INLEIDING TOT SOCIALE PSYCHOLOGIE
Psychologie = wetenschappelijke studie van menselijk gedrag en de interne processen
(mentale, emotie) die hieraan ten grondslag liggen -> gaat niet enkel om mensen met
mentale problemen
Psychologie is vrij recent (jonge wetenschap)
Waarom psychologie wetenschappelijk? Gebruikt methoden uit exact-wetenschappelijke
disciplines, maar door de complexiteit van gedrag is de theorie vaak minder goed volledig
toetsbaar
Stappen van methodologie
Fase 1: observatie of beschrijving
Fase 2: stellen van hypothesen
Fase 3: onderzoeksplan, zoals beslissen type design en meetmethode
Fase 4: dataverzameling en verwerking
Fase 5: interpretatie en hypothesen voor verder onderzoek
=> cyclisch proces
Gedrag
= overt (waarneembaar) en covert (attitudes, emoties, opinies)
Individueel gedrag: sociale context maar in eerder kleine kring
Algemeen en specifiek gedrag: wetmatigheden, maar ook variatie
Geschiedenis van de psychologie
Hedendaags: biopsychosociaal model
Idee:
Zowel aangeboren als aangeleerde invloeden !!
- belang van genetica (tweelingstudies, beide andere opvoeding maar zelfde genetica)
- wisselwerking tussen lichaam en geest
- bestudeert objectief waarneembare, maar ook niet waarneembare processen
- hoofdfocus blijft op objectieve meetmethoden, maar er is wel een hernieuwde interesse voor
technieken om minder bewuste processen te meten
Impliciete (waarvan men zich niet bewust is) en expliciete cognities (die men kan opnoemen als men hiernaar
gevraagd wordt)
=> steeds meer assumptie dat er zowel een ‘automatisch’ pad is naar gedrag als een
‘beredeneerd’ pad
1
,Het belang van de biologie
Evolutie
Sommige genetische eigenschappen verhogen kans op nakomelingen & overleving en worden
doorgegeven over generaties
Inprenting (de ganzen van Konrad Lorenz) -> kort na geboorte, automatische hechting aan een ouderfiguur. Lorenz
toonde dit aan: jonge ganzen volgden hem als moeder omdat ze hem als eerste zagen na het uitkomen)
Glimlach baby’s die worden geïmiteerd van ouder (overlevingsstrategie, hoe meer je imiteert hoe sterker je de
band aanhaalt, hoe hoger de overlevingskans)
Lichamelijke processen
- hersenletsel beïnvloeden sterk het gedrag (impulsiviteit neemt toe of Alzheimer, leidt tot
veranderingen in gedrag en persoonlijkheid)
- productie van hormonen (testosteron -> agressie)
- weinig zonlicht -> wordt men neerslachtig
- lichaamsbeweging -> goed humeur
Cognitieve processen
Mensen leren constant, het gedrag verandert op basis van vroegere ervaringen
Mens & dier leren bepaalde handelingen uit te voeren omdat ze op basis van kennis
verwachten dat die tot een bevredigend resultaat zullen leiden
Dit is het tegenovergestelde van behaviorisme, een automatische stimulus-respons
connecties
Hedendaags: de mens als sociaal wezen:
Mensen zoeken nabijheid op bij anderen in hun sociale groep
WEIRD samples = veel bevindingen slechts van toepassing op één type beschaving
(westerse geïndustrialiseerde landen die rijk & democratisch zijn) daarom dat deze inzichten
met een korreltje zout worden genomen
Er zijn veel culturele verschillen in de wereld:
- individualisme versus collectivisme -> in individuele culturen draait het om persoonlijke
vrijheid, terwijl in collectieve culturen de groep centraal staat
- hiërarchisch & egalitair (inkomensongelijkheid) -> sommige samenlevingen accepteren
duidelijke machtsverschillen & inkomensongelijkheid, terwijl andere streven naar gelijkheid
- rolverdeling van man & vrouw
Sociale psychologie = studie naar hoe gedachten, gevoelens, motivaties en gedrag van
mensen worden beïnvloed door (vermoede) aanwezigheid van anderen en hoe we zelf een
invloed hebben op anderen -> vooral onderwerpen uit het dagelijkse leven
Voorbeelden:
2
,- wat is de impact van groepsgrootte en groepsdynamica bij de beraadslaging van een jury in rechtbank?
