2.1 fonetiek en fonologie
Inleiding
Fonetiek:
= studie van de fysische eigenschappen van klanken
= taalonafhankelijk
vb. kiel [kjil] vs koel [kwul]
= fonetisch relevant
≠ fonologisch relevant
Fonologie:
= studie van de linguïstische eigenschappen van klanken
= taal specifiek
vb. bier [bir] vs pier [pir]
= fonetisch relevant
= fonologisch relevant
à We kunnen alleszins besluiten dat de fonetiek zich bezighoudt met de fysische
eigenschappen, de productie en de perceptie, van spraakklanken, en dat ze daarom in
zekere zin taalonafhankelijk is, terwijl de fonologie zich interesseert voor de klanken als
deel van het taalsysteem en taal specifiek is.
Menselijke spraak is:
Variabel: klanken worden voortdurend anders uitgesproken
- Fonetische verschillen tussen taalgebruikers
- Fonetische verschillen binnen taalgebruikers
- Context gebonden fonetische verschillen
Continuüm: klanken worden aan elkaar verbonden
- Geen pauze tussen elke klank
- Geen pauze tussen elk woord
MAAR toch kunnen wij uit die doorlopende klankstroom betekeniselementen halen: hoe komt
dat?
Wij filteren/structureren de klankstroom door rekening te houden met de elementen van ons
taalsysteem: fonemen
• Discreet
• Ze kunnen duidelijk van elkaar onderscheiden worden.
• Constant
• Hun vorm blijft gehandhaafd ondanks de uiterlijke omstandigheden.
Foneem = een discreet en constant linguïstisch element dat een betekenisonderscheidende
functie heeft.
Een foneem kan voorkomen in verschillende varianten of allofonen:
1. Combinatorische varianten
De uitspraak van de klank verschilt door de omringende klanken
Vb. kiel [kjil] vs koel [kwul]
2. Vrije varianten
De uitspraak van de klank verschilt niet door de omringende klanken
Vb. /r/ rood: [R], [ʁ], [r]
De fonetiek
,Drie soorten fonetiek
Spraakklanken kan je op drie manieren bestuderen.
• De articulatorische fonetiek kijkt naar hoe je klanken maakt met je spraakorganen.
• De auditieve fonetiek kijkt naar hoe je klanken hoort.
• De akoestische fonetiek onderzoekt de fysieke eigenschappen van klanken
Articulatorische fonetiek
= De articulatorische fonetiek onderzoekt hoe je klanken maakt en welke delen van je mond
en keel daarbij actief zijn.
- Hoe we onze spraakklanken voortbrengen, welke spraakorganen daarbij gebruikt
worden, en hoe we de verschillende spraakklanken kunnen definiëren door te
beschrijven welke spraakorganen daarbij ingezet worden en hoe ze gebruikt worden.
Klanken worden genoteerd met symbolen uit het
Internationaal Fonetisch Alfabet (IPA)
In deze aanpak beschrijf je achtereenvolgens: de
medeklinkers, klinkers, halfklinkers, de tweeklanken
(I) Spraakorganen en medeklinkers
1. Het strottenhoofd of larynx
De longen hebben een belangrijke functie bij de
spraakproductie, omdat verreweg de meeste
talen lucht gebruiken die uit de longen stroomt om klanken
te produceren. De lucht die uit
de longen komt, komt terecht in de luchtpijp (trachea) en vervolgens in het strottenhoofd of
larynx. het strottenhoofd ook andere functies dan het produceren van klanken: het staat ons toe
om de luchtpijp af te sluiten, wat bijvoorbeeld verhindert dat we ons tijdens het eten verslikken
In het strottenhoofd bevinden zich de stembanden in feite twee grote plooien van spierweefsel
en slijmvlies die vastzitten aan beweeglijke kraakbeentjes en die daardoor zelf ook uiterst
beweeglijk zijn. Deze stembanden vormen samen met de
kraakbeentjes de stemspleet of glottis. De glottis staat open tijdens het ademen maar we
kunnen ze ook sluiten
• Stembanden gesloten of bijna gesloten
Als de stembanden bijna dicht staan, kunnen ze trillen. Er blijft dan een heel kleine opening waar
lucht door moet. Die snelle trillingen hoor je als stem.
• Stemhebbende klanken
Klanken waarbij de stembanden trillen.
Voorbeeld: z in zo.
Je voelt de trillingen als je je hand op je keel legt.
• Stemloze klanken
Klanken waarbij de stembanden niet trillen en open staan.
Voorbeeld: s in zoet.
Je voelt geen trillingen.
,• Stemgeving of fonatie
Dit is de eerste manier waarop we medeklinkers indelen:
stemhebbend of stemloos.
• Glottisslag of glottale stop [ʔ]
Een klank die ontstaat wanneer de stemspleet even volledig dichtklapt en daarna weer opent.
