................................... 13
2.systemische benadering.................................................................................................................. 13
Gebouw in functie van stromen ....................................................................................................... 14
Stromen > installaties ..................................................................................................................... 14
3.circulaire benadering ...................................................................................................................... 14
4.integratie in het ontwerpproces ....................................................................................................... 14
Holistische benadering ................................................................................................................... 14
Geïntegreerd ontwerp ..................................................................................................................... 15
1.inleiding & normen .......................................................................................................................... 15
luchtstroom ................................................................................................................................... 15
Waarom ventileren? ....................................................................................................................... 16
Relatieve vochtigheid ..................................................................................................................... 16
luchtsnelheid ................................................................................................................................. 17
Thermische behaagelijkheid ........................................................................................................... 17
Normatief kader ............................................................................................................................. 19
ventilatiesystemen............................................................................................................................. 21
Principe van een ventilatiesysteem.................................................................................................. 21
Principe van intensieve (nacht)ventilatie .......................................................................................... 24
Ventilatietoestellen voor systeem c ................................................................................................. 26
Systeem D: ventilatietoestellen en luchtgroep ................................................................................. 27
3.debieten ......................................................................................................................................... 31
belansventilatie: residentieel .......................................................................................................... 31
Balansventilatie: residentieel – oefening .......................................................................................... 33
Balansventilatie: niet residentieel.................................................................................................... 35
balansventilatie: niet residentieel – oefening .................................................................................... 36
4.ontwerp van het verdeelnet ............................................................................................................. 37
Opbouw van het systeem................................................................................................................ 37
vastleggen trace: residentieel – oefening ......................................................................................... 39
Vastleggen trace ............................................................................................................................ 41
Dimensioneren trace ...................................................................................................................... 41
Trace: oefening – residentieel .......................................................................................................... 42
Trace oefening – niet residentieel .................................................................................................... 43
brandveiligheid .............................................................................................................................. 44
debietregeling ................................................................................................................................ 45
1
, akoestiek ....................................................................................................................................... 46
toezichtluiken: onderhoud en reiniging ............................................................................................ 46
Naverwarming – nakoeling .............................................................................................................. 47
luchtdichtheid................................................................................................................................ 48
isolatie .......................................................................................................................................... 48
5.Ontwerp van de afgifte .................................................................................................................... 49
6.keuze ventilatietoestellen ................................................................................................................ 51
Bepalen luchtgroep ........................................................................................................................ 51
Herhaling vorige lessen ...................................................................................................................... 52
1.Inleiding en normering ..................................................................................................................... 52
overzicht ........................................................................................................................................ 52
componenten ................................................................................................................................ 53
water ............................................................................................................................................. 53
wetten (niet vanbuiten kennen) ....................................................................................................... 53
normen (niet vanbuiten kennen) ...................................................................................................... 54
Reglementen & voorschriften van goede praktijk (niet vanbuiten kennen) .......................................... 54
De rol van de architect en de interieur-architect ............................................................................... 54
Uitvoeringdocumenten = communicatiemiddelen ter realisatie ........................................................ 55
2.sanitaire toestellen ......................................................................................................................... 55
Toestellen voor persoonlijke hygiene ............................................................................................... 55
andere gebruikstoestellen .............................................................................................................. 57
installatie aansluitingen .................................................................................................................. 58
3.watertoevoer .................................................................................................................................. 58
Soorten water ................................................................................................................................ 58
Drinkwateraansluiting .................................................................................................................... 60
regenwatertoevoer ......................................................................................................................... 61
Scheiding water.............................................................................................................................. 62
Rationeel waterverbruik .................................................................................................................. 62
4.sanitair verdeelnet .......................................................................................................................... 63
leidingnet ....................................................................................................................................... 63
leidingmaterialen ........................................................................................................................... 65
Dimensionering van leidingen ......................................................................................................... 67
Verdeling van warm water ............................................................................................................... 69
5.sanitaire afvoerinstallatie ................................................................................................................ 70
begrippen ...................................................................................................................................... 70
historiek ........................................................................................................................................ 71
Scheiding afvoerstromen ................................................................................................................ 71
2
, Sifonwerking -> verluchting ............................................................................................................. 72
Algemene regels ............................................................................................................................. 74
Materiaal leidingen ......................................................................................................................... 75
Dimensioneringsmethode leidingen ................................................................................................ 76
Dimensioneringsmethode – niveau tot aan straatriolering ................................................................. 81
Septische put en dimensionering .................................................................................................... 82
Hemelwater & dimensionering ........................................................................................................ 83
Aansluiting straatriolering ............................................................................................................... 87
Openbare riolering: nutmaatschhappijen......................................................................................... 88
