Staatsrecht
Inleiding
Staatsrecht is het recht dat betrekking heeft op de rol en structuur van de organen van
de staat, de instelling en functionering ervan, hun bevoegdheden, hun verhouding tot
elkaar en die tot de burgers.
= constitutioneel recht of grondwettelijk recht
“België is een meergelaagde, democratische rechtsstaat in Europa”
- Belgie geevolueerd van een eenheidsstaat naar een federale staat met
verschillende niveaus
- BELANGRIJKE ZIN
- België
o België als staat
o (Internationale) rechtsverantwoordelijkheid (als rechtssubject gezien)
o Verdragsbevoegdheid (kan verdragen sluiten)
o Buitenlandse betrekkingen
o Gewapende macht (leger)(art. 167 Gw)
- Rechtsstaat
o De staat is gebonden door het recht waarvan zij de toepassing verzekert
(basisidee)
o Hiërarchie van de normen: Gw staat boven de wet, ene norm belangrijker
dan andere
o Rechtsbescherming
▪ Tegen de wetgever (GwH)
▪ Tegen het bestuur (RvS)
o Onafhankelijke rechters (van uitvoerende macht en van wetgevende
macht)
o Fundamentele rechten en vrijheden
o Regering en gerechtelijke macht moeten de normen respecteren (vroeger
bv bij absolutistische vorsten was dit niet zo)
̶ Democratische
̶ “Parlementaire democratie”
̶ Verkiezingen
̶ Legaliteitsbeginsel
̶ Parlementaire controle
̶ =Systeem waarin het volk de macht heeft (het volk beslist)
1
, ̶ Rechtsstreekse democratie: via referenda -> onmogelijk want we zouden
anders constant in het stemhokje moeten staan
̶ Indirecte democratie: wij het volk verkiezen volksvertegenwoordigers die
voor ons wetten en regels maakt
̶ Parlement is belangrijkste orgaan
̶ Meergelaagde
̶ Staatshervorming
̶ Gemeenschappen en gewesten
̶ Bevoegdheidsverdeling
̶ Provincies en gemeenten
̶ In Europa
̶ Europese Unie (als staat niet meer volledig alleen)
̶ Raad van Europa (veel meer landen, werkt samen op vlak van
mensenrechten: EVRM)
̶ Multilevel constitutionalism – grondwettelijk recht niet enkel maar plaats
in natiestaat maar op verschillende niveaus bv. EU
̶ Verhouding Belgisch (grondwettelijk) recht en internationaal/Europees
recht
̶ Wat ontbreekt?
̶ “Grondwet” – België is een “grondwettelijke, meergelaagde,
democratische rechtsstaat”
̶ Materiële vs formele Grondwet
̶ Wijziging van de grondwet
̶ In sommige landen geen geschreven grondwet (niet verplicht als land)
̶ Grondwet is basispunt van belgische staat
̶ Grondwet in zijn materiële en formele betekenis
Bij het aanvechten van een wet moeten we naar het grondwettelijk hof
Deel 1: Krachtlijnen
Inleiding
Recht
Rationeel opgebouwd geheel van door de overheid uitgevaardigde en via sancties
afdwingbare normen die dienen tot organisatie, handhaving of herstel van de orde in de
samenleving
- Recht probeert de samenleving te ordenen
- Creëert orde: niet het recht van sterkste, maar de sterkte van het recht
- Vertoont onderlinge samenhang. Systeem met een eigen begrippenkader,
onderliggende basiswaarden
- Rechtzekerheid en rechtvaardigheid nastreven
2
, - Kan worden afgedwongen ≠ moraal, godsdienstige regels, afspraken binnen
familieverband (regel van jezelf bv ik eet vegetarisch -> niemand kan je daarvoor
straffen als je je daar niet aan houdt)
- Recht ~ maatschappij: inherent met elkaar, invloed op elkaar, het recht probeert
de maatschappij te sturen, maatschappij kan ervoor zorgen dat regels afzwakken
of veranderen
Summa divisio Publiekrecht – Privaatrecht (het grootste onderscheid)
̶ Privaatrecht: beheerst de situatie van en de relaties tussen particuliere
(rechts)personen, tussen individuen
