Inleiding tot de filosofie
INLEIDING TOT FILOSOFIE
Etymologie: filosofie stamt uit het Oud-Grieks: ‘φιλοσοφία’
Philos betekent vriend, liefhebber + sophia betekent wijsheid liefde voor de wijsheid, ‘wijsbegeerte’
Vroeger omvatte de filosofie alle disciplines:
- Wiskunde
- Wetenschap
- Pscyhologie
Nu is het een eigen discipline, maar moeilijk te definiëren
Specifiek aan filosofie = fundamentele vragen stellen (= the big questions), vooroordelen onderzoeken, logisch nadenken, vooronderstellingen aan
het licht brengen “denken over denken”
Maar ook: zelf nadenken! Kennis onderscheiden van geloof en meningen = rationeel en kritisch nadenken, filosofie = emancipatie
THEMA 1: ETHIEK
BEGRIPPENKADER
Waarden en deugden
Waarden = algemene morele uitgangspunten, aspecten van het leven die we belangrijk (‘waardevol’) vinden. Drukken een beoordeling of
evaluatie uit:
- Bv. “tolerantie is de basis van onze democratie” tolerantie is een belangrijke aarde. Niet alleen de basis, maar democratie werkt door
dat veel mensen tolerantie belangrijk vinden op een tolerante manier in het leven staan.
- “alles staat of valt bij eerlijkheid” je drukt een waarde in, niet het leven. Je vindt eerlijkheid belangrijk, iemand heeft gelogen tegen jou
en je zegt dat het zo niet gaat in je vriendschap, want eerlijk zijn tegen elkaar is een waarde.
- “gezondheid is een kostbaar goed” je vindt het belangrijk dat een overheid waakt over de mogelijkheid van haar burgers om gezond te
kunnen leven. Als gezondheid een kostbaar goed is voor de overheid, dan gaan sommige fabrieken dingen niet mogen doen om zo
mensen te beschermen bijvoorbeeld.
- “vrijheid is de hoogste waarde binnen de liberale samenleving”
- “het komende jaar wil ik meer tijd vrijmaken voor mijn familie en vrienden”
Waardevolle karaktereigenschappen noemen we deugden: bv. vriendelijkheid, eerlijkheid, bescheidenheid
Waarden: veiligheid, vrijheid, vriendschap, rechtvaardigheid, integriteit
Normen: wees eerlijk, werk af waaraan je begint, wees mild voor anderen
Vergelijk met nieuwjaarsvoornemens:
- Waarden algemene zaken waaraan je meer aandacht wilt besteden, bv. meer tijd doorbrengen met vrienden, familie
- Normen concrete gedragsregels om je leven anders in te richten, bv. wekelijks gaan sporten, stoppen met roken, elke dag een uur
klassieke muziek beluisteren
Normen
= concrete gedragsbepalingen, specifieke regels die ons voorschrijven wat we moeten of mogen doen
Drukken een plicht of een permissie of een verbod uit
Bv. “breek nooit je belofte” concrete gedragsbepaling, een regel, “een leugentje om bestwil is toegestaan”, “je moet de waarheid spreken”
Normen zijn een toepassing van waarden op het praktische leven
Afbakening van de ethiek
Moreel: wat overeenstemt met de heersende waarden en normen, bv. de zieken verzorgen
Immoreel: wat de heersende waarden en normen schendt, bv. uitsluiting o.b.v. racisme
a-moreel: waarbij geen waarden en normen betrokken zijn, bv. “de zon komt op in het oosten”
, Afbakening domein van de ethiek: moreel vs. A-moreel
Moraal en ethiek
Moraal: stelsel van normen en waarden, dat betrekking heeft op het handelen van mensen
“in de moraal van de antiek-Griekse cultuur stond dapperheid hoog aangeschreven”
- Je kan ook een onderscheid maken tussen een publieke en persoonlijke moraal
= de normen en waarden die er zijn, heersen of gelden in een bepaalde cultuur
Ethiek: studie van normen en waarden, die zich richt op de vraag welke normen en waarden we kunnen rechtvaardigen = moraalfilosofie =
systematische reflectie op die geldende moraal
Bv. “Waarom moeten we gezondheid beschouwen als een belangrijke waarde?”
