Ethiek – Bart Raymaekers
Ethiek – Bart Raymaekers _______________________________________________________ 1
INLEIDINGSCOLLEGE __________________________________________________________ 4
1. Terminologische verduidelijking____________________________________________________ 4
1.1 Etymologische aanloop ___________________________________________________________________ 4
2. Vormen van ethiek _________________________________________________________________ 4
2.1 Descriptieve ethiek _______________________________________________________________________ 4
2.2 Normatieve ethiek _______________________________________________________________________ 5
2.3 Meta-ethiek _____________________________________________________________________________ 5
DEEL I. BASISTHEMA'S UIT DE ETHIEK ___________________________________________ 6
H1. Problemen voor een normatieve ethiek ______________________________________ 6
I. Legitimeringscrisis _________________________________________________________________ 6
I.I De paradox voor een actuele ethiek _________________________________________________________ 6
I.2 De disjunctie feit-waarde __________________________________________________________________ 7
I.3 De disjunctie doel-middel _________________________________________________________________ 8
2. Schets van onze leefwereld als (post)modern _______________________________________ 8
2.I Oorsprong _______________________________________________________________________________ 8
2.2 Reacties_________________________________________________________________________________ 9
H2. Geluk als grondnorm ______________________________________________________ 10
Grondtypes van ethisch denken _____________________________________________________________ 10
I. Aristoteles: de ethiek van het goede leven _________________________________________ 10
I.I Het statuut en de methode van de ethiek ___________________________________________________ 10
1.2 Aristoteles 'eudaimonistische' ethiek _____________________________________________________ 11
1.3 Aristoteles’ deugdenleer _________________________________________________________________ 12
1.4 Enkele slotbesluiten _____________________________________________________________________ 13
H3. De menselijke persoon als grondslag _______________________________________ 13
1. De ethiek van Kant: zedenwet en autonomie _______________________________________ 13
Inleiding ___________________________________________________________________________________ 13
I.I De praktische rede en het morele factum ___________________________________________________ 15
1.2 Een analyse van het zedelijk bewustzijn ___________________________________________________ 15
I.3 De 'Grund' van het zedelijk bewustzijn is de vrijheid _________________________________________ 17
1.4 Kants leer over het 'hoogste goed' ________________________________________________________ 17
I.5 Slotbeschouwingen ______________________________________________________________________ 17
2. Levinas: de ethiek onder de wet van de Ander ______________________________________ 18
2.I De kritiek op de Westerse filosofie ________________________________________________________ 18
2.2 Absurditeit en zelfbevestiging ____________________________________________________________ 18
2.3 Het gelaat van de Ander _________________________________________________________________ 19
DEEL II. DE GRONDSLAGEN VAN DE DEMOCRATISCHE RECHTSSTAAT ___________ 20
INLEIDING ____________________________________________________________________ 20
H4. Het sociaal contractmodel_________________________________________________ 20
I. Thomas Hobbes: instemming voor orde en vrede ___________________________________ 21
1
, I.I De mens in de natuurtoestand ____________________________________________________________ 21
I.2 Het sociaal contract _____________________________________________________________________ 22
I.3 De staat ________________________________________________________________________________ 22
2. John Locke: sociaal contract als de wil van de meerderheid ________________________ 23
2.I De natuurtoestand _______________________________________________________________________ 24
2.2 Het sociaal contract _____________________________________________________________________ 24
2.3 De organisatie van de staat ______________________________________________________________ 25
2.4 Enkele vragen ___________________________________________________________________________ 25
3. J.J. Rousseau: het sociaal contract en de algemene wil _____________________________ 26
3.I De natuur en de mens ____________________________________________________________________ 26
3.2 Het sociale contract en de algemene wil __________________________________________________ 26
3.3 De paradox van de algemene wil en de organisatie van de staat _____________________________ 27
4. de communistische kritiek ________________________________________________________ 27
H5. Democratie en de res publica ______________________________________________ 28
I. Inhoudelijke of substantiële democratie ___________________________________________ 28
2. Procedurele democratie__________________________________________________________ 29
3. Ethiek en politiek ________________________________________________________________ 30
3.I De politieke opvattingen van Machiavelli ___________________________________________________ 30
3.2 Discussie met het machiavellisme _______________________________________________________ 31
4. Democratie: Claude Lefort en de lege plaats van de macht _________________________ 32
4.I De vraag naar het politieke _______________________________________________________________ 32
4.2 De Franse Revolutie _____________________________________________________________________ 32
4.3 Democratie en de totalitaire verleiding ____________________________________________________ 33