IBA – individuele behandeling van afvalwater ................................................................................... 88
rioleringsplannen ........................................................................................................................... 90
6.Sanitair warm water ........................................................................................................................ 90
Sanitair recuperatie ........................................................................................................................ 90
Sanitair – dimensioneren vooraadvat ............................................................................................... 90
7.Apparaten in de waterinstallatie ...................................................................................................... 91
waterverzachter ............................................................................................................................. 91
pompen ......................................................................................................................................... 91
1.inleiding ......................................................................................................................................... 92
Wettelijk kader: EPBD ..................................................................................................................... 92
Te verwachten evolutie ................................................................................................................... 94
Emissievrij gebouw ......................................................................................................................... 94
Basisgegevens concept van verwarmingsinstallatie ......................................................................... 95
Juridisch kader ............................................................................................................................... 95
2.basisgegevens voor concept van een verwarmingsinstallatie ............................................................. 96
Bepaling van te realiseren comfortklasse in elke ruimte .................................................................... 96
Studie van de warmteverliezen ........................................................................................................ 96
Vuistregels voor de bepaling van warmteverliezen ............................................................................ 97
Warmtewinsten & principes passiefhuis .......................................................................................... 98
opwarmvermogen .......................................................................................................................... 98
3.verwarmingsinstallaties: bouwstenen van het concept ..................................................................... 98
4.verwarmingsinstallaties: centraal <-> decentraal .............................................................................. 99
5.Verwarmingsinstallaties: warmteopwekking ................................................................................... 102
Energiebronnen: ........................................................................................................................... 102
Verwarmingsketels ....................................................................................................................... 103
Warmtepompen – algemene werking ............................................................................................. 104
Warmtepompen – koelmiddelen ................................................................................................... 106
Warmtepompen – de verschillende systemen ................................................................................ 107
3
, Warmtepompen – directe expansie: (DX) lucht/lucht of lucht/water ................................................ 111
6.verwarmingsinstallatie: warmteverdeling ....................................................................................... 112
Fluidum water .............................................................................................................................. 112
Fluïdum: lucht .............................................................................................................................. 113
7.verwarmingsinstallaties: eindunits verwarming............................................................................... 115
Fluidum water – radiatoren ........................................................................................................... 115
Gladde buizen .............................................................................................................................. 118
ribbenbuizen ................................................................................................................................ 118
Convectoren – fluidum water ........................................................................................................ 118
Vloeropbouw convectoren – fluidum water .................................................................................... 119
Ventilo convectoren – fluidum water.............................................................................................. 120
vloerverwarming........................................................................................................................... 121
wandverwarming .......................................................................................................................... 124
plafondverwarming ...................................................................................................................... 125
Passieve klimaatbalken ................................................................................................................ 126
Actieve klimaatbalken .................................................................................................................. 126
betonactivering ............................................................................................................................ 126
En nu? ......................................................................................................................................... 127
8.verwarmingsinstallaties: begrippen mbt regeling ............................................................................ 128
energiebalans .............................................................................................................................. 128
Regeling per ruimte: radiatorkranen............................................................................................... 129
Regeling per ruimte: kranen vloerverwarming ................................................................................. 131
Regeling per ruimte: ruimte- of kamerthermostaat ......................................................................... 131
Regeling per ruimte: ruimtevoeler met opties ................................................................................. 132
Regeling opgewekte energie – weersafhankelijke regeling ............................................................... 132
Regeling opgewekte energie – modulerende werking ...................................................................... 134
Regeling opgewekte energie – voorgangsregeling sanitair ................................................................ 135
Regeling verdeelde energie per kring .............................................................................................. 135
Hydraulisch schema: voorbeelden ................................................................................................ 137
1.inleiding ....................................................................................................................................... 137
2.basisgegevens voor concept van een koelinstallatie........................................................................ 138
Bepaling van de te realiseren comfortklasse in elke ruimte ............................................................. 138
Studie van de warmtewinsten ....................................................................................................... 138
3.koelinstallaties: bouwstenen van het concept ................................................................................ 140
4.koelinstallaties: centraal <> decentraal .......................................................................................... 140
heteluchtgordijnen ....................................................................................................................... 141
5.Koelinstallaties: koelteopwekking .................................................................................................. 141
4
, Mechanische koeling: ijswatermachine ......................................................................................... 141
Air conditioning - koeling ............................................................................................................... 141
performantie ................................................................................................................................ 142
koelteopwekking .......................................................................................................................... 142
Passieve koeling: free cooling: natuurlijke nachtelijke ventilatie ...................................................... 143
Passieve koeling: free cooling: bodem / water wisselaar ................................................................. 144
Passieve koeling: water/water wisselaar ........................................................................................ 144
Waterpompen – directe expansie: (DX) lucht/lucht of lucht/water ................................................... 145
Canadese put .............................................................................................................................. 145
Canadese put BWW ..................................................................................................................... 146
6.koelinstallaties: verdeling koelte .................................................................................................... 146
Fluidum ijswater........................................................................................................................... 146
Fluidum lucht ............................................................................................................................... 146
7.koelinstallaties: eindunits koeling .................................................................................................. 147
Hoge en lage temperatuur koeling ................................................................................................. 147
eindunits ..................................................................................................................................... 147
En nu? ......................................................................................................................................... 148