Je onderbreekt de luchtstroom heel kort.
In het Nederlands hoor je die soms aan het begin van een beklemtoonde klinker.
Voorbeelden:
• ver[ʔ]assen - ver[ʔ]eist
• be[ʔ]antwoorden - [ʔ]o! [ʔ]o!
• Plofklank (plosief of occlusief)
Een medeklinker waarbij het spraakkanaal volledig wordt afgesloten. Daarna ontsnapt de lucht in
één keer.
Voorbeelden:
• [ʔ] glottisslag
• [b] in baan
• [k] in hakken
• Glottale medeklinker h [h]
Ook geproduceerd in het strottenhoofd, maar niet als plofklank.
Het is een fricatief.
• Fricatief (wrijfklank)
Een medeklinker waarbij de articulatoren een kleine opening vormen. De lucht moet er met kracht
doorheen en veroorzaakt wrijving.
Voorbeeld: h in ham.
2. Het zachte gehemelte of velum
De lucht die uit de larynx stroomt, komt terecht in de keelholte of farynx. Voorbij de farynx
komt de lucht aan het zachte gehemelte of velum. Het uiteinde hiervan is de huig of de uvula.
Het velum kunnen we optillen zodat de lucht niet langs de neus kan ontsnappen. De klanken
die we dan produceren, worden gevormd door lucht die enkel langs de mondholte ontsnapt.
Men spreekt dan van orale klanken. Klanken die worden gevormd terwijl de lucht ook door de
neus ontsnapt, noemt men nasale klanken.
Je hebt nu 4 dingen om medeklinkers mee te beschrijven en onderscheiden:
1) De fonatie
Zijn de medeklinkers stemhebbend of stemloos (trillen de stembanden of niet)? De term fonatie
of stemgeving verwijst naar de trilling van de stembanden
2) De plaats van articulatie
Waar worden de medeklinkers gearticuleerd (of: waar wordt het spraakkanaal vernauwd of
afgesloten)?
3) De wijze van articulatie: Hoe worden de medeklinkers gearticuleerd?
4) Zijn de klanken oraal of nasaal?
Ter hoogte van de huig of de uvula worden de uvulairen (= klanken bij de huig (uvula),
achteraan in de mondgearticuleerd
, [R]: stemhebbende trilklank
De huig en de achterkant van de tong raken elkaar meerdere keren. Dit is de “getrilde huig-r”.
[ʁ]: stemhebbende fricatief
de huig en de tongrug maken dan niet echt contact, de lucht schuurt ertussen. Dit is de “wrijf-r”
die je in delen van Nederland hoort.
De klanken die ter hoogte van het zachte gehemelte of het velum worden gearticuleerd, noemt
men vela(i)ren:
- [g] (zoals in Frans goût, digue)
plofklank, stemhebbend
- [k] (zoals in kaak)
plofklank, stemloos
- [γ] (zoals in sommige uitspraken van gaan, geef)
fricatief, stemhebbend
- (zoals in zacht, hoog)
fricatief, stemloos
- [ŋ] (zoals in zingen)
nasaal, stemhebbend
3. Het harde gehemelte of palatum
De klanken die ter hoogte van het harde gehemelte of palatum gearticuleerd worden, noemt
men palatalen:
[ɲ] oranje - Deze klank ontstaat ook dikwijls door assimilatie, d.w.z. doordat een klank
zich enigszins aan de uitspraak van een buurklank aanpast, zoals in ben je.
4. De alveolen (of tandkassen)
De term alveolen verwijst naar de rand vooraan in het harde gehemelte. Hier onderscheidt men
twee articulatieplaatsen:
a) De plaats tussen de alveolen en het harde gehemelte, dus net voor het harde gehemelte:
men spreekt van alveo-palatalen, prepalatalen of post-alveolairen:
- [ʒ] Frans jeu, loge: fricatief, stemhebbend
- [ʃ] (of [š]) Frans chèvre, dimanche: fricatief, stemloos
b) De alveolen zelf - de klanken die hier gearticuleerd worden noemt men alveola(i)ren:
- [z] zonder, neuzen: fricatief, stemhebbend
- [s] sap, lassen: fricatief, stemloos
- [d] dier, adder: plofklank, stemhebbend
- [t] tak, meten: plofklank, stemloos136
- [n] neus, manier, pan: nasaal
Er zijn ook affricaten: een plofklank die langzaam opengaat en daardoor eindigt als een fricatief.
Voorbeelden uit het Engels:
– [dʒ] zoals in jump, stemhebbend
– [tʃ] zoals in cheers, stemloos
De Nederlandse tongpunt-r ([r]) hoort ook bij de alveolaire klanken.
– Je maakt deze r door de tongpunt tegen de tandkassen te laten trillen.