Rechtvaardiging
Kerntaak van de ethiek:
- Niet beschrijven (descriptief), bv. antropologie, rechtsgeleerdheid
- Niet verklaren (oorzaken), bv. sociologie, geschiedenis
- Geldigheid onderzoeken van waarden en normen
Ethiek stelt de vraag hoe het zou moeten zijn + zoekt daar redelijke argumenten voor
Ethiek is niet beschrijvend of descriptief, zij stelt zich niet tevreden met het beschrijven van de bestaande toestand en het aangeven van de
oorzaken daarvan. Ethiek is normatief. Zij beweegt zich altijd op het niveau van hoe iets zou moeten zijn.
Descriptief = wat zich beperkt tot ‘wat is’ en die toestand tracht te beschrijven
Normatief = wat zich richt op ‘wat zou moeten zijn’ en dat ideaal tracht voor te schrijven
Hoe rechtvaardig je een norm?
- Niet door oorzaken te formuleren
- Wel door redenen te formuleren voor die norm
- Welke normen en waarden kunnen we met goede redenen verdedigen?
- Wanneer kunnen we spreken van goede redenen?
De ethiek is zelf normatief: ze vormt een oordeel over de geldende normen en waarden en geeft dus aan welke normen en waarden we zouden
moeten naleven (moreel vs. Immoreel)
Ethiek: wetenschappelijke discipline
Een raadseltje uit de fysica (situatie zonder luchtweerstand)
a. Een steen die twee keer zo zwaar is, komt twee keer sneller neer
b. Een steen die twee keer zo zwaar is, komt vier keer sneller neer
c. Het gewicht speelt geen rol: zelfs een pluimpje en een betonblok zouden even snel neerkomen
Van Galileo: “ all objects on earth without air to provide wind resistance fall at a uniform acceleration of
-9.8m/s/s despite the mass off the object.”
Analogie met exacte wetenschap:
- Systematisch nadenken over moraal
- Ethiek streeft naar een vorm van objectieve geldigheid
- Geen kwestie van persoonlijke mening
Verschil met wetenschap:
- Geen verklaring of loutere beschrijving van fenomenen
- Onderzoek of er goede redenen zijn voor een norm
= vraag naar rechtvaardiging
,HET FUNDERINGSPROBLEEM
Uit feiten geen normen
Logische kloof tussen zijn en behoren (moeten)
Uit constatering dat iets het geval is, volgt niet dat we iets moeten doen (of nalaten) uit een feit kan niet zonder meer een norm worden
afgeleid
Bv. “vlees eten veroorzaakt leed bij dieren we mogen geen vlees eten”, “dit ritueel bepaalt onze identiteit we mogen het niet afschaffen”
niet geldig
Twee verregaande implicaties:
1. Het hele wetenschappelijke instrumentarium van feiten, verklaringen, experimenteel bewijs, … is niet bruikbaar in de ethiek
2. De hele (exacte) wetenschap kan geen sluitend argument geven over hoe we ons leven moeten leiden
Geen ultieme fundering
Een correcte redenering om normen te rechtvaardigen bevat naast feitelijke ook normatieve argumenten:
a. Vlees eten veroorzaakt leed bij dieren
b. We mogen geen leed veroorzaken bij dieren
We mogen geen vlees eten
a. Dit ritueel bepaalt onze identiteit
b. Onze identiteit mag niet veranderen
We mogen het ritueel niet afschaffen
Maar: wat rechtvaardigt de bewering dat we geen leed mogen veroorzaken bij dieren of dat identiteit onveranderlijk moet zijn?
Probleem: elke norm die we aannemen, moet opnieuw gefundeerd worden. Er is in de westerse samenleving geen algemeen aanvaarde geldige
basis of bron voor morele normativiteit (bv. God). ‘regressus ad infinitum’
Funderingsprobleem: het is onmogelijk om tot een ultieme fundering voor ethische stellingnamen te komen
Tussen objectivisme en relativisme
Objectivisme = de juistheid van algemene morele uitgangspunten kan bewezen worden
Relativisme = uiteindelijk zijn normen en waarden altijd relatief; het is zinloos om te proberen ze te rechtvaardigen
Tussenweg = het heeft zin om algemene morele uitgangspunten te onderzoeken en na te gaan welke morele consequenties ze met zich
meebrengen
We kunnen altijd goede redenen geven, ookal kunnen we die redenen niet funderen.
Het probleem van het relativsme
Ten opzichte van wat zijn normen en waarden relatief?
