Geschiedenis van de Middeleeuwen
H0: DE MIDDELEEUWEN - BEGRIPSBEPALING
0. GENT ALS GETUIGE: HET VOORMALIGE POSTGEBOUW OP DE KORENMARKT
Het Oud Postgebouw werd tussen 1898 en 1908 opgetrokken in eclectische stijl, met vooral neogotische en
neorenaissance kenmerken. Architect was Louis Cloquet, die ook de nabijgelegen Sint-Michielsbrug ontworpen
heeft, ter vervanging van een vroegere draaibrug. Deze ingrepen hielpen mee het ‘middeleeuwse’ karakter van het
Gentse centrum te versterken, waarmee de stad tijdens de Wereldtentoonstelling van 1913 graag uitpakte. Naar
aanleiding van die Wereldtentoonstelling werden heel wat gevels op de Gras- en Korenlei naar middeleeuws
voorbeeld gerestaureerd, net zoals de torenspits van het Belfort.
1. HET BEGRIP ‘MIDDELEEUWEN’
− Geleidelijke aanname van de term:
o 14de E: Petrarca (= schrijver)
▪ Één van de eersten die ‘de middeleeuwen’ benoemde in zijn werk
Tenebrae: had een grote impact op de manier waarop er naar de ME zou
gekeken worden
• Tenebrae = ‘de Nevelen’: eeuwen die gevolgd zijn op de KO
o Ontstaan van het idee van een donkere periode na de
ondergang van het RR
o Hoop op een ‘wedergeboorte’: de Renaissance
▪ Was een humanist: humanisme = intellectuele stroming die een sterke filologische
belangstelling had
• Geïnteresseerd in het ‘correcte’ Latijn uit de Oudheid: bestudering, opdiepen, het
eigen maken, … van de taal
o In de ME was het Latijn namelijk een administratieve taal van de Kerk die
zich heeft ontwikkeld tot dialecten en andere talen (‘verbastering’)
o 15 -16 E: sprake van een media tempestas/media aetas/medium aevum
de de
o 17de E: Du Cange (= taalkundige)
▪ Schreef een glossarium (~ encyclopedie) van middeleeuws Latijn (≠ klassiek Latijn):
• Gebruikte de tijdsaanduiding medium aevum/middelste tijd: verkreeg een officiële
status
▪ => wanneer termen/tijdsaanduidingen opduiken in encyclopedieën wordt er aangenomen
dat ze gangbaar zijn geworden
1
,2. APPRECIATIE VAN DE MIDDELEEUWEN SINDS HET HUMANISME
2.1 VERSCHILLENDE PERCEPTIES VANAF DE 16 D E EEUW
− Gereformeerde wereld:
o Had een geringe appreciatie voor de ME:
▪ Oorzaak: ME = hoogtij van het katholicisme
− Katholieke wereld:
o Zorgde voor contrareformatorisch onderwijs (o.a. door de jezuïetenorde) met nadruk op klassieke
scholing => enkel aandacht voor klassieke auteurs
o Vanaf de 17de E: bestudering van de ME door Mauristen en Bollandisten (= ordes van religieuzen)
▪ Doel:
• Onderscheid kunnen maken tussen betrouwbare en niet-betrouwbare teksten
• Blijvende belangstelling voor de verering van heiligen (<=> reformatie): zoektocht
naar historisch verantwoordbare manuscripten over heiligen
2.2 HERONTDEKKING IN DE 19 D E EEUW
− Herontdekking onder impuls van de romantiek:
o = conservatieve + nostalgische appreciatie na maatschappelijke veranderingen en revoluties (bv.