1.inleiding & normering .................................................................................................................... 149
Type blusmiddelen ....................................................................................................................... 150
2.interventiemiddelen ...................................................................................................................... 150
Eerste interventie = essentieel en belangrijk ................................................................................... 150
Proces ivm keuze en plaatsing mobiele toestellen .......................................................................... 150
Keuze blusmiddel: brandklassen ................................................................................................... 151
Draagbare snelblussers ................................................................................................................ 151
Mobiele brandkarren .................................................................................................................... 152
blusdekens .................................................................................................................................. 152
3.Vaste niet-automatische blusmiddelen .......................................................................................... 152
Droge stijgleiding .......................................................................................................................... 152
muurhapels ................................................................................................................................. 152
muurhydranten ............................................................................................................................ 153
Aansluiting brandleiding net .......................................................................................................... 153
Dimensionering leidingnet brandhaspels en hydranten................................................................... 153
drukverhogingsinstallatie .............................................................................................................. 154
bluswaterput ............................................................................................................................... 154
4.automatische blusinstallaties........................................................................................................ 154
Decentrale installaties.................................................................................................................. 154
Decentrale installaties: grootkeukens > dampkap .......................................................................... 155
5
, Sprinkler-installatie ...................................................................................................................... 155
1.inleiding ....................................................................................................................................... 157
Waarom elektriciteit ..................................................................................................................... 157
Ontstaan elektriciteit .................................................................................................................... 157
circuits ........................................................................................................................................ 158
Eenheden van energie................................................................................................................... 158
Eenheden van elektriciteit ............................................................................................................. 159
Energie & elektriciteit: spanning en stroom .................................................................................... 159
Arbeid en vermogen ...................................................................................................................... 159
Overzicht eenheden en formules ................................................................................................... 160
elektromagnetisme ...................................................................................................................... 160
Soorten stromen & spanningen ..................................................................................................... 160
arei .............................................................................................................................................. 162
installatiemateriaal ...................................................................................................................... 162
2.hoogspanningsnet ........................................................................................................................ 163
Algemeen .................................................................................................................................... 163
Voordeel hoogspanning ................................................................................................................ 163
Hoogspanningsnet in BE ............................................................................................................... 163
Hoogspanning en elektromagnetische straling ............................................................................... 163
3.laagspanningsnet & aftakking ........................................................................................................ 164
Eenfasig wisselspanningsnet 1 x 230V ........................................................................................... 164
3-fasige stroom ............................................................................................................................ 164
Omrekenen van vermogen ............................................................................................................ 165
Aansluiting op het distributienet .................................................................................................... 165
Standaard aansluiting tot 100A ..................................................................................................... 165
Aansluiting > 160A (>100kW) ......................................................................................................... 165
hoogspanningsklokaal .................................................................................................................. 165
Aansluitkabel elektriciteit 1 x 230V ................................................................................................ 166
Aansluitkabels elektriciteit 3 x 400V+N .......................................................................................... 166
Nutmaatschappen – hoe zit de energiemarkt in elkaar .................................................................... 167
4.binneninstallatie ........................................................................................................................... 167
Overzicht componenten ............................................................................................................... 167
Elektrisch bord ............................................................................................................................. 167
Grotere vermogens ....................................................................................................................... 169
sturingscomponenten .................................................................................................................. 169
Elektrisch bord ............................................................................................................................. 169
aardingsinstallatie ........................................................................................................................ 169
6
, Componenten aardinginstallatie ................................................................................................... 170
aardingslus .................................................................................................................................. 170
Meting weerstand ......................................................................................................................... 171
beschermingsgeleider .................................................................................................................. 171
Equipoteniale verbinding .............................................................................................................. 171
Soorten kabels ............................................................................................................................. 171
1 x 230V ....................................................................................................................................... 172
Leidingen in residentiele sector / massiefbouw .............................................................................. 173
Leidingen in residentiele sector / (hout)skeletbouw ........................................................................ 174
Leidingnetwerk in grote gebouwen ................................................................................................ 174
Bekabeling in grote gebouwen ....................................................................................................... 174
Plaatsing elektriciteit .................................................................................................................... 175
Symbolen & eendraadschema ...................................................................................................... 175
voedingen .................................................................................................................................... 176
Type schakelaar ........................................................................................................................... 176
Eenpolige schakelaar ................................................................................................................... 176
Dubbelpolige schakelaar .............................................................................................................. 177
wisselschakeling .......................................................................................................................... 177
kruisschakeling ............................................................................................................................ 177
serieschakeling ............................................................................................................................ 177
Impulsschakelaar (drukschakelaar) > teleruptor ............................................................................ 177
Opdeling in volumes ..................................................................................................................... 178
Principe tekening.......................................................................................................................... 178
Beschermingsgraad per volume (of niet toegelaten) ....................................................................... 179