5. De deliberatieve democratie van Jürgen Habermas ________________________________ 33
Inleiding ___________________________________________________________________________________ 33
5.1 Een nieuw rationaliteitsmodel ____________________________________________________________ 34
5.2 Een discussie-ethiek ____________________________________________________________________ 35
5.3 Een kritische diagnose van de moderne samenleving _______________________________________ 36
6. De morele betekenis van de democratie - Conclusie _______________________________ 37
6.I Institutionalisering van de dialoog _________________________________________________________ 37
6.2 Oog voor het algemeen belang ___________________________________________________________ 38
DEEL III. RECHT EN ETHIEK ____________________________________________________ 39
INLEIDING. Recht en ethiek: een complexe relatie ______________________________ 39
H6. Het klassieke natuurrecht: de 'natuur' als norm voor het recht _______________ 40
I. Discussie over het recht in de oudheid _____________________________________________ 40
1.1 De sofisten: het belang van het overtuigende argument ____________________________________ 40
1.2 Plato, rechtvaardigheid als ideaal _________________________________________________________ 41
1.3 De Stoa en het Romeinse recht ___________________________________________________________ 42
2. Het natuurrecht in de christelijke traditie __________________________________________ 43
3. Het natuurrechtsdenken in de moderne tijd _______________________________________ 44
3.1 Algemene kenmerken ___________________________________________________________________ 44
3.2 Hugo Grotius (1583-1645) ________________________________________________________________ 44
H7. De opkomst van het rechtspositivisme _____________________________________ 44
2
, I. Verklarende factoren ______________________________________________________________ 44
I.I De invloed van de moderne wetenschap ___________________________________________________ 44
1.2 Historisch bewustzijn (19de eeuw) ________________________________________________________ 45
2. Rechtspositivisme - legitimiteit door legaliteit ____________________________________ 45
3. Rechtspositivistische stemmen __________________________________________________ 46
3.1 John Austin en de bevelstheorie __________________________________________________________ 46
3.2 Het formele rechtspositivisme van Hans Kelsen ___________________________________________ 46
4. Enkele evaluerende beschouwingen ______________________________________________ 46
H8. Dichotomie of verzoening: rechtspositivisme en/of natuurrecht? ____________ 47
I. Theoretische toenadering? ________________________________________________________ 47
I.I Het positivisme van H. Hart (1907-1995)____________________________________________________ 47
1.2 Een hedendaags antwoord: Dworkin (I93I-) ________________________________________________ 48
2. Mensenrechten: een geslaagd alternatief? ________________________________________ 48
2.I Het belang van mensenrechten ___________________________________________________________ 48
2.2 Mensenrechten zijn modern _____________________________________________________________ 49
DEEL IV. ETHIEK EN SOCIALE RECHTVAARDIGHEID _____________________________ 50
INLEIDING. Het begrip rechtvaardigheid ________________________________________ 50
I. Formeel grondprincipe ____________________________________________________________ 50
2. Soorten rechtvaardigheid _________________________________________________________ 50
H9. Karl Marx: Rechtvaardigheid tussen politiek en economie ___________________ 50
I. Kritiek op de moderne samenleving ________________________________________________ 50
2. Arbeid en vervreemding __________________________________________________________ 51
3. Historisch materialisme en Marx' maatschappelijk alternatief _____________________ 52
H10. Consequentialisme: het effect als norm ___________________________________ 52
Inleiding ____________________________________________________________________________ 52
I. Cultuurhistorische situering _______________________________________________________ 53
2. De utilitaristische ethiek - de economie van de behoeften __________________________ 53
2.1 Het utilitarisme als ethiek ________________________________________________________________ 53
2.2 De basisprincipes _______________________________________________________________________ 53
3. Evaluerende beschouwingen______________________________________________________ 54
3.1 Succes van de utilitaristische ethiek ______________________________________________________ 54
3.2 Vragen aan het utilitarisme _______________________________________________________________ 54
H11. John Rawls en de legitimering van de sociale rechtsstaat __________________ 54
I. De deductie van de principes van sociale rechtvaardigheid _________________________ 54
2. Kritische kanttekeningen vanuit 'communitaristisch' perspectief ___________________ 55
3. Martha Nussbaum en de blinde vlek van Rawls' model _____________________________ 56
3.1 De kritiek op het socialecontractmodel ___________________________________________________ 56
3
,INLEIDINGSCOLLEGE
“recht is de kunst van de billelijkheid/gelijkheid en het goede” – “ius ars aequi et boni”
• Het goede is iets wat met het recht te maken heeft
• Recht en rechtvaardigheid zijn sterk verworven in elkaar
1. Terminologische verduidelijking
1.1 Etymologische aanloop
= de oorsprong van de term
Ethos: “verblijfplaats van dieren”
• De omgeving waarin we ons thuis voelen
• De beschrijving van gedragsregels die in een groep als aanvaardbaar of negatief worden
beschouwd
Moraal = een objectief beschrijfbaar systeem van gedragsregulering wat goed of slecht is,
geoorloofd of verboden bij individu of groep
Moraliteit = klemtoon op het kwalitatief niveau of gehalte van handelen en
