CULTURELE ANTROPOLOGIE
Prof Koen Stroeken
Inhoud
introductieles...................................................................................................................... 3
1. Actualiteit van culturele antropologie (kans mini dat hij een vraag stelt over de
introductie)...................................................................................................................... 3
1.1 Koloniale antropologie…......................................................................................... 4
1.2 Van ‘cultural shock’ naar ‘hybriditeit’.....................................................................4
1.3 Maar sinds postkoloniale cultural turn (1970).........................................................4
1.4 Onderzoeksdomeinen in de culturele antropologie.................................................4
2. Wat is antropologie? Waarom cultuur?........................................................................6
2.1 Bestaansreden voor antropologie?.........................................................................6
2.2 Waarom ‘culturele’ antropologie?...........................................................................6
2.3 Culturele systemen................................................................................................. 6
3. Dimensies van antropologie........................................................................................6
3.1 eerste dimensie: agency/structure (!).....................................................................7
4. Antropologische benaderingen van cultuur.................................................................8
5. Structuur van de cursus.................................................................................................. 8
6. Definitie van cultuur..................................................................................................... 10
Derde dimensie van Antropologie?................................................................................12
7. Cultuurmaterialisme(les 2)........................................................................................... 12
Deel 1: Cultuurmaterialisme.......................................................................................... 12
1. Materiële verklaringen van culturele verschillen....................................................12
2. Actor materialisme (Barth)........................................................................................14
Speltheorie en agency................................................................................................ 14
3. Marvin Harris............................................................................................................. 15
Systeem 1: Jager en verzamelaar / plukker................................................................16
Van jagers/verzamelaars naar (Systeem 2) landbouwers...........................................17
Systeem 3a: Chefferie en koninkrijk...........................................................................17
Van chiefdom/rijk naar staat.......................................................................................17
Systeem 4: staten....................................................................................................... 18
Systeem 5: Nieuw eco-politiek systeem.....................................................................19
4. Materiële of cognitieve verklaring? Case: voedseltaboe’s......................................19
5. Kritiek op cultuurmaterialisme: ‘De voorspoedige horde’ en leefwereld....................20
6. Cultuurmaterialisme is tegengif voor cultuuressentialisme / Tegen
cultuurmaterialisme................................................................................................... 22
1
, Deel 2: Structuralisme (les 3)........................................................................................23
Semiotiek................................................................................................................... 23
1. Nature & nurture.................................................................................................... 24
2. Evolutie van cultuur: materialisme vs idealisme.....................................................24
les 04/03........................................................................................................................... 25
3. Voorlopers van structuralisme................................................................................25
4. Structuralisme van Lévi-Strauss.............................................................................26
5. Kritiek op Lévi-Strauss en weerwoord.....................................................................29
6. Actualiteit van structuralisme.................................................................................30
Les 11/03: Deel 3: Leefwerelden (actor-idealisme)...........................................................30
Cognitieve structuur (deel 2) vs leefwereld (deel 3)...................................................31
Cultuurkenmerk.......................................................................................................... 31
1. Cultuur en persoonlijkheid school..............................................................................31
1.1 Margaret Mead (1901-1978).................................................................................31
1.2 Benedict: The chrysanthemum and the sword (1946).............................................33
2. Interpretatieve antropologie......................................................................................35
2.1 Clifford Geertz...................................................................................................... 35
3. Postkoloniale studies (les 18/03)...................................................................................36
4. Culturen en emoties............................................................................................... 38
5. Ervaringskaders...................................................................................................... 41
6. Het cultuurdebat (de moord op Coork)......................................................................43