Keuring & dossier ......................................................................................................................... 179
Tabel van uitwendige invloeden (UI) ............................................................................................... 179
Risico analyse .............................................................................................................................. 180
bekwaamheid .............................................................................................................................. 180
bevoegdheden ............................................................................................................................. 181
Studie van de elektrische installatie .............................................................................................. 181
5.Domotica / gebouwbeheer ............................................................................................................ 183
6.zwakstroom-installatie .................................................................................................................. 183
1.nutsvoorzieningen......................................................................................................................... 184
overzicht ...................................................................................................................................... 184
nutsmaatschappijen .................................................................................................................... 184
Binnenbrengen nuts leidingen ....................................................................................................... 185
Tellerlokaal / -lokalen ................................................................................................................... 186
7
,2.technische lokalen ........................................................................................................................ 186
Types lokalen ............................................................................................................................... 186
tellerlokalen ................................................................................................................................. 186
Tellerlokaal elektriciteit ................................................................................................................ 187
elektriciteitsteller ......................................................................................................................... 187
hoogspanningscabine .................................................................................................................. 187
gastellerlokaal ............................................................................................................................. 187
Standaard gasteller ...................................................................................................................... 188
tellerbatterij ................................................................................................................................. 188
Teller grotere vermogens (90-363kW.............................................................................................. 188
Industriële gasteller ...................................................................................................................... 188
Afmetingen gasleiding .................................................................................................................. 188
watertellerlokaal .......................................................................................................................... 189
serverlokalen ............................................................................................................................... 189
Lokale luchtgroepen ..................................................................................................................... 189
stookplaats .................................................................................................................................. 190
Lokaal koelinstallatie / warmtepomp ............................................................................................. 191
Koelinstallatie: buitenzone............................................................................................................ 191
1.inleiding en normering ................................................................................................................... 192
2.liften ............................................................................................................................................ 192
historiek ...................................................................................................................................... 192
Paternoster lift ............................................................................................................................. 193
Types liften .................................................................................................................................. 193
Hydraulische lift ........................................................................................................................... 193
Elektrische lift .............................................................................................................................. 193
Onderdelen tractielift ................................................................................................................... 194
schaarlift ..................................................................................................................................... 194
spindellift .................................................................................................................................... 194
Afmetingen lift .............................................................................................................................. 195
Toegang tot de lift ......................................................................................................................... 195
huisliften ..................................................................................................................................... 195
3.roltrappen en rolbanden ................................................................................................................ 195
1.inleiding en normering ................................................................................................................... 196
Functionele eisen ......................................................................................................................... 196
Hygiëne en voedselveiligheid ........................................................................................................ 196
Overzicht keukenindeling .............................................................................................................. 197
Stroomdiagram van voedselstroom in de keuken ........................................................................... 198
8
, Lineaire opstelling ........................................................................................................................ 198
Galerij opstelling .......................................................................................................................... 198
Eiland opstelling ........................................................................................................................... 199
Inleiding U & L vormige opstelling .................................................................................................. 199
2.technische uitrusting .................................................................................................................... 199
Veiligheid en nood ........................................................................................................................ 199
Ventilatie en luchtkwaliteit ............................................................................................................ 200
Ventilatie: 3 afzuigsystemen ......................................................................................................... 200
Ventilatie: filters ........................................................................................................................... 201
Watertoevoer en -afvoer ............................................................................................................... 201
verlichting .................................................................................................................................... 201
Elektrische aansluiting.................................................................................................................. 201
Koelopslag & vriesopslag .............................................................................................................. 202
3.toestellen ..................................................................................................................................... 202
materialiteit ................................................................................................................................. 202
bereiding ..................................................................................................................................... 202
afwas........................................................................................................................................... 203
9
, GEBOUWUITRUSTING
Leerdoelstellingen:
Deel 1 - Ventilatie
- Regelgeving, types en principes
- Debieten bepalen
- Kanalentracé en toebehoren dimensioneren
- Verwarmings- en koelbatterijen dimensioneren
- Ventilatieroosters selecteren
- Ventilatietoestellen selecteren
Deel 2 - Technische lokalen
- Regelgeving en principes
- Aansluitingen (water, elektriciteit en gas) bepalen adhv type project
- Aansluiting riolering & waterzuiveringzones
- Locatie meter (elektriciteit, water) en hoe verbinden
- Grootte en locatie van de technische lokalen en schachten kunnen inschatten
Deel 3 – Sanitair
- Regelgeving en principes
- Componenten benoemen en hun functies kennen
- Afvoer:
> Afvoerleidingen + verluchting dimensioneren (standleidingen, horizontale
verzamelleidingen en huisrioleringen)
> Regenwater / septische put / infiltratie dimensioneren
- Toevoer:
> Toevoerleidingen dimensioneren
> drukverhoging
Deel 4 - Brandbestrijding
- Regelgeving en principes
- Typologie brandwetgeving (laagbouw, …)
- Aantal brandblussers
- Onderscheid tussen de verschillende systemen
- Leidingen brandhaspels dimensioneren
Deel 5 - Transportsystemen
- Regelgeving en principes
- Types liften
- Technische fiche of technisch plan kunnen interpreteren
- Geen dimensioneringsberekening
Deel 6 - Grootkeukens
- HACCP
- Principe en types van zonering
- Types afzuigkap
- Debieten dampkap/ventilatie kunnen bepalen
10
1. definitie ......................................................................................................................................... 12
