INTERNATIONAALRECHT
I. ALGEMENE KENMERKEN
A. WAT IS INTERNATIONAAL RECHT?
1. BREED TOEPASSINGSGEBIED
Internationaal recht is een zeer ruim rechtsdomein. Het beperkt zich zeker niet
tot oorlog of diplomatie, maar speelt een rol in veel meer onderwerpen dan je op
het eerste gezicht zou denken. Het heeft ook invloed op het dagelijkse leven van
burgers, bedrijven en overheden.
Het internationaal recht heeft bijvoorbeeld betrekking op:
mensenrechten, zoals de bescherming van individuen tegen willekeurige
behandeling door staten
milieurecht, zoals klimaatakkoorden en verdragen over de bescherming
van zeeën en biodiversiteit
oorlogsrecht of humanitair recht, dat regels bevat voor gewapende
conflicten
internationaal strafrecht, dat zware misdrijven zoals genocide en
oorlogsmisdaden bestraft
internationaal handelsrecht, dat internationale economische
betrekkingen ordent
zeerecht, dat bepaalt welke rechten en plichten staten op zee hebben
gezondheidsrecht, bijvoorbeeld samenwerking bij pandemieën
Die regels ontstaan zowel in een multilaterale context als in een bilaterale
context. Multilateraal betekent dat meerdere staten samen afspraken maken,
zoals binnen de Verenigde Naties of in een klimaatakkoord. Bilateraal betekent
dat twee staten onderling een akkoord sluiten, bijvoorbeeld over uitlevering,
luchtverkeer of visums.
Je kan dus zeggen dat internationaal recht een breed en veelzijdig geheel van
regels is. Het is geen nichevak, maar een rechtsorde die doorwerkt in heel
uiteenlopende domeinen.
2. ACHTERGROND EN ROL
Internationaal recht heeft in de eerste plaats als doel om het vreedzaam
samenleven van staten mogelijk te maken. Staten bestaan naast elkaar,
1
,hebben elk hun eigen grondgebied en eigen belangen, en moeten toch een
manier vinden om samen te leven zonder voortdurend in conflict te komen.
Dat noemt men vaak vreedzame co-existentie. Het gaat erom dat staten
elkaar respecteren en geen schade toebrengen. Een staat mag bijvoorbeeld niet
zomaar activiteiten ontplooien die ernstige negatieve gevolgen hebben voor een
buurland. Denk bijvoorbeeld aan vervuiling, grensoverschrijdende schade of
militaire agressie.
Daarnaast heeft internationaal recht ook een
belangrijke samenwerkingsfunctie. Veel problemen zijn vandaag niet meer
door één staat alleen op te lossen. Dat geldt voor klimaatverandering, migratie,
terrorisme, pandemieën, internationale handel en bescherming van de zeeën.
Internationaal recht biedt dan een juridisch kader waarbinnen staten kunnen
samenwerken.
Tegelijk is internationaal recht ook altijd een politiek project. Het ontstaat niet
in een neutrale ruimte, maar in een wereld waarin staten verschillende belangen,
ideologieën en machtsposities hebben. Daarom weerspiegelen internationale
regels vaak politieke compromissen. Soms zijn die compromissen bindend, maar
soms blijven ze beperkt tot zachte afspraken of doelstellingen.
Zo zijn de Sustainable Development Goals (SDGs) geen bindende
rechtsregels, maar ze hebben wel een belangrijke politieke en normatieve
invloed. Ze tonen welke doelen de internationale gemeenschap belangrijk vindt
en kunnen nationaal beleid mee sturen. Dat soort instrument noemt men
vaak soft law: niet juridisch bindend, maar toch relevant.
Internationaal recht is dus niet alleen een systeem van regels, maar ook een
manier om richting te geven aan internationale samenwerking. Het kan een
bepaald momentum creëren en thema’s op de internationale agenda plaatsen.
3. DYNAMISCH EN EVOLUEREND KARAKTER
Internationaal recht is geen vaststaand of afgewerkt systeem. Het is juist een
rechtsorde die voortdurend in beweging is. Dat komt omdat ook de internationale
samenleving constant verandert.