handelingsbewustzijn → subjectief, individueel vb. gewetensbezwaren
Ethiek = systematische-kritische reflectie over moraal en moraliteit → nadenken over de
achterliggende redenering waarom mensen bepaalde handelingen stellen
Types wijsbegeerte
• Theoretische = ‘de werkelijkheid zoals ze is’
• Praktische = ‘de werkelijkheid zoals ze zou moeten zijn’
2. Vormen van ethiek
2.1 Descriptieve ethiek
1) Beschrijvende ethiek = beschrijven hoe mensen zich gedragen met betrekking tot
moraal/moraliteit en waardoor ze worden beïnvloed
2) Wetenschappelijk verklaren vb. gedrag door jeugd verklaren
o Twee manieren
• Diachronische = historisch
• Synchronische = hedendaags
o Probleem: wetenschappen hebben echter soms ook bepaalde voorschriften
o Case L. Kohlberg: Heinze-dilemma = een psycholoog ging problemen voorleggen
aan zijn proefpersonen uit het Amerikaanse leger
• Er werd gezegd dat een nieuw medicijn uitgevonden werd tegen kanker
• Dit was zeer duur waardoor Heinze dit niet kon betalen voor zijn vrouw
• De vraag werd gesteld of hij dit mocht stelen uit de apotheek waarin hij
werkte
o Gevolg: empirisch onderbouwde typologie van Niveaus in persoonlijke moraliteit
(zie infra)
4
,Niveaus in persoonlijke moraliteit
1) Pre-conventioneel gedrag = gedrag gericht op straf of pijn te vermijden
o Regels volgen om te gehoorzamen aan autoriteiten vb. regels volgen omdat je
ouders dit zeggen
o Goed is eigenbelang volgen
2) Conventioneel = sociale erkenning door conformiteit
o Goed is de verwachtingen van andere vervullen en loyaal zijn vb. je best doen op
school om je ouders gelukkig te maken
o Goed is de wetten respecteren en zijn plichten vervullen
3) Postconventioneel = zich richten op algemene morele principes vanuit het oog voor
algemeen maatschappelijk belang of vanuit inzicht in de geldigheid van algemene
morele principes vb. zelf beseffen dat regels goed doen aan de samenleving
o Zich houden aan onderlinge afspraken om het nut te vervullen
o Goed is het volgen van autonoom gekozen universele rechtvaardigheidsprincipes
Kohlberg: “Mannen zijn moreel hoogstaander dan vrouwen omdat zij tot niveau 3 geraken, terwijl
vrouwen maar tot niveau 2 komen.”
• Tegenreactie door het feminisme
• Kohlberg gaat uit dat de juiste morele opvatting die is die de regels volgen → universele
regels volgen is beter dan kijken naar de individuele opvatting
• Foute invulling van de ethiek
2.2 Normatieve ethiek
Normatieve ethiek = wat is de grondslag of legitimering van onze normen
Algemene ethiek = bestudeert problemen zonder ze toe te passen op concrete situaties →
algemene en fundamentele grondslagen
Bijzondere ethiek = algemene principes in bijzondere situaties
2.3 Meta-ethiek
Meta-ethiek = “over ethiek”, de wijze waarop er in de ethiek wordt gedacht → de regels waarop
er in de ethiek wordt geredeneerd
1) Logica: zijn logische regels op dezelfde manier van toepassing dan andere regels vb. is
het omgekeerde van ‘moeten’ ‘niet moeten’?
2) Sementiek: betekenis van woorden vb. onnozel, nu belachelijk maar vroeger onschuldig
5
,DEEL I. BASISTHEMA'S UIT DE ETHIEK
H1. Problemen voor een normatieve ethiek
I. Legitimeringscrisis
Wat zijn de fundamenten van de ethiek? Hoe kan je dit bouwen?
I.I De paradox voor een actuele ethiek
Paradox = schijnbare tegenstelling, tegenstelling die op het eerste zich dingen tegenover elkaar
stelt maar in feiten oplosbaar is
‘morele crisis’ = crisis op het niveau van een morele beleving → dit is niet:
• Een loutere aantasting van traditionele waarden
o ‘vroeger was het beter’
o Wat altijd zo geweest is lijkt in voortdurende beweging te zijn
o Vb. vlees eten lijkt vanzelfsprekend, maar nu niet meer
o Oudere mensen kunnen niet met technologie om dus missen verschillende
dingen
o Mensen hebben last met de snelheid van veranderingen, houden zich vast aan
wat ze altijd hebben gekend
• Het ontbreken van een dergelijke herformulering
o We zouden vandaag niet beschikken over een lijst van morele correcte zaken
o Fundamentele verklaring voor de rechten van de mens = meest
gebruikte/courante beschrijving van wat correct is
Paradox van Apel: “een universele op basis van solidaire verantwoording schijnt tegelijk
noodzakelijk en onmogelijk te zijn‘“
• Apel: Duitse ethicus
• Universeel: intersubjectief geldige ethiek
• Paradox: Er is een noodzaak aan een universele ethiek, maar dit wordt onmogelijk
gemaakt omdat we hier noodzaak aan hebben
• Reden voor onmogelijkheid: wetenschap en techniek
o Door de ontwikkeling van wetenschap en techniek hebben we nood aan een
universele ethiek, maar door W&T kunnen we dit niet creëren
o vb. ingenieur staat hoog op de maatschappelijke ladder
Macro-niveau:
• Onze producten zijn het resultaat van een wereldwijde technologische samenwerking
• vb. een auto wordt samengesteld door onderdelen over heel de wereld
6
, • Hoogtechnologische technologie
o 1986: kernramp Chernobill = schadelijke nucleaire wolk werd richting West-
Europa gedreven
o Giframp in Indië heeft gevolgen in Europa
• Planetaire verantwoordelijk
o Wetenschap en technologie hebben effecten die de gehele aarde, natuur en
mensheid raken
o Nood aan richtlijnen
o Paradox: Diezelfde kracht waarmee de technologische evolutie startte, diezelfde
kracht heeft elementen die de universaliteit lijken bedreigen over ethische
onderwerpen
o Wiskunde en technologie hebben geen inhoud, hun taal wordt uitgedrukt in lege
symbolen (x,y,z) → niet mogelijk om ethische principes vast te stellen
Paradox van Apel = hoe meer nood aan planetaire ethiek, hoe moeilijker het wordt om dit op te
lossen → ethiek is cultureel, individueel, verschillend
Mensenrechten: geven geen oplossing aan dit probleem want ze willen universeel zijn, maar ze
zijn gekoppeld aan het westerse denken
Micro-niveau:
• De verantwoordelijkheid van technologie ligt hoog vb. Twee auto’s hebben een ongeval,
dus veel ‘gedoe’. Bij twee voetgangers die botsen is er geen ‘gedoe’ zoals verzekeringen.
