Filosofie – A. De Block
Les 1
1. Wat is filosofie?
Wat is filosofie? = filosofie
- Definities staan centraal en is de filosofie
- => geven beter inzicht in wat iets is
In definities baken je af wat hetgene niet is. Je bepaalt waartoe het concept behoort en bakent af
waartoe het niet behoort. Je bepaalt binnen en buiten.
- Intensionele definities: betekenis van een verzameling
o Vb mensen aanduiden in de aula die tot de verzameling behoren
- Extensionele definities: verzameling van N, opsomming van alle elementen die tot die
verzameling behoren
o Men weet wat je bedoelt, wat er achter komt als je 1, 2, 3, … zegt
o Vb de verzameling van alle studenten die zich in het auditorium bevinden
Je gaat op zoek naar alle kenmerken die maken dat iets filosofisch is en tegelijkertijd uitsluitend
hoort tot de filosofie
- Je gaat op zoek naar de noodzakelijke en voldoende voorwaarden voor het correcte gebruik
van de term filosofie, ziekte, leven, …
1.1 wat is filosofie? Een methode.
In filosofie proberen we een grip te krijgen in dingen en hoe ze samen hangen in de breedst
mogelijke term van de definitie. Dit kan heel klein of heel breed zijn.
Een premethodisch element is de basis-attitude die filosofie zou drijven.
- Alfred North Whitehead: “de verwondering is het begin van de filosofie, maar blijft de
filosofie ook verrijken”
Verwondering speelt (vaak) een rol in de filosofie, alleen lijkt het niet enkel op filosofie van
toepassing te zijn.
- Louis C.K (stand-up comedian): de eindeloze verwondering van kinderen is niet echt
filosofisch. Het volstaat niet om enkel blijvend verwonderd te zijn, er is iets meer nodig.
- Schopenhauer, Kierkegaard: de eigenlijke grondhouding van de filosofie is de vertwijfeling
Dit houdt in dat het plots niet meer werkt (je eigen leven vb). Je wordt gedwongen om stil te
staan bij de dingen en moet heel concrete keuzes maken
o Als je slecht nieuws hebt, dan werkt het niet meer en sta je plots stil bij wat er
gebeurt. Je vraagt je af ‘wat moet ik doen?’. Dit volstaat echter niet alleen om
filosofie te doen
,Je moet ook kritisch denken, maar filosofie is niet enkel kritisch.
- Descartes: één van de eigenheden van de moderne wijze is dat je niet zomaar gelooft in wat
(religieuze, zintuigelijke etc) autoriteiten zeggen. Alles wat zich aanbiedt als zeker, moet je
bevragen als ‘is dit wel waar?’, ‘kunnen we zeker zijn dat het waar is?’
o = Descartes’ twijfel
- Nagenoeg alle wetenschappers zijn ook de hele tijd kritisch. Op zekere hoogte zou je filosofie
kunnen definiëren als georganiseerde, systemische kritiek, maar filosofie heeft niet die
monopolie op het kritisch denken. Kritisch denken is niet uniek voor filosofen.
Deze drie grondhoudingen zijn niet enkel toepasbaar op de filosofie en enkel uitsluitend op de
filosofie. Dus het is ‘niet echt een goede grondhouding’.
- Sommige filosofen zeggen dat je naar de gereedschapskist moet kijken en niet naar de
grondhouding
- CONCLUSIE: geen van de instrumenten blijken niet hét te zijn waarmee je filosofie kan
definiëren zoals we dat willen doen
o We hebben de definitie van de filosofie nog steeds niet gevonden
De besproken pogingen leggen wel uit wat filosofie wil/kan bereiken en wat het beoogd. Maar ze
lopen dus allemaal vast op
- De kenmerken die niet uniek zijn voor de filosofie
- De voorgestelde definiërende kenmerken zijn niet uitsluitend op alle filosofie toepasbaar
Drie methodologische instrumenten
Conceptuele analyse is de centrale vraag van de filosofie
- “Wat?” zijn centrale filosofische vragen. De filosofie probeert deze concepten te analyseren
in meer eenvoudige concepten die de noodzakelijke en voldoende voorwaarden zijn voor
een correct gebruik voor het concept dat ze samen construeren
- Vb “wat is kennis?”
o Gedachten of overtuigingen lijken noodzakelijk te zijn om over kennis te spreken.
Dus dit zijn noodzakelijke voorwaarden om over kennis te kunnen spreken
o Bijgevolg zijn andere noodzakelijke voorwaarden waarheid
o Dan is er nog de vraag: “volstaan waarheid en overtuigingen als het voldoende
gebruik van het begrip kennis?”