- van waaruit ontstaan discriminatie en vooroordelen bij een individu?
- hoe kiezen mensen een partner?
- waarom kan je de impact van ‘fake news’ niet makkelijk ongedaan maken?
Men wordt beïnvloed door de reactie die andere geven
Bij de laughtrack van een talkshow gaan we het grapje dat verteld is, ook positiever zien
Hoe verschilt sociale psychologie van sociologie?
Focus
Sociologie:
Heeft een ruimere focus op de maatschappij en klasseert personen volgens nationaliteit, ras,
sociaal-economische klassen en andere groepsfactoren
Ze behandelt thema’s zoals impact van sociaal-economische status op stemgedrag voor
linkse & rechtse partijen
Sociale psychologie:
Dit richt zich eerder op het individuele niveau zoals vragen als welke attitudes bepalen dat
iemand voor een linkse of rechtse partij stemt
Methode
Sociologie:
Maakt vaker gebruik van grootschalige bevolkingsonderzoek of volkstellingen
Sociaal kapitaal = hoe groot is het netwerk & hoeveel mensen zitten er in uw kring
Sociale psychologie:
Ze doen vaker experimenteel onderzoek bij het individu en in kleine groepen
Sociale steun = als mensen ingebed zijn in een goed sociaal systeem heeft dat op heel veel aspecten invloed,
terwijl psychologie vaker gaat kijken naar de sociale steun
Effect van een groep op individu
Sociologie:
Bestudeert het effect van de groep of samenleving op individuen
Hoe gedrag verandert door groepsdruk of maatschappelijke normen
Sociale psychologie:
Onderzoekt het effect van de sociale context op het individu
Hoe iemands mening of gedrag beïnvloed wordt door de aanwezigheid van anderen
3
, Persoonlijkheidspsychologie:
Richt zich op de eigenschappen van het individu zelf
Waarom de ene persoon spontaner is dan de andere
Voorbeeld:
Bij presidentsverkiezingen kunnen reacties van het publiek een sterke invloed hebben op hoe
mensen kandidaten beoordelen !!
Tijdens een radiodebat tussen Reagan & Mondale:
Gelach van het publiek hoorbaar na Reagans antwoord: mensen gingen hem sympathieker &
sterker vinden
Gelach niet hoorbaar: geen invloed op de eigen mening van de luisteraars (mening bleef bij
hun eerdere mening)
=> de reactie van anderen onze eigen mening beïnvloedt, een klassiek voorbeeld van sociale
beïnvloeding, wat wordt bestudeerd in de sociale psychologie
Belangrijke fasen in geschiedenis van sociale psychologie
Jaren van bevestiging (1936-1960)
Onder invloed van beurscrash (progressief, aandacht voor maatschappelijke problemen) en
WOII -> hoe kan het zijn dat iemand tot zo’n gruwelijke daden gedreven kan worden? -> ze
dachten dat iedereen die hieraan mee deed psychopaten waren, maar de realiteit is dat
mensen zo kunnen worden overhaalt om dingen te doen die mensen eigenlijk niet willen
Kurt Lewin (fundamentele grondbegrippen over discipline) :
- gedrag wordt bepaald door hoe we wereld zien en interpreteren
- afhankelijk van persoon en omgeving
- sociale psychologie om maatschappelijke problemen op te lossen
Fundamenteel onderzoek probeert het inzicht in het menselijke gedrag te verruimen en wordt
vaak opgezet om een specifieke hypothese, afgeleid uit een theorie, te toetsen
Toegepast onderzoek hanteert sociaalpsychologische theorieën of methoden om dagelijkse
gebeurtenissen beter te begrijpen en een bijdrage te leveren tot het oplossen van
maatschappelijke problemen
Groei & debat (1960-1975)
Teleurstellend in oplossen maatschappelijke problemen -> de onderzoeken gaven dus weinig
inzicht in het dagelijks leven & wetenschappers waren niet in staat om oplossingen aan te
brengen voor de echte problemen
Veel experimenten werden uitgevoerd door labo experimenten uit te voeren & waren moeilijk
te vertalen naar het dagelijks leven
4
Psychologie = wetenschappelijke studie van menselijk gedrag en de interne processen
(mentale, emotie) die hieraan ten grondslag liggen -> gaat niet enkel om mensen met
mentale problemen
Psychologie is vrij recent (jonge wetenschap)
Waarom psychologie wetenschappelijk? Gebruikt methoden uit exact-wetenschappelijke
disciplines, maar door de complexiteit van gedrag is de theorie vaak minder goed volledig
toetsbaar
Stappen van methodologie
Fase 1: observatie of beschrijving
Fase 2: stellen van hypothesen
Fase 3: onderzoeksplan, zoals beslissen type design en meetmethode
Fase 4: dataverzameling en verwerking
Fase 5: interpretatie en hypothesen voor verder onderzoek
=> cyclisch proces
Gedrag
= overt (waarneembaar) en covert (attitudes, emoties, opinies)
Individueel gedrag: sociale context maar in eerder kleine kring
Algemeen en specifiek gedrag: wetmatigheden, maar ook variatie
Geschiedenis van de psychologie
Hedendaags: biopsychosociaal model
Idee:
Zowel aangeboren als aangeleerde invloeden !!