• Belang van eigen keuze vb. Rechten is waardevol omdat je zelf de keuze hebt gemaakt.
Vroeger moest je het beroep doen dat je ouders deed. vb. partnerkeuze was vroeger
gearrangeerd
I.2 De disjunctie feit-waarde
Disjunctie - logische
• Disjunctie = objectieve feiten en waarden vallen niet automatische met elkaar samen
• Logische redenering = algemeen principe met een individueel krakater dus dit
individueel geval is de regel
vb. ‘alle mensen zijn sterfelijk’ ‘Socrates is mens’ ‘Socrates is sterfelijk’
o Als in de uitgangspunten een verplichting is geld deze ook voor de conclusie
o Je mag moeten niet als conclusie trekken als dit een vaststelling is
• Een verplichting of norm kan je niet afleiden uit een waarneming
Probleem van de Disjunctie feit-waarde
Het probleem van de disjunctie feit-waarde is echter niet te reduceren tot een formeel-logisch
probleem.
Probleem van de moderniteit
• David Hume (18de E)
• Moderniteit = periode van een aantal aspecten, vanaf een bepaalde tijd heeft het denken
een heel nieuwe wending genomen
• Nieuwe manier van denken door Descartes (15de E) ‘Je’
7
, Traditie: kwalitatief Modern (16de E): kwantitatief
Essentie/functie is existentie Existentie is essentie?
Vb. Een de waarde van een pen hangt samen Sartre: de manier waarop we ons leven vorm
met de waarde waarvoor het bedoelt is. Een geven, weten of dit volbracht is kun je niet
pen is goed in de maken dat schrijven lukt. weten. De mens is juist het wezen dat te
ontdekken heeft wat we willen zijn of willen
We moeten weten wat de kern van de mens worden. Ons doel is niet vooraf bepaald
is. De mens is een rationeel wezen dat keuzes
kan maken. Dit vloeit voort uit de natuur van → geen vooraf bepaald moeten
de mens.
I.3 De disjunctie doel-middel
Welke middelen heb ik nodig om mijn doel te bereiken?
• Toenemende rationalisering door de moderniteit
• Max Weber (19-20ste E)
o socioloog, auteur van de moderniteit
o de ontwikkelende economie is een gevolg van de toenemende rationaliteit
o ‘onttoveren van de wereld’: onze wereld onttoverd door de rationaliteit, de wereld
was makkelijker toen we nog niet wisten hoe alles in elkaar zat
o Opkomst van de doelrationaliteit
o De moderniteit bevordert de doelrationaliteit ten koste van de
waarderationaliteit. Dit heeft gevolgen: mensen worden middelen in een
systeem, en de vraag 'waarvoor doen we dit?' raakt op de achtergrond.
Doelrationaliteit = efficiëntie denken, welke middelen moet ik gebruiken om mijn doel te
bereiken vb. minder file in Antwerpen door betere wegen
Waarderationaliteit = respect voor bepaalde waarden en personen die deze waarden beleven,
vb. hoe sneller de wereld evolueert hoe groter de kans dat mensen dit te vlug vinden en zich
vasthouden aan oude waarden ongeacht het rationale
2. Schets van onze leefwereld als (post)modern
Kantelmoment in de geschiedenis: thema’s die we altijd gebruikte zijn aan vernieuwing toe
2.I Oorsprong
Verhaal van de leerling-tovenaar: Een jonge man die wilde toveren door in de leer ta gaan bij
een oude tovenaar. Hij moet veel klussen doen en teksten lezen. De jonge man blijft alleen
achter en hij mag het toverboek niet lezen. Hij zet alles in beweging zonder dit te kunnen
stoppen. Hij had te weinig kennis om te toveren.
Moderniteit: experiment van de westerse cultuur (De Dijn)
• Het ontrafelen van de werkelijkheid rond ons
• Zijn we nog in staat om alles te beheersen?