- Cultuurrelativisme (geografisch en historisch)
o Bv. Doodstraf, besnijdenis
o Fundamentele verschillen tussen culturen
- Wat met vriendschap? Liegen?
o Cultuuroverstijgende normen en waarden
o Redenen kunnen overtuigend zijn
- Subjectivisme zoals emotivisme
o Morele uitspraak is uitdrukking van gevoel
o Ethische discussie = uiten en beïnvloeden van gevoelens
Drie bezwaren tegen het emotivisme
1. Afkeer leidt niet altijd tot morele afkeuring en waardering niet altijd tot morele goedkeuring
a. Bv. Bewondering voor de schurk
2. We hechten veel betekenis aan de rechtvaardiging van onze morele keuzes
, 3. Morele gevoelens zijn niet de oorzaak, maar het gevolg van morele opvattingen
a. Bv. “ik ben trots dat ik de waarden van mijn cultuur heb verdedigd”
MORELE WAARDEN: VRIJHEID, AUTHENTICITEIT, GELUK
Het goede leven
Waarden = algemene uitdrukking van wat we in ons leven belangrijk vinden. Vandaar: bestanddelen van het goede leven.
--> 3 centrale waarden
Rechtvaardiging = tussenweg tussen objectivisme en relativisme: redenen geven waarom deze waarden zo belangrijk vinden. Van subjectieve
voorkeur naar meer algemeen perspectief.
Vrijheid
Waarom is vrijheid zo’n centrale waarde?
- Instrumentele waarden: wat we ermee kunnen bereiken
- Intrinsieke waarde (echte, objectieve waarde): onafhankelijk van de gevolgen van die vrijheid
o Symbolische waarde (erkenning), bv. Homohuwelijk, vrijheid van meningsuiting
o Expressieve waarde (zelfrealisering en verantwoordelijkheid)
Niet een gevolg, maar een kenmerk van vrijheid, bv. Een beroep kiezen
Is vrijheid dan een absolute waarde?
- Soms inperking nodig om andere vrijheden te beschermen, bv. Vrijheid van meningsuiting, godsdienstvrijheid
- Niet iedere vrijheidsvergroting is moreel relevant, bv. Keuze in consumptiemiddelen
- Extra vrijheden brengen ook extra verantwoordelijkheden, bv. Prenatale diagnostiek, keuzes rond levenseinde
Authenticiteit
Wat is dit ‘zelf’ waar we via onze vrijheid uitdrukking aan geven?
- ‘Trouw zijn aan jezelf’: iedereen moet zijn of haar ware identiteit zo goed mogelijk tot uitdrukking proberen te brengen
- ‘Authentiek ik’ dat voorafgaat aan mijn handelingen
- Is dat altijd goed? Bv. Sadist: zijn we van nature goed of slecht?
- Wat bedoelen we met onze ‘identiteit’? Bv. Studiekeuze: oorzaak of gevolg van identiteit?
Identiteit (=tweedelig concept: het is enerzijds het resultaat van de keuzes die we maken, maar anderzijds ook iets dat aan die keuzes
voorafgaat)
- Interne bron (‘nature’): vaststaande karaktereigenschappen, overtuigingen en voorkeuren die min of meer constant blijven
(vergelijkbaar met nature)
- Externe bron (‘nurture’): invloed van de omgeving, zoals de verwachtingen van anderen en de rollen die we in de samenleving vervullen
(vergelijkbaar met ‘nurture’)
Authenticiteit = de juiste balans tussen interne en externe bronnen
- Niet koppig of egoïstisch
- Ook niet karakterloos of opportunistisch
Denkoefening:
Wellicht mogen we aannemen dat iedereen het belangrijk vindt om trouw te zijn aan zichzelf.
Maar wat betekent dat precies voor jou persoonlijk? Waar denk je aan als je zegt dat je trouw wil zijn aan jezelf?kan je een treffend voorbeeld
bedenken?
Wat zou er in je leven verloren gaan als je niet langer trouw kon zijn aan jezelf?
Geluk
Fundering voor vrijheid en authenticiteit?
Geluk = geluksgevoel? Een gevoel van blijdschap, diepe tevredenheid, zelfs van extase
Is geluk (begrepen als geluksgevoel) het allerbelangrijkste in ons leven? ( Einde van de regressus ad infinitum?)