Door de globalisering zijn staten veel sterker met elkaar verbonden geraakt.
Wat in één land gebeurt, heeft vaak gevolgen ver buiten de eigen grenzen. Een
oorlog, financiële crisis, pandemie of milieuprobleem blijft zelden beperkt tot één
staat. Dat verklaart waarom internationaal recht de voorbije decennia zoveel
belangrijker is geworden.
Tegelijk zie je ook een toenemende fragmentatie. Er bestaat niet één
eenvoudig en volledig samenhangend internationaal recht. In de plaats daarvan
zijn er heel veel deelgebieden ontstaan, elk met hun eigen regels, instellingen en
logica. Denk aan mensenrechtenrecht, handelsrecht, zeerecht, milieurecht,
investeringsrecht en internationaal strafrecht.
2
,Dat maakt het vak tegelijk rijker en complexer. Je kan niet meer spreken van één
uniforme internationale rechtsorde. Er is eerder sprake van een verzameling van
deels overlappende, deels gespecialiseerde rechtsdomeinen.
4. DEFINITIE VAN INTERNATIONAAL RECHT
Een eerste manier om internationaal recht te definiëren is de functionele
definitie. Volgens die benadering is internationaal recht het geheel van regels
dat de betrekkingen tussen staten regelt.
Die omschrijving is nuttig, omdat ze het verschil met nationaal recht duidelijk
maakt. In het nationale recht gaat het meestal om regels tussen de overheid en
burgers, of tussen burgers onderling. In het internationale recht ligt de nadruk
traditioneel op de betrekkingen tussen staten.
Toch is deze definitie niet volledig. Ze is namelijk wat te eng geworden. Vandaag
spelen niet alleen staten een rol in het internationaal recht, maar
ook internationale organisaties, zoals de Verenigde Naties, en in zekere mate
ook individuen, ondernemingen en NGO’s (niet-gouvernementele
organisatie). Denk bijvoorbeeld aan mensenrechtenverdragen, internationale
strafrechtspraak of investeringsgeschillen. Daarom volstaat het niet meer om
internationaal recht enkel te zien als recht tussen staten.
Een tweede benadering is de formele definitie. Daarbij kijkt men niet naar wie
betrokken is, maar naar de bronnen van het internationaal recht. Het klassieke
vertrekpunt is dan artikel 38 van het Statuut van het Internationaal
Gerechtshof. Dat artikel noemt als bronnen:
verdragen
internationaal gewoonterecht
algemene rechtsbeginselen
rechtspraak en rechtsleer als hulpmiddelen
Ook deze benadering heeft echter beperkingen. Ze is belangrijk, maar niet
volledig exhaustief. Zo worden soft law, eenzijdige verklaringen van staten en
sommige beslissingen van internationale organisaties niet expliciet vermeld,
terwijl die in de praktijk wel degelijk relevant kunnen zijn.
De conclusie is dus dat er niet één perfecte definitie bestaat. Internationaal recht
kan zowel functioneel als formeel worden omschreven, maar beide
omschrijvingen hebben hun grenzen.
5. INTERNATIONAAL PUBLIEKRECHT EN INTERNATIONAAL PRIVAATRECHT
Het is belangrijk om een duidelijk onderscheid te maken tussen internationaal
publiekrecht en internationaal privaatrecht.
3
, Internationaal publiekrecht regelt in hoofdzaak de verhoudingen tussen staten en
internationale organisaties. Het gaat bijvoorbeeld over verdragen, territorium,
mensenrechten, oorlog en vrede, internationale verantwoordelijkheid en
geschillenbeslechting.
Internationaal privaatrecht is iets anders. Dat rechtsdomein bepaalt welk
nationaal recht van toepassing is en welke rechter bevoegd is wanneer een zaak
een grensoverschrijdend element bevat. Het gaat dan bijvoorbeeld om
erfenissen, huwelijken, contracten of aansprakelijkheid met aanknopingspunten
in meerdere landen.