8
Ethiek – Bart Raymaekers _______________________________________________________ 1
INLEIDINGSCOLLEGE __________________________________________________________ 4
1. Terminologische verduidelijking____________________________________________________ 4
1.1 Etymologische aanloop ___________________________________________________________________ 4
2. Vormen van ethiek _________________________________________________________________ 4
2.1 Descriptieve ethiek _______________________________________________________________________ 4
2.2 Normatieve ethiek _______________________________________________________________________ 5
2.3 Meta-ethiek _____________________________________________________________________________ 5
DEEL I. BASISTHEMA'S UIT DE ETHIEK ___________________________________________ 6
H1. Problemen voor een normatieve ethiek ______________________________________ 6
I. Legitimeringscrisis _________________________________________________________________ 6
I.I De paradox voor een actuele ethiek _________________________________________________________ 6
I.2 De disjunctie feit-waarde __________________________________________________________________ 7
I.3 De disjunctie doel-middel _________________________________________________________________ 8
2. Schets van onze leefwereld als (post)modern _______________________________________ 8
2.I Oorsprong _______________________________________________________________________________ 8
2.2 Reacties_________________________________________________________________________________ 9
H2. Geluk als grondnorm ______________________________________________________ 10
Grondtypes van ethisch denken _____________________________________________________________ 10
I. Aristoteles: de ethiek van het goede leven _________________________________________ 10
I.I Het statuut en de methode van de ethiek ___________________________________________________ 10
1.2 Aristoteles 'eudaimonistische' ethiek _____________________________________________________ 11
1.3 Aristoteles’ deugdenleer _________________________________________________________________ 12
1.4 Enkele slotbesluiten _____________________________________________________________________ 13
H3. De menselijke persoon als grondslag _______________________________________ 13
1. De ethiek van Kant: zedenwet en autonomie _______________________________________ 13
Inleiding ___________________________________________________________________________________ 13
I.I De praktische rede en het morele factum ___________________________________________________ 15
1.2 Een analyse van het zedelijk bewustzijn ___________________________________________________ 15
I.3 De 'Grund' van het zedelijk bewustzijn is de vrijheid _________________________________________ 17
1.4 Kants leer over het 'hoogste goed' ________________________________________________________ 17
I.5 Slotbeschouwingen ______________________________________________________________________ 17
2. Levinas: de ethiek onder de wet van de Ander ______________________________________ 18
2.I De kritiek op de Westerse filosofie ________________________________________________________ 18
2.2 Absurditeit en zelfbevestiging ____________________________________________________________ 18
2.3 Het gelaat van de Ander _________________________________________________________________ 19
DEEL II. DE GRONDSLAGEN VAN DE DEMOCRATISCHE RECHTSSTAAT ___________ 20
INLEIDING ____________________________________________________________________ 20
H4. Het sociaal contractmodel_________________________________________________ 20
I. Thomas Hobbes: instemming voor orde en vrede ___________________________________ 21
1
, I.I De mens in de natuurtoestand ____________________________________________________________ 21
I.2 Het sociaal contract _____________________________________________________________________ 22
I.3 De staat ________________________________________________________________________________ 22
2. John Locke: sociaal contract als de wil van de meerderheid ________________________ 23
2.I De natuurtoestand _______________________________________________________________________ 24
2.2 Het sociaal contract _____________________________________________________________________ 24
2.3 De organisatie van de staat ______________________________________________________________ 25
2.4 Enkele vragen ___________________________________________________________________________ 25
3. J.J. Rousseau: het sociaal contract en de algemene wil _____________________________ 26
3.I De natuur en de mens ____________________________________________________________________ 26
3.2 Het sociale contract en de algemene wil __________________________________________________ 26
3.3 De paradox van de algemene wil en de organisatie van de staat _____________________________ 27
4. de communistische kritiek ________________________________________________________ 27
H5. Democratie en de res publica ______________________________________________ 28
I. Inhoudelijke of substantiële democratie ___________________________________________ 28
2. Procedurele democratie__________________________________________________________ 29
3. Ethiek en politiek ________________________________________________________________ 30
3.I De politieke opvattingen van Machiavelli ___________________________________________________ 30
3.2 Discussie met het machiavellisme _______________________________________________________ 31
4. Democratie: Claude Lefort en de lege plaats van de macht _________________________ 32
4.I De vraag naar het politieke _______________________________________________________________ 32
4.2 De Franse Revolutie _____________________________________________________________________ 32
4.3 Democratie en de totalitaire verleiding ____________________________________________________ 33