- belang van genetica (tweelingstudies, beide andere opvoeding maar zelfde genetica)
- wisselwerking tussen lichaam en geest
- bestudeert objectief waarneembare, maar ook niet waarneembare processen
- hoofdfocus blijft op objectieve meetmethoden, maar er is wel een hernieuwde interesse voor
technieken om minder bewuste processen te meten
Impliciete (waarvan men zich niet bewust is) en expliciete cognities (die men kan opnoemen als men hiernaar
gevraagd wordt)
=> steeds meer assumptie dat er zowel een ‘automatisch’ pad is naar gedrag als een
‘beredeneerd’ pad
1
,Het belang van de biologie
Evolutie
Sommige genetische eigenschappen verhogen kans op nakomelingen & overleving en worden
doorgegeven over generaties
Inprenting (de ganzen van Konrad Lorenz) -> kort na geboorte, automatische hechting aan een ouderfiguur. Lorenz
toonde dit aan: jonge ganzen volgden hem als moeder omdat ze hem als eerste zagen na het uitkomen)
Glimlach baby’s die worden geïmiteerd van ouder (overlevingsstrategie, hoe meer je imiteert hoe sterker je de
band aanhaalt, hoe hoger de overlevingskans)
Lichamelijke processen
- hersenletsel beïnvloeden sterk het gedrag (impulsiviteit neemt toe of Alzheimer, leidt tot
veranderingen in gedrag en persoonlijkheid)
- productie van hormonen (testosteron -> agressie)
- weinig zonlicht -> wordt men neerslachtig
- lichaamsbeweging -> goed humeur
Cognitieve processen
Mensen leren constant, het gedrag verandert op basis van vroegere ervaringen
Mens & dier leren bepaalde handelingen uit te voeren omdat ze op basis van kennis
verwachten dat die tot een bevredigend resultaat zullen leiden
Dit is het tegenovergestelde van behaviorisme, een automatische stimulus-respons
connecties
Hedendaags: de mens als sociaal wezen:
Mensen zoeken nabijheid op bij anderen in hun sociale groep
WEIRD samples = veel bevindingen slechts van toepassing op één type beschaving
(westerse geïndustrialiseerde landen die rijk & democratisch zijn) daarom dat deze inzichten
met een korreltje zout worden genomen
Er zijn veel culturele verschillen in de wereld:
- individualisme versus collectivisme -> in individuele culturen draait het om persoonlijke
vrijheid, terwijl in collectieve culturen de groep centraal staat
- hiërarchisch & egalitair (inkomensongelijkheid) -> sommige samenlevingen accepteren
duidelijke machtsverschillen & inkomensongelijkheid, terwijl andere streven naar gelijkheid
- rolverdeling van man & vrouw
Sociale psychologie = studie naar hoe gedachten, gevoelens, motivaties en gedrag van
mensen worden beïnvloed door (vermoede) aanwezigheid van anderen en hoe we zelf een
invloed hebben op anderen -> vooral onderwerpen uit het dagelijkse leven
Voorbeelden:
2
,- wat is de impact van groepsgrootte en groepsdynamica bij de beraadslaging van een jury in rechtbank?