actuele bifurcatie van structuralisme (niet in handboek)..................................................46
Wat is er gedaan met het structuralistisch denken........................................................46
Structuralisme in geschiedenis: how to connect events.............................................47
Vansina (2004): politieke centralizatie in Rwanda......................................................47
Deel 4: Mens als groepslid: marxisme, structureel functionalisme...................................50
1.1 Identiteit............................................................................................................... 50
De gift en universaliteit: de Kula....................................................................................52
Gift en sociale wet...................................................................................................... 52
Tiv uitwisselingssferen (Centraal Nigeria en N-Ghana)..................................................53
Historische rol van kolonisator als cultural engineer..................................................54
Productiewijzen: mondiaal kapitalisme..........................................................................54
Na de kolonisatie: globalisering..................................................................................54
Antwoord van neo-marxisme......................................................................................55
Uitsluiting door sturing lidmaatschap van giftsysteem...............................................56
Het Westerse giftsysteem.............................................................................................. 57
Gregory: gift & commodity......................................................................................... 57
Hypothese: Interculturele types van sociale uitwisseling............................................58
2
, Macht, structuur en conflict........................................................................................... 59
Structureel-functionalisme.......................................................................................... 59
Cultuur in technologie.................................................................................................... 60
Een nieuwe antropologische stroming........................................................................60
Besluit........................................................................................................................ 62
Deel 5: Hekserij is modern................................................................................................ 62
Probleemstelling rond hekserij.......................................................................................62
Chwezi bezetenheid.................................................................................................... 62
Magie als wereldbeeld en levenswijze........................................................................63
Magie als medicijn...................................................................................................... 63
tussentijdse conclusie: kosmologie in Afrika > religie................................................65
Hekserij-geweld stijgt................................................................................................. 65
Toepassing van de vier antropologische stromingen.....................................................65
1. Actor-materialisme................................................................................................. 66
2. Structuur-idealisme................................................................................................ 66
3. Actor-idealisme!..................................................................................................... 68
4. Structuur-materialisme........................................................................................... 69
Synthese: ervaringskaders/structuren...........................................................................70
Ervaringstructuren: voordelen....................................................................................70
Moderniteit = ES van purificatie.................................................................................71
Besluit............................................................................................................................ 72
INTRODUCTIELES
DE OPEN VRAAG OP HET EXAMEN IS UIT DEEL 5, dit ligt vast en staat op 7 punten. Je
moet in 15 lijnen antwoorden
- Slides zijn de basis! Handboek geeft achtergrond, linkt concepten,…
- Examenstof: de colleges (nota’s en ppt). Handboek = als achtergrond. Voor elke
les een hoofdstuk. Examenvorm: schriftelijk MC met inzichtsvragen + open vraag
(over deel 5 dit deel wel samenvatten in handboek) Werkcollege (Laura
Andriessen en Carmen Dhondt)
- Theorie begrijpen en relateren met schema’s of scholen uit de slides
1. ACTUALITEIT VAN CULTURELE ANTROPOLOGIE (KANS MINI DAT HIJ EEN
VRAAG STELT OVER DE INTRODUCTIE)
3
, 1.1 KOLONIALE ANTROPOLOGIE…
‘first contact’, hang naar exotiek, ongerepte.
- In het begin: koloniale wetenschap
- Eind 19de begin 20ste eeuw
Eigenlijk alle wetenschap toen was koloniaal, maar bij antropologie het
duidelijkst
- Obsessie met ‘first contact’ met ‘primitieve’ niet-Europese samenlevingen en het
ongerepte, wilde
1.2 VAN ‘CULTURAL SHOCK’ NAAR ‘HYBRIDITEIT’
- Idee van cultuurshock, dit thema werd genoeg bestudeerd
- Nu interesse in hybriditeit
1.3 MAAR SINDS POSTKOLONIALE CULTURAL TURN (1970)
‘cultuur schuilt in elke activiteit’ ook in bv, wetenschap
(zelfs in het ontwerp van gebouwen)
‘Schuilt’: het is niet altijd evident, kan ook onbewust zijn (bv. ontwerp gebouwen)
Brede definitie van cultuur ‘Overgedragen gedrag dat niet instinctmatig is’
1.4 ONDERZOEKSDOMEINEN IN DE CULTURELE ANTROPOLOGIE
- Identiteit, etniciteit,
- lokale en globale economie, bedrijfsculturen
- besluitvorming, conflict, geweld, oorlog
- familie, verwantschapssystemen, seksualiteit,
- lichaamsymboliek, materiële cultuur, mens-dier relaties
- kosmologie, religie, populaire cultuur,
- digitale technologie,…
- zowel thuis (anthropology at home) als in de rest van de wereld, de vroegere
‘overzeese gebieden’
Wat is zo eigen aan een antropologische studie, wat kan antropologie bieden?