5. De deliberatieve democratie van Jürgen Habermas ________________________________ 33
Inleiding ___________________________________________________________________________________ 33
5.1 Een nieuw rationaliteitsmodel ____________________________________________________________ 34
5.2 Een discussie-ethiek ____________________________________________________________________ 35
5.3 Een kritische diagnose van de moderne samenleving _______________________________________ 36
6. De morele betekenis van de democratie - Conclusie _______________________________ 37
6.I Institutionalisering van de dialoog _________________________________________________________ 37
6.2 Oog voor het algemeen belang ___________________________________________________________ 38
DEEL III. RECHT EN ETHIEK ____________________________________________________ 39
INLEIDING. Recht en ethiek: een complexe relatie ______________________________ 39
H6. Het klassieke natuurrecht: de 'natuur' als norm voor het recht _______________ 40
I. Discussie over het recht in de oudheid _____________________________________________ 40
1.1 De sofisten: het belang van het overtuigende argument ____________________________________ 40
1.2 Plato, rechtvaardigheid als ideaal _________________________________________________________ 41
1.3 De Stoa en het Romeinse recht ___________________________________________________________ 42
2. Het natuurrecht in de christelijke traditie __________________________________________ 43
3. Het natuurrechtsdenken in de moderne tijd _______________________________________ 44
3.1 Algemene kenmerken ___________________________________________________________________ 44
3.2 Hugo Grotius (1583-1645) ________________________________________________________________ 44
H7. De opkomst van het rechtspositivisme _____________________________________ 44
2
, I. Verklarende factoren ______________________________________________________________ 44
I.I De invloed van de moderne wetenschap ___________________________________________________ 44
1.2 Historisch bewustzijn (19de eeuw) ________________________________________________________ 45
2. Rechtspositivisme - legitimiteit door legaliteit ____________________________________ 45
3. Rechtspositivistische stemmen __________________________________________________ 46
3.1 John Austin en de bevelstheorie __________________________________________________________ 46
3.2 Het formele rechtspositivisme van Hans Kelsen ___________________________________________ 46
4. Enkele evaluerende beschouwingen ______________________________________________ 46
H8. Dichotomie of verzoening: rechtspositivisme en/of natuurrecht? ____________ 47
I. Theoretische toenadering? ________________________________________________________ 47
I.I Het positivisme van H. Hart (1907-1995)____________________________________________________ 47
1.2 Een hedendaags antwoord: Dworkin (I93I-) ________________________________________________ 48
2. Mensenrechten: een geslaagd alternatief? ________________________________________ 48
2.I Het belang van mensenrechten ___________________________________________________________ 48
2.2 Mensenrechten zijn modern _____________________________________________________________ 49
DEEL IV. ETHIEK EN SOCIALE RECHTVAARDIGHEID _____________________________ 50
INLEIDING. Het begrip rechtvaardigheid ________________________________________ 50
I. Formeel grondprincipe ____________________________________________________________ 50
2. Soorten rechtvaardigheid _________________________________________________________ 50
H9. Karl Marx: Rechtvaardigheid tussen politiek en economie ___________________ 50
I. Kritiek op de moderne samenleving ________________________________________________ 50
2. Arbeid en vervreemding __________________________________________________________ 51
3. Historisch materialisme en Marx' maatschappelijk alternatief _____________________ 52
H10. Consequentialisme: het effect als norm ___________________________________ 52
Inleiding ____________________________________________________________________________ 52
I. Cultuurhistorische situering _______________________________________________________ 53
2. De utilitaristische ethiek - de economie van de behoeften __________________________ 53
2.1 Het utilitarisme als ethiek ________________________________________________________________ 53
2.2 De basisprincipes _______________________________________________________________________ 53
3. Evaluerende beschouwingen______________________________________________________ 54
3.1 Succes van de utilitaristische ethiek ______________________________________________________ 54
3.2 Vragen aan het utilitarisme _______________________________________________________________ 54
H11. John Rawls en de legitimering van de sociale rechtsstaat __________________ 54
I. De deductie van de principes van sociale rechtvaardigheid _________________________ 54
2. Kritische kanttekeningen vanuit 'communitaristisch' perspectief ___________________ 55
3. Martha Nussbaum en de blinde vlek van Rawls' model _____________________________ 56
3.1 De kritiek op het socialecontractmodel ___________________________________________________ 56
3
,INLEIDINGSCOLLEGE
“recht is de kunst van de billelijkheid/gelijkheid en het goede” – “ius ars aequi et boni”
• Het goede is iets wat met het recht te maken heeft
• Recht en rechtvaardigheid zijn sterk verworven in elkaar
1. Terminologische verduidelijking
1.1 Etymologische aanloop
= de oorsprong van de term
Ethos: “verblijfplaats van dieren”
• De omgeving waarin we ons thuis voelen
• De beschrijving van gedragsregels die in een groep als aanvaardbaar of negatief worden
beschouwd
Moraal = een objectief beschrijfbaar systeem van gedragsregulering wat goed of slecht is,
geoorloofd of verboden bij individu of groep
Moraliteit = klemtoon op het kwalitatief niveau of gehalte van handelen en