Neen, stel dat je de overtuiging hebt dat het vandaag 12/02/2026 is. Dit is
een ware overtuiging, maar is dit kennis?
Dit is afhankelijk van waar de overtuiging vandaan komt, hoe het
gelegitimeerd is
Stel dat iemand elke dag denkt dat het 12/02/2026 is, dan heeft hij
een overtuiging, maar is de overtuiging te toevallig waar om te
gelden als echte kennis
Stel dat iemand denkt dat het vandaag 12/02/2026 is door
omgevingsfactoren (e-mail, klok gelezen, gevraagd aan mensen),
dan is je overtuiging wel degelijk iets waar je kennis over beschikt.
, => een gerechtvaardigde overtuiging is de ware kennis
- Echter is filosofie meer dan enkel conceptuele analyse.
- De conceptuele analyse zit in meerdere domeinen en niet uitsluitend de filosofie. Er zijn
veel meer academische domeinen die zich hiermee bezighouden.
o Vb “in welke mate is gender te onderscheiden van sex?” (sociologie), “wat is een
massa?” (fysica)
Gedachtenexperimenten dienen als instrument om kennis te verwerven
- In de filosofie zijn er veel gedachtenexperimenten
- Een dieper inzicht verwerven in een bepaalde materie, door ze mentaal uit te voeren. Omdat
het vaak niet in de realiteit kan of omdat het moreel problematisch kan zijn
o Vb “wat is het doel van het leven?”
Hier is nagenoeg consensus over: gelukkig zijn
Veel mensen vullen dit geluk in als zoveel mogelijk positieve, plezierige
ervaringen en zo weinig mogelijk negatieve, onprettige ervaringen (*)
Stel dat er een ervarings-machine bestaat, en je kan hierdoor enkel positieve
ervaringen hebben. Enkel, als je je aansluit aan de machine, kan je je nooit
meer ontkoppelen. Je zal voor de rest van je leven aan het machine hangen.
Dit is geen reële experiment, maar als het zou bestaan zou het niet
immoreel zijn. Dit is daarom dus een gedachtenexperiment.
Stel dat het bestaat, dan zouden veel mensen zich hier niet aan
willen koppelen. Hoewel mensen streven naar geluk, betekent dit
voor een deel van hen niet enkel positieve ervaringen.
Dit betekent dus dat geluk niet identiek is met (*)
- Deze gedachten experimenten worden ingezet om aan conceptuele analyse te kunnen doen
- Niet alle filosofie bouwt verder op of zijn enkel gedachtenexperimenten
- Het komt ook voor in andere wetenschappen doordat het niet uitgevoerd kan worden, het
immoreel is etc
o Vb theoretische fysica: heel Einstein
o Dus het kan bijgevolg geen definiërende eigenschap zijn
Een derde instrument, intuïtie
- In het dagelijks gebruik is dit een buikgevoel, maar in de filosofie is dit ‘een opvatting,
overtuiging die onmiddellijk helder en waar lijkt te zijn’
o Vb de intuïtie ‘ik ben hier’ is altijd waar. Er is geen uitzondering, waar je het ook zegt
(op kantoor, in de aula, …)
- Een overtuiging kan pas kennis zijn als het waar is. Dit is evident waar, dus ook intuïtie. Het
wordt dus gebruikt om de filosofische opvattingen af te toetsen. ‘is dit correct of niet?’
o Je activeert dus de intuïtie om die dan te kunnen gebruiken als test voor filosofische
opvattingen.
o Een beetje analoog als wetenschappelijke observaties
- Intuïties spelen dus een belangrijke rol, maar zijn niet de enige (en nu ook minder
belangrijk) omdat er veel variatie tussen zit. Iets wat duidelijk waar is voor één persoon is
niet altijd waar voor de ander
, - Bovendien worden ze gebruikt in andere disciplines. Bij wiskunde voel je nl aan dat het ene
volgt uit de andere
1.2 wat is filosofie? Een domein.
Stel dat je een elektricien belt voor een verstopte toilet. De materiaalbox lijkt op die van een
loodgieter, maar de elektricien kan het toilet niet oplossen
- Hetgeen waar hij zich mee bezighoudt is wat zijn beroep definieert: ‘De afvoerleidingen zijn
van een loodgieter. Ik hou me bezig met elektriciteit.’