Inleiding
Fonetiek:
= studie van de fysische eigenschappen van klanken
= taalonafhankelijk
vb. kiel [kjil] vs koel [kwul]
= fonetisch relevant
≠ fonologisch relevant
Fonologie:
= studie van de linguïstische eigenschappen van klanken
= taal specifiek
vb. bier [bir] vs pier [pir]
= fonetisch relevant
= fonologisch relevant
à We kunnen alleszins besluiten dat de fonetiek zich bezighoudt met de fysische
eigenschappen, de productie en de perceptie, van spraakklanken, en dat ze daarom in
zekere zin taalonafhankelijk is, terwijl de fonologie zich interesseert voor de klanken als
deel van het taalsysteem en taal specifiek is.
Menselijke spraak is:
Variabel: klanken worden voortdurend anders uitgesproken
- Fonetische verschillen tussen taalgebruikers
- Fonetische verschillen binnen taalgebruikers
- Context gebonden fonetische verschillen
Continuüm: klanken worden aan elkaar verbonden
- Geen pauze tussen elke klank
- Geen pauze tussen elk woord
MAAR toch kunnen wij uit die doorlopende klankstroom betekeniselementen halen: hoe komt
dat?
Wij filteren/structureren de klankstroom door rekening te houden met de elementen van ons
taalsysteem: fonemen
• Discreet
• Ze kunnen duidelijk van elkaar onderscheiden worden.
• Constant
• Hun vorm blijft gehandhaafd ondanks de uiterlijke omstandigheden.
Foneem = een discreet en constant linguïstisch element dat een betekenisonderscheidende
functie heeft.
Een foneem kan voorkomen in verschillende varianten of allofonen:
1. Combinatorische varianten
De uitspraak van de klank verschilt door de omringende klanken
Vb. kiel [kjil] vs koel [kwul]
2. Vrije varianten
De uitspraak van de klank verschilt niet door de omringende klanken
Vb. /r/ rood: [R], [ʁ], [r]
De fonetiek
,Drie soorten fonetiek
Spraakklanken kan je op drie manieren bestuderen.
• De articulatorische fonetiek kijkt naar hoe je klanken maakt met je spraakorganen.
• De auditieve fonetiek kijkt naar hoe je klanken hoort.
• De akoestische fonetiek onderzoekt de fysieke eigenschappen van klanken
Articulatorische fonetiek
= De articulatorische fonetiek onderzoekt hoe je klanken maakt en welke delen van je mond
en keel daarbij actief zijn.
- Hoe we onze spraakklanken voortbrengen, welke spraakorganen daarbij gebruikt
worden, en hoe we de verschillende spraakklanken kunnen definiëren door te
beschrijven welke spraakorganen daarbij ingezet worden en hoe ze gebruikt worden.
Klanken worden genoteerd met symbolen uit het
Internationaal Fonetisch Alfabet (IPA)
In deze aanpak beschrijf je achtereenvolgens: de
medeklinkers, klinkers, halfklinkers, de tweeklanken
(I) Spraakorganen en medeklinkers
1. Het strottenhoofd of larynx
De longen hebben een belangrijke functie bij de
spraakproductie, omdat verreweg de meeste
talen lucht gebruiken die uit de longen stroomt om klanken
te produceren. De lucht die uit
de longen komt, komt terecht in de luchtpijp (trachea) en vervolgens in het strottenhoofd of
larynx. het strottenhoofd ook andere functies dan het produceren van klanken: het staat ons toe
om de luchtpijp af te sluiten, wat bijvoorbeeld verhindert dat we ons tijdens het eten verslikken
In het strottenhoofd bevinden zich de stembanden in feite twee grote plooien van spierweefsel
en slijmvlies die vastzitten aan beweeglijke kraakbeentjes en die daardoor zelf ook uiterst
beweeglijk zijn. Deze stembanden vormen samen met de
kraakbeentjes de stemspleet of glottis. De glottis staat open tijdens het ademen maar we
kunnen ze ook sluiten
• Stembanden gesloten of bijna gesloten
Als de stembanden bijna dicht staan, kunnen ze trillen. Er blijft dan een heel kleine opening waar
lucht door moet. Die snelle trillingen hoor je als stem.
• Stemhebbende klanken
Klanken waarbij de stembanden trillen.
Voorbeeld: z in zo.
Je voelt de trillingen als je je hand op je keel legt.
• Stemloze klanken
Klanken waarbij de stembanden niet trillen en open staan.
Voorbeeld: s in zoet.
Je voelt geen trillingen.
,• Stemgeving of fonatie
Dit is de eerste manier waarop we medeklinkers indelen:
stemhebbend of stemloos.
• Glottisslag of glottale stop [ʔ]
Een klank die ontstaat wanneer de stemspleet even volledig dichtklapt en daarna weer opent.