Wat is gebouwuitrusting ................................................................................................................. 12
Gebouwuitrusting: een genest systeem ........................................................................................... 13
2.systemische benadering.................................................................................................................. 13
Gebouw in functie van stromen ....................................................................................................... 14
Stromen > installaties ..................................................................................................................... 14
3.circulaire benadering ...................................................................................................................... 14
4.integratie in het ontwerpproces ....................................................................................................... 14
Holistische benadering ................................................................................................................... 14
Geïntegreerd ontwerp ..................................................................................................................... 15
1.inleiding & normen .......................................................................................................................... 15
luchtstroom ................................................................................................................................... 15
Waarom ventileren? ....................................................................................................................... 16
Relatieve vochtigheid ..................................................................................................................... 16
luchtsnelheid ................................................................................................................................. 17
Thermische behaagelijkheid ........................................................................................................... 17
Normatief kader ............................................................................................................................. 19
ventilatiesystemen............................................................................................................................. 21
Principe van een ventilatiesysteem.................................................................................................. 21
Principe van intensieve (nacht)ventilatie .......................................................................................... 24
Ventilatietoestellen voor systeem c ................................................................................................. 26
Systeem D: ventilatietoestellen en luchtgroep ................................................................................. 27
3.debieten ......................................................................................................................................... 31
belansventilatie: residentieel .......................................................................................................... 31
Balansventilatie: residentieel – oefening .......................................................................................... 33
Balansventilatie: niet residentieel.................................................................................................... 35
balansventilatie: niet residentieel – oefening .................................................................................... 36
4.ontwerp van het verdeelnet ............................................................................................................. 37
Opbouw van het systeem................................................................................................................ 37
vastleggen trace: residentieel – oefening ......................................................................................... 39
Vastleggen trace ............................................................................................................................ 41
Dimensioneren trace ...................................................................................................................... 41
Trace: oefening – residentieel .......................................................................................................... 42
Trace oefening – niet residentieel .................................................................................................... 43
brandveiligheid .............................................................................................................................. 44
debietregeling ................................................................................................................................ 45
1
, akoestiek ....................................................................................................................................... 46
toezichtluiken: onderhoud en reiniging ............................................................................................ 46
Naverwarming – nakoeling .............................................................................................................. 47
luchtdichtheid................................................................................................................................ 48
isolatie .......................................................................................................................................... 48
5.Ontwerp van de afgifte .................................................................................................................... 49
6.keuze ventilatietoestellen ................................................................................................................ 51
Bepalen luchtgroep ........................................................................................................................ 51
Herhaling vorige lessen ...................................................................................................................... 52
1.Inleiding en normering ..................................................................................................................... 52
overzicht ........................................................................................................................................ 52
componenten ................................................................................................................................ 53
water ............................................................................................................................................. 53
wetten (niet vanbuiten kennen) ....................................................................................................... 53
normen (niet vanbuiten kennen) ...................................................................................................... 54
Reglementen & voorschriften van goede praktijk (niet vanbuiten kennen) .......................................... 54
De rol van de architect en de interieur-architect ............................................................................... 54
Uitvoeringdocumenten = communicatiemiddelen ter realisatie ........................................................ 55
2.sanitaire toestellen ......................................................................................................................... 55
Toestellen voor persoonlijke hygiene ............................................................................................... 55
andere gebruikstoestellen .............................................................................................................. 57
installatie aansluitingen .................................................................................................................. 58
3.watertoevoer .................................................................................................................................. 58
Soorten water ................................................................................................................................ 58
Drinkwateraansluiting .................................................................................................................... 60
regenwatertoevoer ......................................................................................................................... 61
Scheiding water.............................................................................................................................. 62
Rationeel waterverbruik .................................................................................................................. 62
4.sanitair verdeelnet .......................................................................................................................... 63
leidingnet ....................................................................................................................................... 63
leidingmaterialen ........................................................................................................................... 65
Dimensionering van leidingen ......................................................................................................... 67
Verdeling van warm water ............................................................................................................... 69
5.sanitaire afvoerinstallatie ................................................................................................................ 70
begrippen ...................................................................................................................................... 70
historiek ........................................................................................................................................ 71
Scheiding afvoerstromen ................................................................................................................ 71
2
, Sifonwerking -> verluchting ............................................................................................................. 72
Algemene regels ............................................................................................................................. 74
Materiaal leidingen ......................................................................................................................... 75
Dimensioneringsmethode leidingen ................................................................................................ 76
Dimensioneringsmethode – niveau tot aan straatriolering ................................................................. 81
Septische put en dimensionering .................................................................................................... 82
Hemelwater & dimensionering ........................................................................................................ 83
Aansluiting straatriolering ............................................................................................................... 87