Franse Revolutie):
▪ Verleden begint geïdealiseerd te worden => ontstaan van een nieuwe visie op de ME
o Verwetenschappelijking van de geschiedenis:
▪ Ontstaan van grote nationalistische editieprojecten (bv. Monumenta Germaniae Historica):
• Valt samen met de periode van natiestaten: willen imponeren met hun verleden
▪ J. Burckhardt (1860), Die Kultur der Renaissance in Italien
• Ontwikkelde het idee van een Italiaanse Renaissance => zorgde voor een 19de-eeuws
beeld van de ME tot nu
• Reactie: J. Huizinga (1919), Herfsttij der Middeleeuwen
o Gaat over = periode als het werk van Burckhardt
o Stelt dat die laatste eeuw van de ME een periode van nostalgisch
terugblikken was: verlangen om terug te keren naar een periode van ridders
en schoonheid
o Popularisering: = periode die tot de verbeelding spreekt
▪ ‘Medievalism’: teruggrijpen naar de ME in de moderne cultuur
• Bv. architecturale politiek in de 19de E: restauratiepraktijk (bv. Eugène Viollet-le-Duc:
restauratie Notre-Dame + toevoeging spits) en neostijlen
o Bv. in Gent: Korenmarkt die ‘middeleeuwser’ gemaakt wordt
• Bv. literatuur, muziek, film, spelcultuur, … vanaf de 19de E tot vandaag
− 20ste E: onderscheiden van meerdere ‘renaissances’
o Ook vóór de 14de E in IT zijn er pogingen geweest om terug te keren naar de Oudheid
▪ Bv. Karolingische, Ottoonse, … Renaissance
2
,3. DE AMBIBALENTE PERCEPTIE VAN HET BEGRIP VANDAAG
− Heden: uiteenlopende opvattingen over de ME
o De ‘duistere middeleeuwen’?
▪ In hedendaags taalgebruik: gebruikt om de onderontwikkeling te benadrukken (= ‘primitief’)
▪ Problemen met deze visie:
• Bronnensituatie: er vnl. orale bronnen, waarvan er vele verloren zijn gegaan => zorgt
voor een onvolledig beeld
• = mondiaal perspectief: de situatie was niet overal hetzelfde (bv.
bloei in China)
o Een geïdealiseerde ‘andere’ tijd?
▪ Tijd van kathedralen en kastelen, één geloof, hoofsheid, kunst, ambacht,
eenvoud en authenticiteit, …
▪ Gepopulariseerd door hedendaagse bestsellers (bv. Bart van Loo, De
Bourgondiërs)
4. DE BRUIKBARE MIDDELEEUWEN
− Fascinatie voor de ME gebruikt door citymarketing en toerisme:
o Tentoonstellingen en politisering: bv. met als doel de Vlaamse identiteit te versterken
o Commercialisering en verbeelding
− Misbruik in politiek extremisme:
o Bv. voor het streefdoel van een christelijk ‘blank’ EU, nieuwe kruistochten (tegen progressieven), …
5. AFBAKENING
− Focus op de periode van de 5de tot 15de E:
o Mogelijke begindata:
▪ 410: plundering van Rome door de visigoot Alarik
▪ 476: generaal Odoaker wordt rex gentium (koning van de stammen)
o Mogelijke einddata:
▪ Ca. 1450: uitvinding van de boekdrukkunst
▪ 1453: val van Constantinopel
▪ 1492: ontdekking van Amerika
▪ 1517: publiek optreden van Luther
o = symbolische data: in werkelijkheid waren er eerder overgangsperioden
6. KRITIEKEN EN ALTERNATIEVE CESUREN
− Alternatieve beginperioden:
o Breuk ontstaan door de opkomst van de Islam in Europa (volgens H. Pirenne)
o Late Antiquity: 400-600/900 als apart tijdvak
− Is de Nieuwe Tijd (= VMT) echt ‘nieuw’?
o Ontdekkingen?
▪ Al vanaf de 12de-13de E bestond er al een ontdekkingsgeest
o Reformatie?
▪ Kerkelijke hervormingen vonden hun oorsprong aan het einde van de ME
o = vnl. schaalvergroting
− Sprake van de ME tot de 12de of 18de E?
3
, − Verdere opdelingen binnen de periode:
o Vroege ME (5de-10de E): gekenmerkt door een agrarische economie
o Volle ME (11de-13de E): gekenmerkt door sociale, economische en religieuze omslagen
o Late ME (14de-15de E): gekenmerkt door verstedelijking en commercialisering
7. EEN WEST-EUROPEES VERHAAL
− Begrip ‘middeleeuwen’ is slechts toepasselijk op de expanderende Latijnse wereld => focus op W-Europa
o Samenhang in deze ruimte op vlak van historische omslagen in politiek, economie, religie, …
▪ = bijzonder: sprake van geografische variatie, culturele diversiteit, verschillende snelheden
o Confrontaties/synergiën met de Byzantijnse + Islamitische wereld en eerste contacten met China +
Zuidoost-Azië
− Evolutie van schaarste naar hegemonie?