handelingsbewustzijn → subjectief, individueel vb. gewetensbezwaren
Ethiek = systematische-kritische reflectie over moraal en moraliteit → nadenken over de
achterliggende redenering waarom mensen bepaalde handelingen stellen
Types wijsbegeerte
• Theoretische = ‘de werkelijkheid zoals ze is’
• Praktische = ‘de werkelijkheid zoals ze zou moeten zijn’
2. Vormen van ethiek
2.1 Descriptieve ethiek
1) Beschrijvende ethiek = beschrijven hoe mensen zich gedragen met betrekking tot
moraal/moraliteit en waardoor ze worden beïnvloed
2) Wetenschappelijk verklaren vb. gedrag door jeugd verklaren
o Twee manieren
• Diachronische = historisch
• Synchronische = hedendaags
o Probleem: wetenschappen hebben echter soms ook bepaalde voorschriften
o Case L. Kohlberg: Heinze-dilemma = een psycholoog ging problemen voorleggen
aan zijn proefpersonen uit het Amerikaanse leger
• Er werd gezegd dat een nieuw medicijn uitgevonden werd tegen kanker
• Dit was zeer duur waardoor Heinze dit niet kon betalen voor zijn vrouw
• De vraag werd gesteld of hij dit mocht stelen uit de apotheek waarin hij
werkte
o Gevolg: empirisch onderbouwde typologie van Niveaus in persoonlijke moraliteit
(zie infra)
4
,Niveaus in persoonlijke moraliteit
1) Pre-conventioneel gedrag = gedrag gericht op straf of pijn te vermijden
o Regels volgen om te gehoorzamen aan autoriteiten vb. regels volgen omdat je
ouders dit zeggen
o Goed is eigenbelang volgen
2) Conventioneel = sociale erkenning door conformiteit
o Goed is de verwachtingen van andere vervullen en loyaal zijn vb. je best doen op
school om je ouders gelukkig te maken
o Goed is de wetten respecteren en zijn plichten vervullen
3) Postconventioneel = zich richten op algemene morele principes vanuit het oog voor
algemeen maatschappelijk belang of vanuit inzicht in de geldigheid van algemene
morele principes vb. zelf beseffen dat regels goed doen aan de samenleving
o Zich houden aan onderlinge afspraken om het nut te vervullen
o Goed is het volgen van autonoom gekozen universele rechtvaardigheidsprincipes
Kohlberg: “Mannen zijn moreel hoogstaander dan vrouwen omdat zij tot niveau 3 geraken, terwijl
vrouwen maar tot niveau 2 komen.”
• Tegenreactie door het feminisme
• Kohlberg gaat uit dat de juiste morele opvatting die is die de regels volgen → universele
regels volgen is beter dan kijken naar de individuele opvatting
• Foute invulling van de ethiek
2.2 Normatieve ethiek
Normatieve ethiek = wat is de grondslag of legitimering van onze normen
Algemene ethiek = bestudeert problemen zonder ze toe te passen op concrete situaties →
algemene en fundamentele grondslagen
Bijzondere ethiek = algemene principes in bijzondere situaties
2.3 Meta-ethiek
Meta-ethiek = “over ethiek”, de wijze waarop er in de ethiek wordt gedacht → de regels waarop
er in de ethiek wordt geredeneerd
1) Logica: zijn logische regels op dezelfde manier van toepassing dan andere regels vb. is
het omgekeerde van ‘moeten’ ‘niet moeten’?
2) Sementiek: betekenis van woorden vb. onnozel, nu belachelijk maar vroeger onschuldig
5
,DEEL I. BASISTHEMA'S UIT DE ETHIEK
H1. Problemen voor een normatieve ethiek
I. Legitimeringscrisis
Wat zijn de fundamenten van de ethiek? Hoe kan je dit bouwen?
I.I De paradox voor een actuele ethiek
Paradox = schijnbare tegenstelling, tegenstelling die op het eerste zich dingen tegenover elkaar
stelt maar in feiten oplosbaar is
‘morele crisis’ = crisis op het niveau van een morele beleving → dit is niet:
• Een loutere aantasting van traditionele waarden
o ‘vroeger was het beter’
o Wat altijd zo geweest is lijkt in voortdurende beweging te zijn
o Vb. vlees eten lijkt vanzelfsprekend, maar nu niet meer
o Oudere mensen kunnen niet met technologie om dus missen verschillende
dingen
o Mensen hebben last met de snelheid van veranderingen, houden zich vast aan
wat ze altijd hebben gekend
• Het ontbreken van een dergelijke herformulering
o We zouden vandaag niet beschikken over een lijst van morele correcte zaken
o Fundamentele verklaring voor de rechten van de mens = meest
gebruikte/courante beschrijving van wat correct is
Paradox van Apel: “een universele op basis van solidaire verantwoording schijnt tegelijk
noodzakelijk en onmogelijk te zijn‘“
• Apel: Duitse ethicus
• Universeel: intersubjectief geldige ethiek
• Paradox: Er is een noodzaak aan een universele ethiek, maar dit wordt onmogelijk
gemaakt omdat we hier noodzaak aan hebben
• Reden voor onmogelijkheid: wetenschap en techniek
o Door de ontwikkeling van wetenschap en techniek hebben we nood aan een
universele ethiek, maar door W&T kunnen we dit niet creëren
o vb. ingenieur staat hoog op de maatschappelijke ladder
Macro-niveau:
• Onze producten zijn het resultaat van een wereldwijde technologische samenwerking
• vb. een auto wordt samengesteld door onderdelen over heel de wereld
6
, • Hoogtechnologische technologie
o 1986: kernramp Chernobill = schadelijke nucleaire wolk werd richting West-
Europa gedreven
o Giframp in Indië heeft gevolgen in Europa
• Planetaire verantwoordelijk
o Wetenschap en technologie hebben effecten die de gehele aarde, natuur en
mensheid raken
o Nood aan richtlijnen
o Paradox: Diezelfde kracht waarmee de technologische evolutie startte, diezelfde
kracht heeft elementen die de universaliteit lijken bedreigen over ethische
onderwerpen
o Wiskunde en technologie hebben geen inhoud, hun taal wordt uitgedrukt in lege
symbolen (x,y,z) → niet mogelijk om ethische principes vast te stellen
Paradox van Apel = hoe meer nood aan planetaire ethiek, hoe moeilijker het wordt om dit op te
lossen → ethiek is cultureel, individueel, verschillend
Mensenrechten: geven geen oplossing aan dit probleem want ze willen universeel zijn, maar ze
zijn gekoppeld aan het westerse denken
Micro-niveau:
• De verantwoordelijkheid van technologie ligt hoog vb. Twee auto’s hebben een ongeval,
dus veel ‘gedoe’. Bij twee voetgangers die botsen is er geen ‘gedoe’ zoals verzekeringen.