De filosofie lijkt zich met enorm veel bezig te houden, maar kunnen we dit domein niet wat
inperken?
- Mensen beweren vaak dat de filosofie vreemde vragen stelt. Dit zijn echter wel
fundamentele vragen die tegelijkertijd ook onbeantwoordbaar zijn.
- Er zijn ook onbeantwoordbare fundamentele vragen in andere disciplines. Diegenen die nu
onbeantwoord zijn, zullen in de toekomst misschien beantwoord worden
o Er zijn veel open vragen en zolang ze niet beantwoord zijn, kan je niet weten of ze
wel kunnen worden beantwoord.
o Als ze er niet waren, dan zou een discipline dood zijn.
Als we spreken van de filosofie als een discipline met onbeantwoordbare vragen, dan spreken we
eigenlijk van een discipline zonder vooruitgang. We zijn nl al jaren bezig met vragen die
onbeantwoord zijn.
- In alle andere domeinen zijn de onbeantwoorde vragen beantwoord geweest, vb Newton,
maar in de filosofie lijkt er geen vooruitgang te zijn. In die disciplines is er dus wel cumulatie,
waarop kennis op verder kan bouwen
- Er is geen vooruitgang omdat ‘filosofie lijkt op een kunst’
o Futurisme is geen vooruitgang op het impressionisme. Het zijn scholen die elkaar
afwisselen
o => de filosofie zelf is de basis geweest van veel wetenschappen. Velen groeien hier
namelijk uit
- Wat zijn de problemen hiermee?
o (1) Het is niet ondubbelzinnig dat er in de wetenschap vooruitgang is (Kuhn)
o (2) Er is negatieve vooruitgang: ‘dit is niet het juiste antwoord’
In de filosofie heb je geen antwoord gevonden in de belangrijke vragen,
maar je weet beter waarom sommige vroegere oude antwoorden fout zijn.
Dus er is wel degelijk vooruitgang en je kan op deze kennis verder bouwen.
o (3) Er is geen duidelijk onderscheid tussen proto-wetenschap en filosofie
1.2 wat is filosofie? Een verzameling van
deeldisciplines
Welke concrete componenten geven betekenis aan de verzameling filosofie? Maw je zou filosofie
kunnen definiëren vanuit de deeldisciplines van de filosofie: metafysica, logica, morale filosofie
Les 1
1. Wat is filosofie?
Wat is filosofie? = filosofie
- Definities staan centraal en is de filosofie
- => geven beter inzicht in wat iets is
In definities baken je af wat hetgene niet is. Je bepaalt waartoe het concept behoort en bakent af
waartoe het niet behoort. Je bepaalt binnen en buiten.
- Intensionele definities: betekenis van een verzameling
o Vb mensen aanduiden in de aula die tot de verzameling behoren
- Extensionele definities: verzameling van N, opsomming van alle elementen die tot die
verzameling behoren
o Men weet wat je bedoelt, wat er achter komt als je 1, 2, 3, … zegt
o Vb de verzameling van alle studenten die zich in het auditorium bevinden
Je gaat op zoek naar alle kenmerken die maken dat iets filosofisch is en tegelijkertijd uitsluitend
hoort tot de filosofie
- Je gaat op zoek naar de noodzakelijke en voldoende voorwaarden voor het correcte gebruik
van de term filosofie, ziekte, leven, …
1.1 wat is filosofie? Een methode.
In filosofie proberen we een grip te krijgen in dingen en hoe ze samen hangen in de breedst
mogelijke term van de definitie. Dit kan heel klein of heel breed zijn.
Een premethodisch element is de basis-attitude die filosofie zou drijven.
- Alfred North Whitehead: “de verwondering is het begin van de filosofie, maar blijft de
filosofie ook verrijken”
Verwondering speelt (vaak) een rol in de filosofie, alleen lijkt het niet enkel op filosofie van
toepassing te zijn.
- Louis C.K (stand-up comedian): de eindeloze verwondering van kinderen is niet echt
filosofisch. Het volstaat niet om enkel blijvend verwonderd te zijn, er is iets meer nodig.
- Schopenhauer, Kierkegaard: de eigenlijke grondhouding van de filosofie is de vertwijfeling
Dit houdt in dat het plots niet meer werkt (je eigen leven vb). Je wordt gedwongen om stil te
staan bij de dingen en moet heel concrete keuzes maken
o Als je slecht nieuws hebt, dan werkt het niet meer en sta je plots stil bij wat er
gebeurt. Je vraagt je af ‘wat moet ik doen?’. Dit volstaat echter niet alleen om
filosofie te doen
,Je moet ook kritisch denken, maar filosofie is niet enkel kritisch.