Wanneer bijvoorbeeld een Belg overlijdt in Spanje en een onroerend goed bezit in
Italië, dan is het internationaal privaatrecht nodig om te bepalen welk recht
toegepast moet worden en welke rechter bevoegd is. Internationaal privaatrecht
bevat dus geen algemene regels tussen staten, maar conflictregels die naar een
nationaal recht verwijzen.
6. PRIMAIRE EN SECUNDAIRE REGELS
Binnen het internationaal recht maakt men ook vaak een onderscheid
tussen primaire en secundaire regels.
Primaire regels zijn de inhoudelijke regels. Zij bepalen wat staten wel of niet
mogen doen. Het gaat dus om concrete rechten en plichten. Denk bijvoorbeeld
aan het verbod op het gebruik van geweld, de verplichting om verdragen na te
leven of de bescherming van diplomaten.
Secundaire regels zijn de regels over die regels. Zij bepalen hoe internationale
regels tot stand komen, hoe ze moeten worden geïnterpreteerd, wat er gebeurt
wanneer ze worden geschonden en hoe aansprakelijkheid wordt vastgesteld. Je
zou kunnen zeggen dat secundaire regels de spelregels van het
systeem vormen.
Dat onderscheid is belangrijk, omdat het duidelijk maakt dat internationaal recht
niet alleen uit inhoudelijke normen bestaat, maar ook uit regels die bepalen hoe
het hele systeem functioneert.
B. HISTORISCHE EVOLUTIE
1. OUDHEID
De wortels van het internationaal recht gaan ver terug in de geschiedenis. Reeds
in de oudheid sloten politieke gemeenschappen verdragen met elkaar. Een
bekend voorbeeld is het vredesverdrag tussen Egypte en de Hittieten uit 1259
v.C.
Die vroege verdragen tonen aan dat ook oude rijken al behoefte hadden aan
afspraken over oorlog, vrede en samenwerking. Natuurlijk bestond er toen nog
4
I. ALGEMENE KENMERKEN
A. WAT IS INTERNATIONAAL RECHT?
1. BREED TOEPASSINGSGEBIED
Internationaal recht is een zeer ruim rechtsdomein. Het beperkt zich zeker niet
tot oorlog of diplomatie, maar speelt een rol in veel meer onderwerpen dan je op
het eerste gezicht zou denken. Het heeft ook invloed op het dagelijkse leven van
burgers, bedrijven en overheden.
Het internationaal recht heeft bijvoorbeeld betrekking op:
mensenrechten, zoals de bescherming van individuen tegen willekeurige
behandeling door staten
milieurecht, zoals klimaatakkoorden en verdragen over de bescherming
van zeeën en biodiversiteit
oorlogsrecht of humanitair recht, dat regels bevat voor gewapende
conflicten
internationaal strafrecht, dat zware misdrijven zoals genocide en
oorlogsmisdaden bestraft
internationaal handelsrecht, dat internationale economische
betrekkingen ordent
zeerecht, dat bepaalt welke rechten en plichten staten op zee hebben
gezondheidsrecht, bijvoorbeeld samenwerking bij pandemieën
Die regels ontstaan zowel in een multilaterale context als in een bilaterale
context. Multilateraal betekent dat meerdere staten samen afspraken maken,
zoals binnen de Verenigde Naties of in een klimaatakkoord. Bilateraal betekent
dat twee staten onderling een akkoord sluiten, bijvoorbeeld over uitlevering,
luchtverkeer of visums.
Je kan dus zeggen dat internationaal recht een breed en veelzijdig geheel van
regels is. Het is geen nichevak, maar een rechtsorde die doorwerkt in heel
uiteenlopende domeinen.
2. ACHTERGROND EN ROL
Internationaal recht heeft in de eerste plaats als doel om het vreedzaam
samenleven van staten mogelijk te maken. Staten bestaan naast elkaar,
1
,hebben elk hun eigen grondgebied en eigen belangen, en moeten toch een
manier vinden om samen te leven zonder voortdurend in conflict te komen.