̶ Publiekrecht: beheerst de situatie van en de relaties tussen overheid en
particuliere (rechts)personen en overheden onderling
̶ Onderscheid? Niet altijd duidelijk
̶ Publiekrecht
̶ Staatsrecht, bestuursrecht, belastingrecht, mensenrechtenrecht,
strafrecht, recht van de lokale besturen, delen van het omgevingsrecht,
van het sociaal recht …
̶ Privaatrecht
̶ Verbintenissenrecht, familierecht, goederenrecht…
De kernboodschap
België is een (grondwettelijke) meergelaagde, democratische rechtsstaat in Europa
De Belgische Staat
- Het ontstaan van staten
o Oorspronkelijk ontstaan
o Afgeleid ontstaan
▪ Dekolonisatie: kolonies van andere landen, niet onafhankelijk, door
opheffing van kolonisatie werden ze onafhankelijk zelfstandig land
bv Congo
▪ Secessie: deel van een land die zich afscheurt van een land, ze
voelen zich verbonden met elkaar maar niet met het grote deel van
het land bv. Poging in catalonië
▪ Dismembratio: uit elkaar vallen: 1 land valt uit elkaar in 2 nieuwe
landen bv. tsjecho-slovakije
▪ Fusie: 2 landen worden 1 land bv. West-Duitsland en Oost-
Duitsland
o In publiekrechtelijke context is staat een land met afgebakend territorium,
een vaste bevolkingsgroep en een overheid die gezag uitoefend over de
bevolking
- Het ontstaan van België
3
, o Congres van Wenen (1814): Napoleon was verslagen, landen gingen
smaen rond tafel zitten voor een toekomstplan voor europa-> landgrenzen
hertekenen, Frankrijk omsingelen met bufferstaten zodat ze niet kunnen
blijven uitbreiden
▪ Stuk van frankrijk aan nederland toegevoegd -> verenigd koninkrijk
der nederlanden -> kreeg eigen grondwet met Koning Willem I
o Verenigd Koninkrijk der Nederlanden (1815)
o Zuidelijke provincies snel ontevreden
▪ Economische tegenstellingen (belgische deel gericht op
industrialisering, noorden op handel)
▪ Centralistisch ingesteld: politieke ondervertegenwoordiging in het
parlement en regering van het Zuiden (Willem moeide zich met
veel: liet weinig ruimte voor persvrijheid, moeide zich met
onderwijs, er was probleem qua taal)
▪ Inmenging in Kerk (onderwijs)
▪ Beknotting persvrijheid
▪ Toen reeds: taalconflict
Monsterverbond: samenwerking tussen katholieken en liberalen in het huidige België
werkten samen voor tegengas tegen Willem I, verzet tegen het Nederlandse bewind -> ze
wilden meer vrijheid
̶ Culminatie van spanningen (opera in Brussel is het startpunt van
België)
̶ Voorlopig bewind: onafhankelijkheid 4 oktober 1830
4 voorwaarden om als staat juridisch te kunnen worden herkend
- Permanente bevolking
̶ 1 januari 2024: 11.763.650 (kan evolueren)
- Afgebakend gebied (grondgebied dat niet betwist wordt)
̶ Verdrag van Maastricht (1843): dan is belgische grondgebied vastgesteld,
jaren na onafhankelijkheid
̶ Opgelet: veranderlijk
- Effectieve overheid: overheid die de basisfuncties van gezag kan uitoefenen over
zijn bevolking
̶ Federale staat, deelstaten, steden, rechtscolleges …
- Onafhankelijkheid: hangen niet af van goedkeuring van andere landen, op eigen
gezag betrekkingen met andere staten onderhouden
̶ Diplomatie, lidmaatschap VN, talloze verdragen …
Soms ook vijfde voorwaarde:
̶ Internationale erkenning (juriddisch gezien geen voorwaarde maar is in de
praktijk heel belangrijk, declaratieve voorwaarde)
̶ Declaratieve handeling (erkenning is dan bevestiging van een bestaande
realiteit)
4
Inleiding
Staatsrecht is het recht dat betrekking heeft op de rol en structuur van de organen van
de staat, de instelling en functionering ervan, hun bevoegdheden, hun verhouding tot
elkaar en die tot de burgers.