A. CULTUUR ALS STRUCTUUR
- als een opbouw van ideeën die gedachten en gedrag sturen
- betekenis bestaat in een systeem, in een web
- Voorbeelden van hoe antropologie kan bijdragen tot het dagelijksleven en zelfs
bedrijfsbeleid
Webs of meaning: Brandpreventie voor rokers, (antro)ingenieur Benjamin Whorf in 1930
‘empty/full’ olievaten => ‘fumes’
- Arbeiders namen vaak pause om te roken, branden ontstonden aan de olievaten,
ze plaatsten hun asbakje op de vaten waar ‘empty’ op stond
- Problematisch want die ‘empty’ geeft de indruk dat dat de schijn geeft dat dat vat
veilig was dus nu ‘empty’ veel kleiner gedrukt met grote foto van flam met
‘fumes’ erboven
- Die woorden vormen samen een opbouw
4
Prof Koen Stroeken
Inhoud
introductieles...................................................................................................................... 3
1. Actualiteit van culturele antropologie (kans mini dat hij een vraag stelt over de
introductie)...................................................................................................................... 3
1.1 Koloniale antropologie…......................................................................................... 4
1.2 Van ‘cultural shock’ naar ‘hybriditeit’.....................................................................4
1.3 Maar sinds postkoloniale cultural turn (1970).........................................................4
1.4 Onderzoeksdomeinen in de culturele antropologie.................................................4
2. Wat is antropologie? Waarom cultuur?........................................................................6
2.1 Bestaansreden voor antropologie?.........................................................................6
2.2 Waarom ‘culturele’ antropologie?...........................................................................6
2.3 Culturele systemen................................................................................................. 6
3. Dimensies van antropologie........................................................................................6
3.1 eerste dimensie: agency/structure (!).....................................................................7
4. Antropologische benaderingen van cultuur.................................................................8
5. Structuur van de cursus.................................................................................................. 8
6. Definitie van cultuur..................................................................................................... 10
Derde dimensie van Antropologie?................................................................................12
7. Cultuurmaterialisme(les 2)........................................................................................... 12
Deel 1: Cultuurmaterialisme.......................................................................................... 12
1. Materiële verklaringen van culturele verschillen....................................................12
2. Actor materialisme (Barth)........................................................................................14
Speltheorie en agency................................................................................................ 14
3. Marvin Harris............................................................................................................. 15
Systeem 1: Jager en verzamelaar / plukker................................................................16
Van jagers/verzamelaars naar (Systeem 2) landbouwers...........................................17
Systeem 3a: Chefferie en koninkrijk...........................................................................17
Van chiefdom/rijk naar staat.......................................................................................17
Systeem 4: staten....................................................................................................... 18
Systeem 5: Nieuw eco-politiek systeem.....................................................................19
4. Materiële of cognitieve verklaring? Case: voedseltaboe’s......................................19
5. Kritiek op cultuurmaterialisme: ‘De voorspoedige horde’ en leefwereld....................20
6. Cultuurmaterialisme is tegengif voor cultuuressentialisme / Tegen
cultuurmaterialisme................................................................................................... 22
1
, Deel 2: Structuralisme (les 3)........................................................................................23
Semiotiek................................................................................................................... 23
1. Nature & nurture.................................................................................................... 24
2. Evolutie van cultuur: materialisme vs idealisme.....................................................24
les 04/03........................................................................................................................... 25
3. Voorlopers van structuralisme................................................................................25
4. Structuralisme van Lévi-Strauss.............................................................................26
5. Kritiek op Lévi-Strauss en weerwoord.....................................................................29
6. Actualiteit van structuralisme.................................................................................30
Les 11/03: Deel 3: Leefwerelden (actor-idealisme)...........................................................30
Cognitieve structuur (deel 2) vs leefwereld (deel 3)...................................................31
Cultuurkenmerk.......................................................................................................... 31
1. Cultuur en persoonlijkheid school..............................................................................31
1.1 Margaret Mead (1901-1978).................................................................................31
1.2 Benedict: The chrysanthemum and the sword (1946).............................................33
2. Interpretatieve antropologie......................................................................................35
2.1 Clifford Geertz...................................................................................................... 35
3. Postkoloniale studies (les 18/03)...................................................................................36
4. Culturen en emoties............................................................................................... 38
5. Ervaringskaders...................................................................................................... 41
6. Het cultuurdebat (de moord op Coork)......................................................................43