Dat noemt men vaak vreedzame co-existentie. Het gaat erom dat staten
elkaar respecteren en geen schade toebrengen. Een staat mag bijvoorbeeld niet
zomaar activiteiten ontplooien die ernstige negatieve gevolgen hebben voor een
buurland. Denk bijvoorbeeld aan vervuiling, grensoverschrijdende schade of
militaire agressie.
Daarnaast heeft internationaal recht ook een
belangrijke samenwerkingsfunctie. Veel problemen zijn vandaag niet meer
door één staat alleen op te lossen. Dat geldt voor klimaatverandering, migratie,
terrorisme, pandemieën, internationale handel en bescherming van de zeeën.
Internationaal recht biedt dan een juridisch kader waarbinnen staten kunnen
samenwerken.
Tegelijk is internationaal recht ook altijd een politiek project. Het ontstaat niet
in een neutrale ruimte, maar in een wereld waarin staten verschillende belangen,
ideologieën en machtsposities hebben. Daarom weerspiegelen internationale
regels vaak politieke compromissen. Soms zijn die compromissen bindend, maar
soms blijven ze beperkt tot zachte afspraken of doelstellingen.
Zo zijn de Sustainable Development Goals (SDGs) geen bindende
rechtsregels, maar ze hebben wel een belangrijke politieke en normatieve
invloed. Ze tonen welke doelen de internationale gemeenschap belangrijk vindt
en kunnen nationaal beleid mee sturen. Dat soort instrument noemt men
vaak soft law: niet juridisch bindend, maar toch relevant.
Internationaal recht is dus niet alleen een systeem van regels, maar ook een
manier om richting te geven aan internationale samenwerking. Het kan een
bepaald momentum creëren en thema’s op de internationale agenda plaatsen.
3. DYNAMISCH EN EVOLUEREND KARAKTER
Internationaal recht is geen vaststaand of afgewerkt systeem. Het is juist een
rechtsorde die voortdurend in beweging is. Dat komt omdat ook de internationale
samenleving constant verandert.
Door de globalisering zijn staten veel sterker met elkaar verbonden geraakt.
Wat in één land gebeurt, heeft vaak gevolgen ver buiten de eigen grenzen. Een
oorlog, financiële crisis, pandemie of milieuprobleem blijft zelden beperkt tot één
staat. Dat verklaart waarom internationaal recht de voorbije decennia zoveel
belangrijker is geworden.
Tegelijk zie je ook een toenemende fragmentatie. Er bestaat niet één
eenvoudig en volledig samenhangend internationaal recht. In de plaats daarvan
zijn er heel veel deelgebieden ontstaan, elk met hun eigen regels, instellingen en
logica. Denk aan mensenrechtenrecht, handelsrecht, zeerecht, milieurecht,
investeringsrecht en internationaal strafrecht.
2
,Dat maakt het vak tegelijk rijker en complexer. Je kan niet meer spreken van één
uniforme internationale rechtsorde. Er is eerder sprake van een verzameling van
deels overlappende, deels gespecialiseerde rechtsdomeinen.
4. DEFINITIE VAN INTERNATIONAAL RECHT
Een eerste manier om internationaal recht te definiëren is de functionele
definitie. Volgens die benadering is internationaal recht het geheel van regels
dat de betrekkingen tussen staten regelt.
Die omschrijving is nuttig, omdat ze het verschil met nationaal recht duidelijk
maakt. In het nationale recht gaat het meestal om regels tussen de overheid en
burgers, of tussen burgers onderling. In het internationale recht ligt de nadruk
traditioneel op de betrekkingen tussen staten.
Toch is deze definitie niet volledig. Ze is namelijk wat te eng geworden. Vandaag
spelen niet alleen staten een rol in het internationaal recht, maar
ook internationale organisaties, zoals de Verenigde Naties, en in zekere mate
ook individuen, ondernemingen en NGO’s (niet-gouvernementele
organisatie). Denk bijvoorbeeld aan mensenrechtenverdragen, internationale
strafrechtspraak of investeringsgeschillen. Daarom volstaat het niet meer om
internationaal recht enkel te zien als recht tussen staten.