INLEIDING TOT FILOSOFIE
Etymologie: filosofie stamt uit het Oud-Grieks: ‘φιλοσοφία’
Philos betekent vriend, liefhebber + sophia betekent wijsheid liefde voor de wijsheid, ‘wijsbegeerte’
Vroeger omvatte de filosofie alle disciplines:
- Wiskunde
- Wetenschap
- Pscyhologie
Nu is het een eigen discipline, maar moeilijk te definiëren
Specifiek aan filosofie = fundamentele vragen stellen (= the big questions), vooroordelen onderzoeken, logisch nadenken, vooronderstellingen aan
het licht brengen “denken over denken”
Maar ook: zelf nadenken! Kennis onderscheiden van geloof en meningen = rationeel en kritisch nadenken, filosofie = emancipatie
THEMA 1: ETHIEK
BEGRIPPENKADER
Waarden en deugden
Waarden = algemene morele uitgangspunten, aspecten van het leven die we belangrijk (‘waardevol’) vinden. Drukken een beoordeling of
evaluatie uit:
- Bv. “tolerantie is de basis van onze democratie” tolerantie is een belangrijke aarde. Niet alleen de basis, maar democratie werkt door
dat veel mensen tolerantie belangrijk vinden op een tolerante manier in het leven staan.
- “alles staat of valt bij eerlijkheid” je drukt een waarde in, niet het leven. Je vindt eerlijkheid belangrijk, iemand heeft gelogen tegen jou
en je zegt dat het zo niet gaat in je vriendschap, want eerlijk zijn tegen elkaar is een waarde.
- “gezondheid is een kostbaar goed” je vindt het belangrijk dat een overheid waakt over de mogelijkheid van haar burgers om gezond te
kunnen leven. Als gezondheid een kostbaar goed is voor de overheid, dan gaan sommige fabrieken dingen niet mogen doen om zo
mensen te beschermen bijvoorbeeld.
- “vrijheid is de hoogste waarde binnen de liberale samenleving”
- “het komende jaar wil ik meer tijd vrijmaken voor mijn familie en vrienden”
Waardevolle karaktereigenschappen noemen we deugden: bv. vriendelijkheid, eerlijkheid, bescheidenheid
Waarden: veiligheid, vrijheid, vriendschap, rechtvaardigheid, integriteit
Normen: wees eerlijk, werk af waaraan je begint, wees mild voor anderen
Vergelijk met nieuwjaarsvoornemens:
- Waarden algemene zaken waaraan je meer aandacht wilt besteden, bv. meer tijd doorbrengen met vrienden, familie
- Normen concrete gedragsregels om je leven anders in te richten, bv. wekelijks gaan sporten, stoppen met roken, elke dag een uur
klassieke muziek beluisteren
Normen
= concrete gedragsbepalingen, specifieke regels die ons voorschrijven wat we moeten of mogen doen
Drukken een plicht of een permissie of een verbod uit
Bv. “breek nooit je belofte” concrete gedragsbepaling, een regel, “een leugentje om bestwil is toegestaan”, “je moet de waarheid spreken”
Normen zijn een toepassing van waarden op het praktische leven
Afbakening van de ethiek
Moreel: wat overeenstemt met de heersende waarden en normen, bv. de zieken verzorgen
Immoreel: wat de heersende waarden en normen schendt, bv. uitsluiting o.b.v. racisme
a-moreel: waarbij geen waarden en normen betrokken zijn, bv. “de zon komt op in het oosten”
, Afbakening domein van de ethiek: moreel vs. A-moreel
Moraal en ethiek
Moraal: stelsel van normen en waarden, dat betrekking heeft op het handelen van mensen
“in de moraal van de antiek-Griekse cultuur stond dapperheid hoog aangeschreven”
- Je kan ook een onderscheid maken tussen een publieke en persoonlijke moraal
= de normen en waarden die er zijn, heersen of gelden in een bepaalde cultuur
Ethiek: studie van normen en waarden, die zich richt op de vraag welke normen en waarden we kunnen rechtvaardigen = moraalfilosofie =
systematische reflectie op die geldende moraal
Bv. “Waarom moeten we gezondheid beschouwen als een belangrijke waarde?”