Je onderbreekt de luchtstroom heel kort.
In het Nederlands hoor je die soms aan het begin van een beklemtoonde klinker.
Voorbeelden:
• ver[ʔ]assen - ver[ʔ]eist
• be[ʔ]antwoorden - [ʔ]o! [ʔ]o!
• Plofklank (plosief of occlusief)
Een medeklinker waarbij het spraakkanaal volledig wordt afgesloten. Daarna ontsnapt de lucht in
één keer.
Voorbeelden:
• [ʔ] glottisslag
• [b] in baan
• [k] in hakken
• Glottale medeklinker h [h]
Ook geproduceerd in het strottenhoofd, maar niet als plofklank.
Het is een fricatief.
• Fricatief (wrijfklank)
Een medeklinker waarbij de articulatoren een kleine opening vormen. De lucht moet er met kracht
doorheen en veroorzaakt wrijving.
Voorbeeld: h in ham.
2. Het zachte gehemelte of velum
De lucht die uit de larynx stroomt, komt terecht in de keelholte of farynx. Voorbij de farynx
komt de lucht aan het zachte gehemelte of velum. Het uiteinde hiervan is de huig of de uvula.
Het velum kunnen we optillen zodat de lucht niet langs de neus kan ontsnappen. De klanken
die we dan produceren, worden gevormd door lucht die enkel langs de mondholte ontsnapt.
Men spreekt dan van orale klanken. Klanken die worden gevormd terwijl de lucht ook door de
neus ontsnapt, noemt men nasale klanken.
Je hebt nu 4 dingen om medeklinkers mee te beschrijven en onderscheiden:
1) De fonatie
Zijn de medeklinkers stemhebbend of stemloos (trillen de stembanden of niet)? De term fonatie
of stemgeving verwijst naar de trilling van de stembanden
2) De plaats van articulatie
Waar worden de medeklinkers gearticuleerd (of: waar wordt het spraakkanaal vernauwd of
afgesloten)?
3) De wijze van articulatie: Hoe worden de medeklinkers gearticuleerd?
4) Zijn de klanken oraal of nasaal?
Ter hoogte van de huig of de uvula worden de uvulairen (= klanken bij de huig (uvula),
achteraan in de mondgearticuleerd
, [R]: stemhebbende trilklank
De huig en de achterkant van de tong raken elkaar meerdere keren. Dit is de “getrilde huig-r”.
[ʁ]: stemhebbende fricatief
de huig en de tongrug maken dan niet echt contact, de lucht schuurt ertussen. Dit is de “wrijf-r”
die je in delen van Nederland hoort.
De klanken die ter hoogte van het zachte gehemelte of het velum worden gearticuleerd, noemt
men vela(i)ren:
- [g] (zoals in Frans goût, digue)
plofklank, stemhebbend
- [k] (zoals in kaak)
plofklank, stemloos
- [γ] (zoals in sommige uitspraken van gaan, geef)
fricatief, stemhebbend
- (zoals in zacht, hoog)
fricatief, stemloos
- [ŋ] (zoals in zingen)
nasaal, stemhebbend
3. Het harde gehemelte of palatum
De klanken die ter hoogte van het harde gehemelte of palatum gearticuleerd worden, noemt
men palatalen:
[ɲ] oranje - Deze klank ontstaat ook dikwijls door assimilatie, d.w.z. doordat een klank
zich enigszins aan de uitspraak van een buurklank aanpast, zoals in ben je.
4. De alveolen (of tandkassen)
De term alveolen verwijst naar de rand vooraan in het harde gehemelte. Hier onderscheidt men
twee articulatieplaatsen:
a) De plaats tussen de alveolen en het harde gehemelte, dus net voor het harde gehemelte:
men spreekt van alveo-palatalen, prepalatalen of post-alveolairen:
- [ʒ] Frans jeu, loge: fricatief, stemhebbend
- [ʃ] (of [š]) Frans chèvre, dimanche: fricatief, stemloos
b) De alveolen zelf - de klanken die hier gearticuleerd worden noemt men alveola(i)ren:
- [z] zonder, neuzen: fricatief, stemhebbend
- [s] sap, lassen: fricatief, stemloos
- [d] dier, adder: plofklank, stemhebbend
- [t] tak, meten: plofklank, stemloos136
- [n] neus, manier, pan: nasaal
Er zijn ook affricaten: een plofklank die langzaam opengaat en daardoor eindigt als een fricatief.
Voorbeelden uit het Engels:
– [dʒ] zoals in jump, stemhebbend
– [tʃ] zoals in cheers, stemloos
De Nederlandse tongpunt-r ([r]) hoort ook bij de alveolaire klanken.
– Je maakt deze r door de tongpunt tegen de tandkassen te laten trillen.