o EU was geen voorsprongsregio
− Grondslagen voor de geschiedenis van West-Europa: antieke, joods-christelijke en Germaanse pijlers
o Urbanisatie en staatsvorming
o Koningschap en parlement
o Handelskapitalisme en bankwezen
o Scheiding kerk en staat
o Religie en ‘geweten’
o Universiteiten en rationeel-empirisch denken
o Taalgebieden en literatuur
8. DE MEDIËVIST EN ZIJN/HAAR BRONNEN
− Kanaal: orale vs. schriftelijke bronnen
− Dragers: tablet, papyrus, perkament, papier
− Verspreiding: handschrift, druk
− Verschriftelijking: ≠ gelijkmatig proces
− Nieuwe genres en types van teksten
− Taal: Latijn, volkstaal
− Redactiemilieus: klerikaal, adellijk, stedelijk, …
− Doeleinden: religie, geschiedenis, administratie, …
H1: DE ONDERGANG VAN HET WEST-
ROMEINSE RIJK EN DE HERSCHIKKING VAN
WEST-EUROPA
0. GENT ALS GETUIGE: DE SINT-MACHARIUSWIJK EN DE PORTA GANDA
De belangrijkste archeologische vindplaats voor het Romeinse Gent is de plek aan de samenvloeiing van Leie en
Schelde, Ganda genoemd. Archeologen vonden hier voornamelijk nederzettingssporen uit de 2de-3de eeuw, maar
een aantal vondsten stammen uit de laat-Romeinse tijd en getuigen zo van een overbrugging tussen de Romeinse
tijd en de vroege middeleeuwen. Ook in Sint-Denijs-Westrem is Romeinse aanwezigheid veelvuldig geattesteerd,
zelfs nog in recente archeologische campagnes. In 1787 werd daar overigens al, nabij de landweg tussen Ganda en
Kortrijk, een muntschat gevonden bestaande uit twintig munten daterend van het midden van de vierde eeuw tot
4
H0: DE MIDDELEEUWEN - BEGRIPSBEPALING
0. GENT ALS GETUIGE: HET VOORMALIGE POSTGEBOUW OP DE KORENMARKT
Het Oud Postgebouw werd tussen 1898 en 1908 opgetrokken in eclectische stijl, met vooral neogotische en
neorenaissance kenmerken. Architect was Louis Cloquet, die ook de nabijgelegen Sint-Michielsbrug ontworpen
heeft, ter vervanging van een vroegere draaibrug. Deze ingrepen hielpen mee het ‘middeleeuwse’ karakter van het
Gentse centrum te versterken, waarmee de stad tijdens de Wereldtentoonstelling van 1913 graag uitpakte. Naar
aanleiding van die Wereldtentoonstelling werden heel wat gevels op de Gras- en Korenlei naar middeleeuws
voorbeeld gerestaureerd, net zoals de torenspits van het Belfort.