Openbare riolering: nutmaatschhappijen......................................................................................... 88
IBA – individuele behandeling van afvalwater ................................................................................... 88
rioleringsplannen ........................................................................................................................... 90
6.Sanitair warm water ........................................................................................................................ 90
Sanitair recuperatie ........................................................................................................................ 90
Sanitair – dimensioneren vooraadvat ............................................................................................... 90
7.Apparaten in de waterinstallatie ...................................................................................................... 91
waterverzachter ............................................................................................................................. 91
pompen ......................................................................................................................................... 91
1.inleiding ......................................................................................................................................... 92
Wettelijk kader: EPBD ..................................................................................................................... 92
Te verwachten evolutie ................................................................................................................... 94
Emissievrij gebouw ......................................................................................................................... 94
Basisgegevens concept van verwarmingsinstallatie ......................................................................... 95
Juridisch kader ............................................................................................................................... 95
2.basisgegevens voor concept van een verwarmingsinstallatie ............................................................. 96
Bepaling van te realiseren comfortklasse in elke ruimte .................................................................... 96
Studie van de warmteverliezen ........................................................................................................ 96
Vuistregels voor de bepaling van warmteverliezen ............................................................................ 97
Warmtewinsten & principes passiefhuis .......................................................................................... 98
opwarmvermogen .......................................................................................................................... 98
3.verwarmingsinstallaties: bouwstenen van het concept ..................................................................... 98
4.verwarmingsinstallaties: centraal <-> decentraal .............................................................................. 99
5.Verwarmingsinstallaties: warmteopwekking ................................................................................... 102
Energiebronnen: ........................................................................................................................... 102
Verwarmingsketels ....................................................................................................................... 103
Warmtepompen – algemene werking ............................................................................................. 104
Warmtepompen – koelmiddelen ................................................................................................... 106
Warmtepompen – de verschillende systemen ................................................................................ 107
3
, Warmtepompen – directe expansie: (DX) lucht/lucht of lucht/water ................................................ 111
6.verwarmingsinstallatie: warmteverdeling ....................................................................................... 112
Fluidum water .............................................................................................................................. 112
Fluïdum: lucht .............................................................................................................................. 113
7.verwarmingsinstallaties: eindunits verwarming............................................................................... 115
Fluidum water – radiatoren ........................................................................................................... 115
Gladde buizen .............................................................................................................................. 118
ribbenbuizen ................................................................................................................................ 118
Convectoren – fluidum water ........................................................................................................ 118
Vloeropbouw convectoren – fluidum water .................................................................................... 119
Ventilo convectoren – fluidum water.............................................................................................. 120
vloerverwarming........................................................................................................................... 121
wandverwarming .......................................................................................................................... 124
plafondverwarming ...................................................................................................................... 125
Passieve klimaatbalken ................................................................................................................ 126
Actieve klimaatbalken .................................................................................................................. 126
betonactivering ............................................................................................................................ 126
En nu? ......................................................................................................................................... 127
8.verwarmingsinstallaties: begrippen mbt regeling ............................................................................ 128
energiebalans .............................................................................................................................. 128
Regeling per ruimte: radiatorkranen............................................................................................... 129
Regeling per ruimte: kranen vloerverwarming ................................................................................. 131
Regeling per ruimte: ruimte- of kamerthermostaat ......................................................................... 131
Regeling per ruimte: ruimtevoeler met opties ................................................................................. 132
Regeling opgewekte energie – weersafhankelijke regeling ............................................................... 132
Regeling opgewekte energie – modulerende werking ...................................................................... 134
Regeling opgewekte energie – voorgangsregeling sanitair ................................................................ 135
Regeling verdeelde energie per kring .............................................................................................. 135
Hydraulisch schema: voorbeelden ................................................................................................ 137
1.inleiding ....................................................................................................................................... 137
2.basisgegevens voor concept van een koelinstallatie........................................................................ 138
Bepaling van de te realiseren comfortklasse in elke ruimte ............................................................. 138
Studie van de warmtewinsten ....................................................................................................... 138
3.koelinstallaties: bouwstenen van het concept ................................................................................ 140
4.koelinstallaties: centraal <> decentraal .......................................................................................... 140
heteluchtgordijnen ....................................................................................................................... 141
5.Koelinstallaties: koelteopwekking .................................................................................................. 141
4
, Mechanische koeling: ijswatermachine ......................................................................................... 141
Air conditioning - koeling ............................................................................................................... 141
performantie ................................................................................................................................ 142
koelteopwekking .......................................................................................................................... 142
Passieve koeling: free cooling: natuurlijke nachtelijke ventilatie ...................................................... 143
Passieve koeling: free cooling: bodem / water wisselaar ................................................................. 144
Passieve koeling: water/water wisselaar ........................................................................................ 144
Waterpompen – directe expansie: (DX) lucht/lucht of lucht/water ................................................... 145
Canadese put .............................................................................................................................. 145
Canadese put BWW ..................................................................................................................... 146
6.koelinstallaties: verdeling koelte .................................................................................................... 146
Fluidum ijswater........................................................................................................................... 146
Fluidum lucht ............................................................................................................................... 146
7.koelinstallaties: eindunits koeling .................................................................................................. 147
Hoge en lage temperatuur koeling ................................................................................................. 147
eindunits ..................................................................................................................................... 147