Rechtvaardiging
Kerntaak van de ethiek:
- Niet beschrijven (descriptief), bv. antropologie, rechtsgeleerdheid
- Niet verklaren (oorzaken), bv. sociologie, geschiedenis
- Geldigheid onderzoeken van waarden en normen
Ethiek stelt de vraag hoe het zou moeten zijn + zoekt daar redelijke argumenten voor
Ethiek is niet beschrijvend of descriptief, zij stelt zich niet tevreden met het beschrijven van de bestaande toestand en het aangeven van de
oorzaken daarvan. Ethiek is normatief. Zij beweegt zich altijd op het niveau van hoe iets zou moeten zijn.
Descriptief = wat zich beperkt tot ‘wat is’ en die toestand tracht te beschrijven
Normatief = wat zich richt op ‘wat zou moeten zijn’ en dat ideaal tracht voor te schrijven
Hoe rechtvaardig je een norm?
- Niet door oorzaken te formuleren
- Wel door redenen te formuleren voor die norm
- Welke normen en waarden kunnen we met goede redenen verdedigen?
- Wanneer kunnen we spreken van goede redenen?
De ethiek is zelf normatief: ze vormt een oordeel over de geldende normen en waarden en geeft dus aan welke normen en waarden we zouden
moeten naleven (moreel vs. Immoreel)
Ethiek: wetenschappelijke discipline
Een raadseltje uit de fysica (situatie zonder luchtweerstand)
a. Een steen die twee keer zo zwaar is, komt twee keer sneller neer
b. Een steen die twee keer zo zwaar is, komt vier keer sneller neer
c. Het gewicht speelt geen rol: zelfs een pluimpje en een betonblok zouden even snel neerkomen
Van Galileo: “ all objects on earth without air to provide wind resistance fall at a uniform acceleration of
-9.8m/s/s despite the mass off the object.”
Analogie met exacte wetenschap:
- Systematisch nadenken over moraal
- Ethiek streeft naar een vorm van objectieve geldigheid
- Geen kwestie van persoonlijke mening
Verschil met wetenschap:
- Geen verklaring of loutere beschrijving van fenomenen
- Onderzoek of er goede redenen zijn voor een norm
= vraag naar rechtvaardiging
,HET FUNDERINGSPROBLEEM
Uit feiten geen normen
Logische kloof tussen zijn en behoren (moeten)
Uit constatering dat iets het geval is, volgt niet dat we iets moeten doen (of nalaten) uit een feit kan niet zonder meer een norm worden
afgeleid
Bv. “vlees eten veroorzaakt leed bij dieren we mogen geen vlees eten”, “dit ritueel bepaalt onze identiteit we mogen het niet afschaffen”
niet geldig
Twee verregaande implicaties:
1. Het hele wetenschappelijke instrumentarium van feiten, verklaringen, experimenteel bewijs, … is niet bruikbaar in de ethiek
2. De hele (exacte) wetenschap kan geen sluitend argument geven over hoe we ons leven moeten leiden
Geen ultieme fundering
Een correcte redenering om normen te rechtvaardigen bevat naast feitelijke ook normatieve argumenten:
a. Vlees eten veroorzaakt leed bij dieren
b. We mogen geen leed veroorzaken bij dieren
We mogen geen vlees eten
a. Dit ritueel bepaalt onze identiteit
b. Onze identiteit mag niet veranderen
We mogen het ritueel niet afschaffen
Maar: wat rechtvaardigt de bewering dat we geen leed mogen veroorzaken bij dieren of dat identiteit onveranderlijk moet zijn?
Probleem: elke norm die we aannemen, moet opnieuw gefundeerd worden. Er is in de westerse samenleving geen algemeen aanvaarde geldige
basis of bron voor morele normativiteit (bv. God). ‘regressus ad infinitum’
Funderingsprobleem: het is onmogelijk om tot een ultieme fundering voor ethische stellingnamen te komen
Tussen objectivisme en relativisme
Objectivisme = de juistheid van algemene morele uitgangspunten kan bewezen worden
Relativisme = uiteindelijk zijn normen en waarden altijd relatief; het is zinloos om te proberen ze te rechtvaardigen
Tussenweg = het heeft zin om algemene morele uitgangspunten te onderzoeken en na te gaan welke morele consequenties ze met zich
meebrengen
We kunnen altijd goede redenen geven, ookal kunnen we die redenen niet funderen.
Het probleem van het relativsme
Ten opzichte van wat zijn normen en waarden relatief?