1. HET BEGRIP ‘MIDDELEEUWEN’
− Geleidelijke aanname van de term:
o 14de E: Petrarca (= schrijver)
▪ Één van de eersten die ‘de middeleeuwen’ benoemde in zijn werk
Tenebrae: had een grote impact op de manier waarop er naar de ME zou
gekeken worden
• Tenebrae = ‘de Nevelen’: eeuwen die gevolgd zijn op de KO
o Ontstaan van het idee van een donkere periode na de
ondergang van het RR
o Hoop op een ‘wedergeboorte’: de Renaissance
▪ Was een humanist: humanisme = intellectuele stroming die een sterke filologische
belangstelling had
• Geïnteresseerd in het ‘correcte’ Latijn uit de Oudheid: bestudering, opdiepen, het
eigen maken, … van de taal
o In de ME was het Latijn namelijk een administratieve taal van de Kerk die
zich heeft ontwikkeld tot dialecten en andere talen (‘verbastering’)
o 15 -16 E: sprake van een media tempestas/media aetas/medium aevum
de de
o 17de E: Du Cange (= taalkundige)
▪ Schreef een glossarium (~ encyclopedie) van middeleeuws Latijn (≠ klassiek Latijn):
• Gebruikte de tijdsaanduiding medium aevum/middelste tijd: verkreeg een officiële
status
▪ => wanneer termen/tijdsaanduidingen opduiken in encyclopedieën wordt er aangenomen
dat ze gangbaar zijn geworden
1
,2. APPRECIATIE VAN DE MIDDELEEUWEN SINDS HET HUMANISME
2.1 VERSCHILLENDE PERCEPTIES VANAF DE 16 D E EEUW
− Gereformeerde wereld:
o Had een geringe appreciatie voor de ME:
▪ Oorzaak: ME = hoogtij van het katholicisme
− Katholieke wereld:
o Zorgde voor contrareformatorisch onderwijs (o.a. door de jezuïetenorde) met nadruk op klassieke
scholing => enkel aandacht voor klassieke auteurs
o Vanaf de 17de E: bestudering van de ME door Mauristen en Bollandisten (= ordes van religieuzen)
▪ Doel:
• Onderscheid kunnen maken tussen betrouwbare en niet-betrouwbare teksten
• Blijvende belangstelling voor de verering van heiligen (<=> reformatie): zoektocht
naar historisch verantwoordbare manuscripten over heiligen
2.2 HERONTDEKKING IN DE 19 D E EEUW
− Herontdekking onder impuls van de romantiek:
o = conservatieve + nostalgische appreciatie na maatschappelijke veranderingen en revoluties (bv.
Franse Revolutie):
▪ Verleden begint geïdealiseerd te worden => ontstaan van een nieuwe visie op de ME
o Verwetenschappelijking van de geschiedenis:
▪ Ontstaan van grote nationalistische editieprojecten (bv. Monumenta Germaniae Historica):
• Valt samen met de periode van natiestaten: willen imponeren met hun verleden
▪ J. Burckhardt (1860), Die Kultur der Renaissance in Italien
• Ontwikkelde het idee van een Italiaanse Renaissance => zorgde voor een 19de-eeuws
beeld van de ME tot nu
• Reactie: J. Huizinga (1919), Herfsttij der Middeleeuwen
o Gaat over = periode als het werk van Burckhardt
o Stelt dat die laatste eeuw van de ME een periode van nostalgisch
terugblikken was: verlangen om terug te keren naar een periode van ridders
en schoonheid
o Popularisering: = periode die tot de verbeelding spreekt
▪ ‘Medievalism’: teruggrijpen naar de ME in de moderne cultuur
• Bv. architecturale politiek in de 19de E: restauratiepraktijk (bv. Eugène Viollet-le-Duc:
restauratie Notre-Dame + toevoeging spits) en neostijlen
o Bv. in Gent: Korenmarkt die ‘middeleeuwser’ gemaakt wordt
• Bv. literatuur, muziek, film, spelcultuur, … vanaf de 19de E tot vandaag
− 20ste E: onderscheiden van meerdere ‘renaissances’
o Ook vóór de 14de E in IT zijn er pogingen geweest om terug te keren naar de Oudheid
▪ Bv. Karolingische, Ottoonse, … Renaissance
2
,3. DE AMBIBALENTE PERCEPTIE VAN HET BEGRIP VANDAAG
− Heden: uiteenlopende opvattingen over de ME
o De ‘duistere middeleeuwen’?
▪ In hedendaags taalgebruik: gebruikt om de onderontwikkeling te benadrukken (= ‘primitief’)
▪ Problemen met deze visie:
• Bronnensituatie: er vnl. orale bronnen, waarvan er vele verloren zijn gegaan => zorgt
voor een onvolledig beeld
• = mondiaal perspectief: de situatie was niet overal hetzelfde (bv.
bloei in China)
o Een geïdealiseerde ‘andere’ tijd?