- Descartes: één van de eigenheden van de moderne wijze is dat je niet zomaar gelooft in wat
(religieuze, zintuigelijke etc) autoriteiten zeggen. Alles wat zich aanbiedt als zeker, moet je
bevragen als ‘is dit wel waar?’, ‘kunnen we zeker zijn dat het waar is?’
o = Descartes’ twijfel
- Nagenoeg alle wetenschappers zijn ook de hele tijd kritisch. Op zekere hoogte zou je filosofie
kunnen definiëren als georganiseerde, systemische kritiek, maar filosofie heeft niet die
monopolie op het kritisch denken. Kritisch denken is niet uniek voor filosofen.
Deze drie grondhoudingen zijn niet enkel toepasbaar op de filosofie en enkel uitsluitend op de
filosofie. Dus het is ‘niet echt een goede grondhouding’.
- Sommige filosofen zeggen dat je naar de gereedschapskist moet kijken en niet naar de
grondhouding
- CONCLUSIE: geen van de instrumenten blijken niet hét te zijn waarmee je filosofie kan
definiëren zoals we dat willen doen
o We hebben de definitie van de filosofie nog steeds niet gevonden
De besproken pogingen leggen wel uit wat filosofie wil/kan bereiken en wat het beoogd. Maar ze
lopen dus allemaal vast op
- De kenmerken die niet uniek zijn voor de filosofie
- De voorgestelde definiërende kenmerken zijn niet uitsluitend op alle filosofie toepasbaar
Drie methodologische instrumenten
Conceptuele analyse is de centrale vraag van de filosofie
- “Wat?” zijn centrale filosofische vragen. De filosofie probeert deze concepten te analyseren
in meer eenvoudige concepten die de noodzakelijke en voldoende voorwaarden zijn voor
een correct gebruik voor het concept dat ze samen construeren
- Vb “wat is kennis?”
o Gedachten of overtuigingen lijken noodzakelijk te zijn om over kennis te spreken.
Dus dit zijn noodzakelijke voorwaarden om over kennis te kunnen spreken
o Bijgevolg zijn andere noodzakelijke voorwaarden waarheid
o Dan is er nog de vraag: “volstaan waarheid en overtuigingen als het voldoende
gebruik van het begrip kennis?”
Neen, stel dat je de overtuiging hebt dat het vandaag 12/02/2026 is. Dit is
een ware overtuiging, maar is dit kennis?
Dit is afhankelijk van waar de overtuiging vandaan komt, hoe het
gelegitimeerd is
Stel dat iemand elke dag denkt dat het 12/02/2026 is, dan heeft hij
een overtuiging, maar is de overtuiging te toevallig waar om te
gelden als echte kennis
Stel dat iemand denkt dat het vandaag 12/02/2026 is door
omgevingsfactoren (e-mail, klok gelezen, gevraagd aan mensen),
dan is je overtuiging wel degelijk iets waar je kennis over beschikt.
, => een gerechtvaardigde overtuiging is de ware kennis
- Echter is filosofie meer dan enkel conceptuele analyse.
- De conceptuele analyse zit in meerdere domeinen en niet uitsluitend de filosofie. Er zijn
veel meer academische domeinen die zich hiermee bezighouden.
o Vb “in welke mate is gender te onderscheiden van sex?” (sociologie), “wat is een
massa?” (fysica)
Gedachtenexperimenten dienen als instrument om kennis te verwerven
- In de filosofie zijn er veel gedachtenexperimenten
- Een dieper inzicht verwerven in een bepaalde materie, door ze mentaal uit te voeren. Omdat
het vaak niet in de realiteit kan of omdat het moreel problematisch kan zijn
o Vb “wat is het doel van het leven?”
Hier is nagenoeg consensus over: gelukkig zijn
Veel mensen vullen dit geluk in als zoveel mogelijk positieve, plezierige
ervaringen en zo weinig mogelijk negatieve, onprettige ervaringen (*)
Stel dat er een ervarings-machine bestaat, en je kan hierdoor enkel positieve
ervaringen hebben. Enkel, als je je aansluit aan de machine, kan je je nooit
meer ontkoppelen. Je zal voor de rest van je leven aan het machine hangen.
Dit is geen reële experiment, maar als het zou bestaan zou het niet
immoreel zijn. Dit is daarom dus een gedachtenexperiment.