- van waaruit ontstaan discriminatie en vooroordelen bij een individu?
- hoe kiezen mensen een partner?
- waarom kan je de impact van ‘fake news’ niet makkelijk ongedaan maken?
Men wordt beïnvloed door de reactie die andere geven
Bij de laughtrack van een talkshow gaan we het grapje dat verteld is, ook positiever zien
Hoe verschilt sociale psychologie van sociologie?
Focus
Sociologie:
Heeft een ruimere focus op de maatschappij en klasseert personen volgens nationaliteit, ras,
sociaal-economische klassen en andere groepsfactoren
Ze behandelt thema’s zoals impact van sociaal-economische status op stemgedrag voor
linkse & rechtse partijen
Sociale psychologie:
Dit richt zich eerder op het individuele niveau zoals vragen als welke attitudes bepalen dat
iemand voor een linkse of rechtse partij stemt
Methode
Sociologie:
Maakt vaker gebruik van grootschalige bevolkingsonderzoek of volkstellingen
Sociaal kapitaal = hoe groot is het netwerk & hoeveel mensen zitten er in uw kring
Sociale psychologie:
Ze doen vaker experimenteel onderzoek bij het individu en in kleine groepen
Sociale steun = als mensen ingebed zijn in een goed sociaal systeem heeft dat op heel veel aspecten invloed,
terwijl psychologie vaker gaat kijken naar de sociale steun
Effect van een groep op individu
Sociologie:
Bestudeert het effect van de groep of samenleving op individuen
Hoe gedrag verandert door groepsdruk of maatschappelijke normen
Sociale psychologie:
Onderzoekt het effect van de sociale context op het individu
Hoe iemands mening of gedrag beïnvloed wordt door de aanwezigheid van anderen
3
, Persoonlijkheidspsychologie:
Richt zich op de eigenschappen van het individu zelf
Waarom de ene persoon spontaner is dan de andere
Voorbeeld:
Bij presidentsverkiezingen kunnen reacties van het publiek een sterke invloed hebben op hoe
mensen kandidaten beoordelen !!
Tijdens een radiodebat tussen Reagan & Mondale:
Gelach van het publiek hoorbaar na Reagans antwoord: mensen gingen hem sympathieker &
sterker vinden
Gelach niet hoorbaar: geen invloed op de eigen mening van de luisteraars (mening bleef bij
hun eerdere mening)
=> de reactie van anderen onze eigen mening beïnvloedt, een klassiek voorbeeld van sociale
beïnvloeding, wat wordt bestudeerd in de sociale psychologie
Belangrijke fasen in geschiedenis van sociale psychologie
Jaren van bevestiging (1936-1960)
Onder invloed van beurscrash (progressief, aandacht voor maatschappelijke problemen) en
WOII -> hoe kan het zijn dat iemand tot zo’n gruwelijke daden gedreven kan worden? -> ze
dachten dat iedereen die hieraan mee deed psychopaten waren, maar de realiteit is dat
mensen zo kunnen worden overhaalt om dingen te doen die mensen eigenlijk niet willen
Kurt Lewin (fundamentele grondbegrippen over discipline) :
- gedrag wordt bepaald door hoe we wereld zien en interpreteren
- afhankelijk van persoon en omgeving
- sociale psychologie om maatschappelijke problemen op te lossen
Fundamenteel onderzoek probeert het inzicht in het menselijke gedrag te verruimen en wordt
vaak opgezet om een specifieke hypothese, afgeleid uit een theorie, te toetsen
Toegepast onderzoek hanteert sociaalpsychologische theorieën of methoden om dagelijkse
gebeurtenissen beter te begrijpen en een bijdrage te leveren tot het oplossen van
maatschappelijke problemen
Groei & debat (1960-1975)
Teleurstellend in oplossen maatschappelijke problemen -> de onderzoeken gaven dus weinig
inzicht in het dagelijks leven & wetenschappers waren niet in staat om oplossingen aan te
brengen voor de echte problemen
Veel experimenten werden uitgevoerd door labo experimenten uit te voeren & waren moeilijk
te vertalen naar het dagelijks leven
4