• Belang van eigen keuze vb. Rechten is waardevol omdat je zelf de keuze hebt gemaakt.
Vroeger moest je het beroep doen dat je ouders deed. vb. partnerkeuze was vroeger
gearrangeerd
I.2 De disjunctie feit-waarde
Disjunctie - logische
• Disjunctie = objectieve feiten en waarden vallen niet automatische met elkaar samen
• Logische redenering = algemeen principe met een individueel krakater dus dit
individueel geval is de regel
vb. ‘alle mensen zijn sterfelijk’ ‘Socrates is mens’ ‘Socrates is sterfelijk’
o Als in de uitgangspunten een verplichting is geld deze ook voor de conclusie
o Je mag moeten niet als conclusie trekken als dit een vaststelling is
• Een verplichting of norm kan je niet afleiden uit een waarneming
Probleem van de Disjunctie feit-waarde
Het probleem van de disjunctie feit-waarde is echter niet te reduceren tot een formeel-logisch
probleem.
Probleem van de moderniteit
• David Hume (18de E)
• Moderniteit = periode van een aantal aspecten, vanaf een bepaalde tijd heeft het denken
een heel nieuwe wending genomen
• Nieuwe manier van denken door Descartes (15de E) ‘Je’
7
, Traditie: kwalitatief Modern (16de E): kwantitatief
Essentie/functie is existentie Existentie is essentie?
Vb. Een de waarde van een pen hangt samen Sartre: de manier waarop we ons leven vorm
met de waarde waarvoor het bedoelt is. Een geven, weten of dit volbracht is kun je niet
pen is goed in de maken dat schrijven lukt. weten. De mens is juist het wezen dat te
ontdekken heeft wat we willen zijn of willen
We moeten weten wat de kern van de mens worden. Ons doel is niet vooraf bepaald
is. De mens is een rationeel wezen dat keuzes
kan maken. Dit vloeit voort uit de natuur van → geen vooraf bepaald moeten
de mens.
I.3 De disjunctie doel-middel
Welke middelen heb ik nodig om mijn doel te bereiken?
• Toenemende rationalisering door de moderniteit
• Max Weber (19-20ste E)
o socioloog, auteur van de moderniteit
o de ontwikkelende economie is een gevolg van de toenemende rationaliteit
o ‘onttoveren van de wereld’: onze wereld onttoverd door de rationaliteit, de wereld
was makkelijker toen we nog niet wisten hoe alles in elkaar zat
o Opkomst van de doelrationaliteit
o De moderniteit bevordert de doelrationaliteit ten koste van de
waarderationaliteit. Dit heeft gevolgen: mensen worden middelen in een
systeem, en de vraag 'waarvoor doen we dit?' raakt op de achtergrond.
Doelrationaliteit = efficiëntie denken, welke middelen moet ik gebruiken om mijn doel te
bereiken vb. minder file in Antwerpen door betere wegen
Waarderationaliteit = respect voor bepaalde waarden en personen die deze waarden beleven,
vb. hoe sneller de wereld evolueert hoe groter de kans dat mensen dit te vlug vinden en zich
vasthouden aan oude waarden ongeacht het rationale
2. Schets van onze leefwereld als (post)modern
Kantelmoment in de geschiedenis: thema’s die we altijd gebruikte zijn aan vernieuwing toe
2.I Oorsprong
Verhaal van de leerling-tovenaar: Een jonge man die wilde toveren door in de leer ta gaan bij
een oude tovenaar. Hij moet veel klussen doen en teksten lezen. De jonge man blijft alleen
achter en hij mag het toverboek niet lezen. Hij zet alles in beweging zonder dit te kunnen
stoppen. Hij had te weinig kennis om te toveren.
Moderniteit: experiment van de westerse cultuur (De Dijn)
• Het ontrafelen van de werkelijkheid rond ons
• Zijn we nog in staat om alles te beheersen?
8