En nu? ......................................................................................................................................... 148
1.inleiding & normering .................................................................................................................... 149
Type blusmiddelen ....................................................................................................................... 150
2.interventiemiddelen ...................................................................................................................... 150
Eerste interventie = essentieel en belangrijk ................................................................................... 150
Proces ivm keuze en plaatsing mobiele toestellen .......................................................................... 150
Keuze blusmiddel: brandklassen ................................................................................................... 151
Draagbare snelblussers ................................................................................................................ 151
Mobiele brandkarren .................................................................................................................... 152
blusdekens .................................................................................................................................. 152
3.Vaste niet-automatische blusmiddelen .......................................................................................... 152
Droge stijgleiding .......................................................................................................................... 152
muurhapels ................................................................................................................................. 152
muurhydranten ............................................................................................................................ 153
Aansluiting brandleiding net .......................................................................................................... 153
Dimensionering leidingnet brandhaspels en hydranten................................................................... 153
drukverhogingsinstallatie .............................................................................................................. 154
bluswaterput ............................................................................................................................... 154
4.automatische blusinstallaties........................................................................................................ 154
Decentrale installaties.................................................................................................................. 154
Decentrale installaties: grootkeukens > dampkap .......................................................................... 155
5
, Sprinkler-installatie ...................................................................................................................... 155
1.inleiding ....................................................................................................................................... 157
Waarom elektriciteit ..................................................................................................................... 157
Ontstaan elektriciteit .................................................................................................................... 157
circuits ........................................................................................................................................ 158
Eenheden van energie................................................................................................................... 158
Eenheden van elektriciteit ............................................................................................................. 159
Energie & elektriciteit: spanning en stroom .................................................................................... 159
Arbeid en vermogen ...................................................................................................................... 159
Overzicht eenheden en formules ................................................................................................... 160
elektromagnetisme ...................................................................................................................... 160
Soorten stromen & spanningen ..................................................................................................... 160
arei .............................................................................................................................................. 162
installatiemateriaal ...................................................................................................................... 162
2.hoogspanningsnet ........................................................................................................................ 163
Algemeen .................................................................................................................................... 163
Voordeel hoogspanning ................................................................................................................ 163
Hoogspanningsnet in BE ............................................................................................................... 163
Hoogspanning en elektromagnetische straling ............................................................................... 163
3.laagspanningsnet & aftakking ........................................................................................................ 164
Eenfasig wisselspanningsnet 1 x 230V ........................................................................................... 164
3-fasige stroom ............................................................................................................................ 164
Omrekenen van vermogen ............................................................................................................ 165
Aansluiting op het distributienet .................................................................................................... 165
Standaard aansluiting tot 100A ..................................................................................................... 165
Aansluiting > 160A (>100kW) ......................................................................................................... 165
hoogspanningsklokaal .................................................................................................................. 165
Aansluitkabel elektriciteit 1 x 230V ................................................................................................ 166
Aansluitkabels elektriciteit 3 x 400V+N .......................................................................................... 166
Nutmaatschappen – hoe zit de energiemarkt in elkaar .................................................................... 167
4.binneninstallatie ........................................................................................................................... 167
Overzicht componenten ............................................................................................................... 167
Elektrisch bord ............................................................................................................................. 167
Grotere vermogens ....................................................................................................................... 169
sturingscomponenten .................................................................................................................. 169
Elektrisch bord ............................................................................................................................. 169
aardingsinstallatie ........................................................................................................................ 169
6
, Componenten aardinginstallatie ................................................................................................... 170
aardingslus .................................................................................................................................. 170
Meting weerstand ......................................................................................................................... 171
beschermingsgeleider .................................................................................................................. 171
Equipoteniale verbinding .............................................................................................................. 171
Soorten kabels ............................................................................................................................. 171
1 x 230V ....................................................................................................................................... 172
Leidingen in residentiele sector / massiefbouw .............................................................................. 173
Leidingen in residentiele sector / (hout)skeletbouw ........................................................................ 174
Leidingnetwerk in grote gebouwen ................................................................................................ 174
Bekabeling in grote gebouwen ....................................................................................................... 174
Plaatsing elektriciteit .................................................................................................................... 175
Symbolen & eendraadschema ...................................................................................................... 175
voedingen .................................................................................................................................... 176
Type schakelaar ........................................................................................................................... 176
Eenpolige schakelaar ................................................................................................................... 176
Dubbelpolige schakelaar .............................................................................................................. 177
wisselschakeling .......................................................................................................................... 177
kruisschakeling ............................................................................................................................ 177
serieschakeling ............................................................................................................................ 177
Impulsschakelaar (drukschakelaar) > teleruptor ............................................................................ 177
Opdeling in volumes ..................................................................................................................... 178