- Cultuurrelativisme (geografisch en historisch)
o Bv. Doodstraf, besnijdenis
o Fundamentele verschillen tussen culturen
- Wat met vriendschap? Liegen?
o Cultuuroverstijgende normen en waarden
o Redenen kunnen overtuigend zijn
- Subjectivisme zoals emotivisme
o Morele uitspraak is uitdrukking van gevoel
o Ethische discussie = uiten en beïnvloeden van gevoelens
Drie bezwaren tegen het emotivisme
1. Afkeer leidt niet altijd tot morele afkeuring en waardering niet altijd tot morele goedkeuring
a. Bv. Bewondering voor de schurk
2. We hechten veel betekenis aan de rechtvaardiging van onze morele keuzes
, 3. Morele gevoelens zijn niet de oorzaak, maar het gevolg van morele opvattingen
a. Bv. “ik ben trots dat ik de waarden van mijn cultuur heb verdedigd”
MORELE WAARDEN: VRIJHEID, AUTHENTICITEIT, GELUK
Het goede leven
Waarden = algemene uitdrukking van wat we in ons leven belangrijk vinden. Vandaar: bestanddelen van het goede leven.
--> 3 centrale waarden
Rechtvaardiging = tussenweg tussen objectivisme en relativisme: redenen geven waarom deze waarden zo belangrijk vinden. Van subjectieve
voorkeur naar meer algemeen perspectief.
Vrijheid
Waarom is vrijheid zo’n centrale waarde?
- Instrumentele waarden: wat we ermee kunnen bereiken
- Intrinsieke waarde (echte, objectieve waarde): onafhankelijk van de gevolgen van die vrijheid
o Symbolische waarde (erkenning), bv. Homohuwelijk, vrijheid van meningsuiting
o Expressieve waarde (zelfrealisering en verantwoordelijkheid)
Niet een gevolg, maar een kenmerk van vrijheid, bv. Een beroep kiezen
Is vrijheid dan een absolute waarde?
- Soms inperking nodig om andere vrijheden te beschermen, bv. Vrijheid van meningsuiting, godsdienstvrijheid
- Niet iedere vrijheidsvergroting is moreel relevant, bv. Keuze in consumptiemiddelen
- Extra vrijheden brengen ook extra verantwoordelijkheden, bv. Prenatale diagnostiek, keuzes rond levenseinde
Authenticiteit
Wat is dit ‘zelf’ waar we via onze vrijheid uitdrukking aan geven?
- ‘Trouw zijn aan jezelf’: iedereen moet zijn of haar ware identiteit zo goed mogelijk tot uitdrukking proberen te brengen
- ‘Authentiek ik’ dat voorafgaat aan mijn handelingen
- Is dat altijd goed? Bv. Sadist: zijn we van nature goed of slecht?
- Wat bedoelen we met onze ‘identiteit’? Bv. Studiekeuze: oorzaak of gevolg van identiteit?
Identiteit (=tweedelig concept: het is enerzijds het resultaat van de keuzes die we maken, maar anderzijds ook iets dat aan die keuzes
voorafgaat)
- Interne bron (‘nature’): vaststaande karaktereigenschappen, overtuigingen en voorkeuren die min of meer constant blijven
(vergelijkbaar met nature)
- Externe bron (‘nurture’): invloed van de omgeving, zoals de verwachtingen van anderen en de rollen die we in de samenleving vervullen
(vergelijkbaar met ‘nurture’)
Authenticiteit = de juiste balans tussen interne en externe bronnen
- Niet koppig of egoïstisch
- Ook niet karakterloos of opportunistisch
Denkoefening:
Wellicht mogen we aannemen dat iedereen het belangrijk vindt om trouw te zijn aan zichzelf.
Maar wat betekent dat precies voor jou persoonlijk? Waar denk je aan als je zegt dat je trouw wil zijn aan jezelf?kan je een treffend voorbeeld
bedenken?
Wat zou er in je leven verloren gaan als je niet langer trouw kon zijn aan jezelf?
Geluk
Fundering voor vrijheid en authenticiteit?
Geluk = geluksgevoel? Een gevoel van blijdschap, diepe tevredenheid, zelfs van extase
Is geluk (begrepen als geluksgevoel) het allerbelangrijkste in ons leven? ( Einde van de regressus ad infinitum?)