Stel dat het bestaat, dan zouden veel mensen zich hier niet aan
willen koppelen. Hoewel mensen streven naar geluk, betekent dit
voor een deel van hen niet enkel positieve ervaringen.
Dit betekent dus dat geluk niet identiek is met (*)
- Deze gedachten experimenten worden ingezet om aan conceptuele analyse te kunnen doen
- Niet alle filosofie bouwt verder op of zijn enkel gedachtenexperimenten
- Het komt ook voor in andere wetenschappen doordat het niet uitgevoerd kan worden, het
immoreel is etc
o Vb theoretische fysica: heel Einstein
o Dus het kan bijgevolg geen definiërende eigenschap zijn
Een derde instrument, intuïtie
- In het dagelijks gebruik is dit een buikgevoel, maar in de filosofie is dit ‘een opvatting,
overtuiging die onmiddellijk helder en waar lijkt te zijn’
o Vb de intuïtie ‘ik ben hier’ is altijd waar. Er is geen uitzondering, waar je het ook zegt
(op kantoor, in de aula, …)
- Een overtuiging kan pas kennis zijn als het waar is. Dit is evident waar, dus ook intuïtie. Het
wordt dus gebruikt om de filosofische opvattingen af te toetsen. ‘is dit correct of niet?’
o Je activeert dus de intuïtie om die dan te kunnen gebruiken als test voor filosofische
opvattingen.
o Een beetje analoog als wetenschappelijke observaties
- Intuïties spelen dus een belangrijke rol, maar zijn niet de enige (en nu ook minder
belangrijk) omdat er veel variatie tussen zit. Iets wat duidelijk waar is voor één persoon is
niet altijd waar voor de ander
, - Bovendien worden ze gebruikt in andere disciplines. Bij wiskunde voel je nl aan dat het ene
volgt uit de andere
1.2 wat is filosofie? Een domein.
Stel dat je een elektricien belt voor een verstopte toilet. De materiaalbox lijkt op die van een
loodgieter, maar de elektricien kan het toilet niet oplossen
- Hetgeen waar hij zich mee bezighoudt is wat zijn beroep definieert: ‘De afvoerleidingen zijn
van een loodgieter. Ik hou me bezig met elektriciteit.’
De filosofie lijkt zich met enorm veel bezig te houden, maar kunnen we dit domein niet wat
inperken?
- Mensen beweren vaak dat de filosofie vreemde vragen stelt. Dit zijn echter wel
fundamentele vragen die tegelijkertijd ook onbeantwoordbaar zijn.
- Er zijn ook onbeantwoordbare fundamentele vragen in andere disciplines. Diegenen die nu
onbeantwoord zijn, zullen in de toekomst misschien beantwoord worden
o Er zijn veel open vragen en zolang ze niet beantwoord zijn, kan je niet weten of ze
wel kunnen worden beantwoord.
o Als ze er niet waren, dan zou een discipline dood zijn.
Als we spreken van de filosofie als een discipline met onbeantwoordbare vragen, dan spreken we
eigenlijk van een discipline zonder vooruitgang. We zijn nl al jaren bezig met vragen die
onbeantwoord zijn.
- In alle andere domeinen zijn de onbeantwoorde vragen beantwoord geweest, vb Newton,
maar in de filosofie lijkt er geen vooruitgang te zijn. In die disciplines is er dus wel cumulatie,
waarop kennis op verder kan bouwen
- Er is geen vooruitgang omdat ‘filosofie lijkt op een kunst’
o Futurisme is geen vooruitgang op het impressionisme. Het zijn scholen die elkaar
afwisselen
o => de filosofie zelf is de basis geweest van veel wetenschappen. Velen groeien hier
namelijk uit
- Wat zijn de problemen hiermee?
o (1) Het is niet ondubbelzinnig dat er in de wetenschap vooruitgang is (Kuhn)
o (2) Er is negatieve vooruitgang: ‘dit is niet het juiste antwoord’
In de filosofie heb je geen antwoord gevonden in de belangrijke vragen,
maar je weet beter waarom sommige vroegere oude antwoorden fout zijn.
Dus er is wel degelijk vooruitgang en je kan op deze kennis verder bouwen.
o (3) Er is geen duidelijk onderscheid tussen proto-wetenschap en filosofie
1.2 wat is filosofie? Een verzameling van
deeldisciplines
Welke concrete componenten geven betekenis aan de verzameling filosofie? Maw je zou filosofie
kunnen definiëren vanuit de deeldisciplines van de filosofie: metafysica, logica, morale filosofie