actuele bifurcatie van structuralisme (niet in handboek)..................................................46
Wat is er gedaan met het structuralistisch denken........................................................46
Structuralisme in geschiedenis: how to connect events.............................................47
Vansina (2004): politieke centralizatie in Rwanda......................................................47
Deel 4: Mens als groepslid: marxisme, structureel functionalisme...................................50
1.1 Identiteit............................................................................................................... 50
De gift en universaliteit: de Kula....................................................................................52
Gift en sociale wet...................................................................................................... 52
Tiv uitwisselingssferen (Centraal Nigeria en N-Ghana)..................................................53
Historische rol van kolonisator als cultural engineer..................................................54
Productiewijzen: mondiaal kapitalisme..........................................................................54
Na de kolonisatie: globalisering..................................................................................54
Antwoord van neo-marxisme......................................................................................55
Uitsluiting door sturing lidmaatschap van giftsysteem...............................................56
Het Westerse giftsysteem.............................................................................................. 57
Gregory: gift & commodity......................................................................................... 57
Hypothese: Interculturele types van sociale uitwisseling............................................58
2
, Macht, structuur en conflict........................................................................................... 59
Structureel-functionalisme.......................................................................................... 59
Cultuur in technologie.................................................................................................... 60
Een nieuwe antropologische stroming........................................................................60
Besluit........................................................................................................................ 62
Deel 5: Hekserij is modern................................................................................................ 62
Probleemstelling rond hekserij.......................................................................................62
Chwezi bezetenheid.................................................................................................... 62
Magie als wereldbeeld en levenswijze........................................................................63
Magie als medicijn...................................................................................................... 63
tussentijdse conclusie: kosmologie in Afrika > religie................................................65
Hekserij-geweld stijgt................................................................................................. 65
Toepassing van de vier antropologische stromingen.....................................................65
1. Actor-materialisme................................................................................................. 66
2. Structuur-idealisme................................................................................................ 66
3. Actor-idealisme!..................................................................................................... 68
4. Structuur-materialisme........................................................................................... 69
Synthese: ervaringskaders/structuren...........................................................................70
Ervaringstructuren: voordelen....................................................................................70
Moderniteit = ES van purificatie.................................................................................71
Besluit............................................................................................................................ 72
INTRODUCTIELES
DE OPEN VRAAG OP HET EXAMEN IS UIT DEEL 5, dit ligt vast en staat op 7 punten. Je
moet in 15 lijnen antwoorden
- Slides zijn de basis! Handboek geeft achtergrond, linkt concepten,…
- Examenstof: de colleges (nota’s en ppt). Handboek = als achtergrond. Voor elke
les een hoofdstuk. Examenvorm: schriftelijk MC met inzichtsvragen + open vraag
(over deel 5 dit deel wel samenvatten in handboek) Werkcollege (Laura
Andriessen en Carmen Dhondt)
- Theorie begrijpen en relateren met schema’s of scholen uit de slides
1. ACTUALITEIT VAN CULTURELE ANTROPOLOGIE (KANS MINI DAT HIJ EEN
VRAAG STELT OVER DE INTRODUCTIE)
3
, 1.1 KOLONIALE ANTROPOLOGIE…
‘first contact’, hang naar exotiek, ongerepte.
- In het begin: koloniale wetenschap
- Eind 19de begin 20ste eeuw
Eigenlijk alle wetenschap toen was koloniaal, maar bij antropologie het
duidelijkst
- Obsessie met ‘first contact’ met ‘primitieve’ niet-Europese samenlevingen en het
ongerepte, wilde
1.2 VAN ‘CULTURAL SHOCK’ NAAR ‘HYBRIDITEIT’
- Idee van cultuurshock, dit thema werd genoeg bestudeerd
- Nu interesse in hybriditeit
1.3 MAAR SINDS POSTKOLONIALE CULTURAL TURN (1970)
‘cultuur schuilt in elke activiteit’ ook in bv, wetenschap
(zelfs in het ontwerp van gebouwen)
‘Schuilt’: het is niet altijd evident, kan ook onbewust zijn (bv. ontwerp gebouwen)
Brede definitie van cultuur ‘Overgedragen gedrag dat niet instinctmatig is’
1.4 ONDERZOEKSDOMEINEN IN DE CULTURELE ANTROPOLOGIE
- Identiteit, etniciteit,
- lokale en globale economie, bedrijfsculturen
- besluitvorming, conflict, geweld, oorlog
- familie, verwantschapssystemen, seksualiteit,
- lichaamsymboliek, materiële cultuur, mens-dier relaties
- kosmologie, religie, populaire cultuur,
- digitale technologie,…
- zowel thuis (anthropology at home) als in de rest van de wereld, de vroegere
‘overzeese gebieden’
Wat is zo eigen aan een antropologische studie, wat kan antropologie bieden?
A. CULTUUR ALS STRUCTUUR
- als een opbouw van ideeën die gedachten en gedrag sturen
- betekenis bestaat in een systeem, in een web
- Voorbeelden van hoe antropologie kan bijdragen tot het dagelijksleven en zelfs
bedrijfsbeleid
Webs of meaning: Brandpreventie voor rokers, (antro)ingenieur Benjamin Whorf in 1930
‘empty/full’ olievaten => ‘fumes’
- Arbeiders namen vaak pause om te roken, branden ontstonden aan de olievaten,
ze plaatsten hun asbakje op de vaten waar ‘empty’ op stond
- Problematisch want die ‘empty’ geeft de indruk dat dat de schijn geeft dat dat vat
veilig was dus nu ‘empty’ veel kleiner gedrukt met grote foto van flam met
‘fumes’ erboven
- Die woorden vormen samen een opbouw
4