Een tweede benadering is de formele definitie. Daarbij kijkt men niet naar wie
betrokken is, maar naar de bronnen van het internationaal recht. Het klassieke
vertrekpunt is dan artikel 38 van het Statuut van het Internationaal
Gerechtshof. Dat artikel noemt als bronnen:
verdragen
internationaal gewoonterecht
algemene rechtsbeginselen
rechtspraak en rechtsleer als hulpmiddelen
Ook deze benadering heeft echter beperkingen. Ze is belangrijk, maar niet
volledig exhaustief. Zo worden soft law, eenzijdige verklaringen van staten en
sommige beslissingen van internationale organisaties niet expliciet vermeld,
terwijl die in de praktijk wel degelijk relevant kunnen zijn.
De conclusie is dus dat er niet één perfecte definitie bestaat. Internationaal recht
kan zowel functioneel als formeel worden omschreven, maar beide
omschrijvingen hebben hun grenzen.
5. INTERNATIONAAL PUBLIEKRECHT EN INTERNATIONAAL PRIVAATRECHT
Het is belangrijk om een duidelijk onderscheid te maken tussen internationaal
publiekrecht en internationaal privaatrecht.
3
, Internationaal publiekrecht regelt in hoofdzaak de verhoudingen tussen staten en
internationale organisaties. Het gaat bijvoorbeeld over verdragen, territorium,
mensenrechten, oorlog en vrede, internationale verantwoordelijkheid en
geschillenbeslechting.
Internationaal privaatrecht is iets anders. Dat rechtsdomein bepaalt welk
nationaal recht van toepassing is en welke rechter bevoegd is wanneer een zaak
een grensoverschrijdend element bevat. Het gaat dan bijvoorbeeld om
erfenissen, huwelijken, contracten of aansprakelijkheid met aanknopingspunten
in meerdere landen.
Wanneer bijvoorbeeld een Belg overlijdt in Spanje en een onroerend goed bezit in
Italië, dan is het internationaal privaatrecht nodig om te bepalen welk recht
toegepast moet worden en welke rechter bevoegd is. Internationaal privaatrecht
bevat dus geen algemene regels tussen staten, maar conflictregels die naar een
nationaal recht verwijzen.
6. PRIMAIRE EN SECUNDAIRE REGELS
Binnen het internationaal recht maakt men ook vaak een onderscheid
tussen primaire en secundaire regels.
Primaire regels zijn de inhoudelijke regels. Zij bepalen wat staten wel of niet
mogen doen. Het gaat dus om concrete rechten en plichten. Denk bijvoorbeeld
aan het verbod op het gebruik van geweld, de verplichting om verdragen na te
leven of de bescherming van diplomaten.
Secundaire regels zijn de regels over die regels. Zij bepalen hoe internationale
regels tot stand komen, hoe ze moeten worden geïnterpreteerd, wat er gebeurt
wanneer ze worden geschonden en hoe aansprakelijkheid wordt vastgesteld. Je
zou kunnen zeggen dat secundaire regels de spelregels van het
systeem vormen.
Dat onderscheid is belangrijk, omdat het duidelijk maakt dat internationaal recht
niet alleen uit inhoudelijke normen bestaat, maar ook uit regels die bepalen hoe
het hele systeem functioneert.
B. HISTORISCHE EVOLUTIE
1. OUDHEID
De wortels van het internationaal recht gaan ver terug in de geschiedenis. Reeds
in de oudheid sloten politieke gemeenschappen verdragen met elkaar. Een
bekend voorbeeld is het vredesverdrag tussen Egypte en de Hittieten uit 1259
v.C.
Die vroege verdragen tonen aan dat ook oude rijken al behoefte hadden aan
afspraken over oorlog, vrede en samenwerking. Natuurlijk bestond er toen nog
4