Principe tekening.......................................................................................................................... 178
Beschermingsgraad per volume (of niet toegelaten) ....................................................................... 179
Keuring & dossier ......................................................................................................................... 179
Tabel van uitwendige invloeden (UI) ............................................................................................... 179
Risico analyse .............................................................................................................................. 180
bekwaamheid .............................................................................................................................. 180
bevoegdheden ............................................................................................................................. 181
Studie van de elektrische installatie .............................................................................................. 181
5.Domotica / gebouwbeheer ............................................................................................................ 183
6.zwakstroom-installatie .................................................................................................................. 183
1.nutsvoorzieningen......................................................................................................................... 184
overzicht ...................................................................................................................................... 184
nutsmaatschappijen .................................................................................................................... 184
Binnenbrengen nuts leidingen ....................................................................................................... 185
Tellerlokaal / -lokalen ................................................................................................................... 186
7
,2.technische lokalen ........................................................................................................................ 186
Types lokalen ............................................................................................................................... 186
tellerlokalen ................................................................................................................................. 186
Tellerlokaal elektriciteit ................................................................................................................ 187
elektriciteitsteller ......................................................................................................................... 187
hoogspanningscabine .................................................................................................................. 187
gastellerlokaal ............................................................................................................................. 187
Standaard gasteller ...................................................................................................................... 188
tellerbatterij ................................................................................................................................. 188
Teller grotere vermogens (90-363kW.............................................................................................. 188
Industriële gasteller ...................................................................................................................... 188
Afmetingen gasleiding .................................................................................................................. 188
watertellerlokaal .......................................................................................................................... 189
serverlokalen ............................................................................................................................... 189
Lokale luchtgroepen ..................................................................................................................... 189
stookplaats .................................................................................................................................. 190
Lokaal koelinstallatie / warmtepomp ............................................................................................. 191
Koelinstallatie: buitenzone............................................................................................................ 191
1.inleiding en normering ................................................................................................................... 192
2.liften ............................................................................................................................................ 192
historiek ...................................................................................................................................... 192
Paternoster lift ............................................................................................................................. 193
Types liften .................................................................................................................................. 193
Hydraulische lift ........................................................................................................................... 193
Elektrische lift .............................................................................................................................. 193
Onderdelen tractielift ................................................................................................................... 194
schaarlift ..................................................................................................................................... 194
spindellift .................................................................................................................................... 194
Afmetingen lift .............................................................................................................................. 195
Toegang tot de lift ......................................................................................................................... 195
huisliften ..................................................................................................................................... 195
3.roltrappen en rolbanden ................................................................................................................ 195
1.inleiding en normering ................................................................................................................... 196
Functionele eisen ......................................................................................................................... 196
Hygiëne en voedselveiligheid ........................................................................................................ 196
Overzicht keukenindeling .............................................................................................................. 197
Stroomdiagram van voedselstroom in de keuken ........................................................................... 198
8
, Lineaire opstelling ........................................................................................................................ 198
Galerij opstelling .......................................................................................................................... 198
Eiland opstelling ........................................................................................................................... 199
Inleiding U & L vormige opstelling .................................................................................................. 199
2.technische uitrusting .................................................................................................................... 199
Veiligheid en nood ........................................................................................................................ 199
Ventilatie en luchtkwaliteit ............................................................................................................ 200
Ventilatie: 3 afzuigsystemen ......................................................................................................... 200
Ventilatie: filters ........................................................................................................................... 201
Watertoevoer en -afvoer ............................................................................................................... 201
verlichting .................................................................................................................................... 201
Elektrische aansluiting.................................................................................................................. 201
Koelopslag & vriesopslag .............................................................................................................. 202
3.toestellen ..................................................................................................................................... 202
materialiteit ................................................................................................................................. 202
bereiding ..................................................................................................................................... 202
afwas........................................................................................................................................... 203
9
, GEBOUWUITRUSTING
Leerdoelstellingen:
Deel 1 - Ventilatie
- Regelgeving, types en principes
- Debieten bepalen
- Kanalentracé en toebehoren dimensioneren
- Verwarmings- en koelbatterijen dimensioneren
- Ventilatieroosters selecteren
- Ventilatietoestellen selecteren
Deel 2 - Technische lokalen
- Regelgeving en principes
- Aansluitingen (water, elektriciteit en gas) bepalen adhv type project
- Aansluiting riolering & waterzuiveringzones
- Locatie meter (elektriciteit, water) en hoe verbinden
- Grootte en locatie van de technische lokalen en schachten kunnen inschatten
Deel 3 – Sanitair
- Regelgeving en principes
- Componenten benoemen en hun functies kennen
- Afvoer:
> Afvoerleidingen + verluchting dimensioneren (standleidingen, horizontale
verzamelleidingen en huisrioleringen)
> Regenwater / septische put / infiltratie dimensioneren
- Toevoer:
> Toevoerleidingen dimensioneren
> drukverhoging
Deel 4 - Brandbestrijding
- Regelgeving en principes
- Typologie brandwetgeving (laagbouw, …)
- Aantal brandblussers
- Onderscheid tussen de verschillende systemen
- Leidingen brandhaspels dimensioneren
Deel 5 - Transportsystemen
- Regelgeving en principes
- Types liften
- Technische fiche of technisch plan kunnen interpreteren
- Geen dimensioneringsberekening
Deel 6 - Grootkeukens
- HACCP
- Principe en types van zonering
- Types afzuigkap
- Debieten dampkap/ventilatie kunnen bepalen
10