▪ Tijd van kathedralen en kastelen, één geloof, hoofsheid, kunst, ambacht,
eenvoud en authenticiteit, …
▪ Gepopulariseerd door hedendaagse bestsellers (bv. Bart van Loo, De
Bourgondiërs)
4. DE BRUIKBARE MIDDELEEUWEN
− Fascinatie voor de ME gebruikt door citymarketing en toerisme:
o Tentoonstellingen en politisering: bv. met als doel de Vlaamse identiteit te versterken
o Commercialisering en verbeelding
− Misbruik in politiek extremisme:
o Bv. voor het streefdoel van een christelijk ‘blank’ EU, nieuwe kruistochten (tegen progressieven), …
5. AFBAKENING
− Focus op de periode van de 5de tot 15de E:
o Mogelijke begindata:
▪ 410: plundering van Rome door de visigoot Alarik
▪ 476: generaal Odoaker wordt rex gentium (koning van de stammen)
o Mogelijke einddata:
▪ Ca. 1450: uitvinding van de boekdrukkunst
▪ 1453: val van Constantinopel
▪ 1492: ontdekking van Amerika
▪ 1517: publiek optreden van Luther
o = symbolische data: in werkelijkheid waren er eerder overgangsperioden
6. KRITIEKEN EN ALTERNATIEVE CESUREN
− Alternatieve beginperioden:
o Breuk ontstaan door de opkomst van de Islam in Europa (volgens H. Pirenne)
o Late Antiquity: 400-600/900 als apart tijdvak
− Is de Nieuwe Tijd (= VMT) echt ‘nieuw’?
o Ontdekkingen?
▪ Al vanaf de 12de-13de E bestond er al een ontdekkingsgeest
o Reformatie?
▪ Kerkelijke hervormingen vonden hun oorsprong aan het einde van de ME
o = vnl. schaalvergroting
− Sprake van de ME tot de 12de of 18de E?
3
, − Verdere opdelingen binnen de periode:
o Vroege ME (5de-10de E): gekenmerkt door een agrarische economie
o Volle ME (11de-13de E): gekenmerkt door sociale, economische en religieuze omslagen
o Late ME (14de-15de E): gekenmerkt door verstedelijking en commercialisering
7. EEN WEST-EUROPEES VERHAAL
− Begrip ‘middeleeuwen’ is slechts toepasselijk op de expanderende Latijnse wereld => focus op W-Europa
o Samenhang in deze ruimte op vlak van historische omslagen in politiek, economie, religie, …
▪ = bijzonder: sprake van geografische variatie, culturele diversiteit, verschillende snelheden
o Confrontaties/synergiën met de Byzantijnse + Islamitische wereld en eerste contacten met China +
Zuidoost-Azië
− Evolutie van schaarste naar hegemonie?
o EU was geen voorsprongsregio
− Grondslagen voor de geschiedenis van West-Europa: antieke, joods-christelijke en Germaanse pijlers
o Urbanisatie en staatsvorming
o Koningschap en parlement
o Handelskapitalisme en bankwezen
o Scheiding kerk en staat
o Religie en ‘geweten’
o Universiteiten en rationeel-empirisch denken
o Taalgebieden en literatuur
8. DE MEDIËVIST EN ZIJN/HAAR BRONNEN
− Kanaal: orale vs. schriftelijke bronnen
− Dragers: tablet, papyrus, perkament, papier
− Verspreiding: handschrift, druk
− Verschriftelijking: ≠ gelijkmatig proces
− Nieuwe genres en types van teksten
− Taal: Latijn, volkstaal
− Redactiemilieus: klerikaal, adellijk, stedelijk, …
− Doeleinden: religie, geschiedenis, administratie, …
H1: DE ONDERGANG VAN HET WEST-
ROMEINSE RIJK EN DE HERSCHIKKING VAN
WEST-EUROPA
0. GENT ALS GETUIGE: DE SINT-MACHARIUSWIJK EN DE PORTA GANDA
De belangrijkste archeologische vindplaats voor het Romeinse Gent is de plek aan de samenvloeiing van Leie en
Schelde, Ganda genoemd. Archeologen vonden hier voornamelijk nederzettingssporen uit de 2de-3de eeuw, maar
een aantal vondsten stammen uit de laat-Romeinse tijd en getuigen zo van een overbrugging tussen de Romeinse
tijd en de vroege middeleeuwen. Ook in Sint-Denijs-Westrem is Romeinse aanwezigheid veelvuldig geattesteerd,
zelfs nog in recente archeologische campagnes. In 1787 werd daar overigens al, nabij de landweg tussen Ganda en
Kortrijk, een muntschat gevonden bestaande uit twintig munten daterend van het midden van de vierde eeuw tot
4