= constitutioneel recht of grondwettelijk recht
“België is een meergelaagde, democratische rechtsstaat in Europa”
- Belgie geevolueerd van een eenheidsstaat naar een federale staat met
verschillende niveaus
- BELANGRIJKE ZIN
- België
o België als staat
o (Internationale) rechtsverantwoordelijkheid (als rechtssubject gezien)
o Verdragsbevoegdheid (kan verdragen sluiten)
o Buitenlandse betrekkingen
o Gewapende macht (leger)(art. 167 Gw)
- Rechtsstaat
o De staat is gebonden door het recht waarvan zij de toepassing verzekert
(basisidee)
o Hiërarchie van de normen: Gw staat boven de wet, ene norm belangrijker
dan andere
o Rechtsbescherming
▪ Tegen de wetgever (GwH)
▪ Tegen het bestuur (RvS)
o Onafhankelijke rechters (van uitvoerende macht en van wetgevende
macht)
o Fundamentele rechten en vrijheden
o Regering en gerechtelijke macht moeten de normen respecteren (vroeger
bv bij absolutistische vorsten was dit niet zo)
̶ Democratische
̶ “Parlementaire democratie”
̶ Verkiezingen
̶ Legaliteitsbeginsel
̶ Parlementaire controle
̶ =Systeem waarin het volk de macht heeft (het volk beslist)
1
, ̶ Rechtsstreekse democratie: via referenda -> onmogelijk want we zouden
anders constant in het stemhokje moeten staan
̶ Indirecte democratie: wij het volk verkiezen volksvertegenwoordigers die
voor ons wetten en regels maakt
̶ Parlement is belangrijkste orgaan
̶ Meergelaagde
̶ Staatshervorming
̶ Gemeenschappen en gewesten
̶ Bevoegdheidsverdeling
̶ Provincies en gemeenten
̶ In Europa
̶ Europese Unie (als staat niet meer volledig alleen)
̶ Raad van Europa (veel meer landen, werkt samen op vlak van
mensenrechten: EVRM)
̶ Multilevel constitutionalism – grondwettelijk recht niet enkel maar plaats
in natiestaat maar op verschillende niveaus bv. EU
̶ Verhouding Belgisch (grondwettelijk) recht en internationaal/Europees
recht
̶ Wat ontbreekt?
̶ “Grondwet” – België is een “grondwettelijke, meergelaagde,
democratische rechtsstaat”
̶ Materiële vs formele Grondwet
̶ Wijziging van de grondwet
̶ In sommige landen geen geschreven grondwet (niet verplicht als land)
̶ Grondwet is basispunt van belgische staat
̶ Grondwet in zijn materiële en formele betekenis
Bij het aanvechten van een wet moeten we naar het grondwettelijk hof
Deel 1: Krachtlijnen
Inleiding
Recht
Rationeel opgebouwd geheel van door de overheid uitgevaardigde en via sancties
afdwingbare normen die dienen tot organisatie, handhaving of herstel van de orde in de
samenleving
- Recht probeert de samenleving te ordenen
- Creëert orde: niet het recht van sterkste, maar de sterkte van het recht
- Vertoont onderlinge samenhang. Systeem met een eigen begrippenkader,
onderliggende basiswaarden
- Rechtzekerheid en rechtvaardigheid nastreven
2
, - Kan worden afgedwongen ≠ moraal, godsdienstige regels, afspraken binnen
familieverband (regel van jezelf bv ik eet vegetarisch -> niemand kan je daarvoor
straffen als je je daar niet aan houdt)
- Recht ~ maatschappij: inherent met elkaar, invloed op elkaar, het recht probeert
de maatschappij te sturen, maatschappij kan ervoor zorgen dat regels afzwakken
of veranderen
Summa divisio Publiekrecht – Privaatrecht (het grootste onderscheid)
̶ Privaatrecht: beheerst de situatie van en de relaties tussen particuliere
(rechts)personen, tussen individuen
̶ Publiekrecht: beheerst de situatie van en de relaties tussen overheid en
particuliere (rechts)personen en overheden onderling
̶ Onderscheid? Niet altijd duidelijk
̶ Publiekrecht
̶ Staatsrecht, bestuursrecht, belastingrecht, mensenrechtenrecht,
strafrecht, recht van de lokale besturen, delen van het omgevingsrecht,
van het sociaal recht …
̶ Privaatrecht
̶ Verbintenissenrecht, familierecht, goederenrecht…
De kernboodschap
België is een (grondwettelijke) meergelaagde, democratische rechtsstaat in Europa
De Belgische Staat
- Het ontstaan van staten
o Oorspronkelijk ontstaan
o Afgeleid ontstaan
▪ Dekolonisatie: kolonies van andere landen, niet onafhankelijk, door
opheffing van kolonisatie werden ze onafhankelijk zelfstandig land
bv Congo
▪ Secessie: deel van een land die zich afscheurt van een land, ze
voelen zich verbonden met elkaar maar niet met het grote deel van
het land bv. Poging in catalonië
▪ Dismembratio: uit elkaar vallen: 1 land valt uit elkaar in 2 nieuwe
landen bv. tsjecho-slovakije
▪ Fusie: 2 landen worden 1 land bv. West-Duitsland en Oost-
Duitsland
o In publiekrechtelijke context is staat een land met afgebakend territorium,
een vaste bevolkingsgroep en een overheid die gezag uitoefend over de
bevolking
- Het ontstaan van België
3
, o Congres van Wenen (1814): Napoleon was verslagen, landen gingen
smaen rond tafel zitten voor een toekomstplan voor europa-> landgrenzen
hertekenen, Frankrijk omsingelen met bufferstaten zodat ze niet kunnen
blijven uitbreiden
▪ Stuk van frankrijk aan nederland toegevoegd -> verenigd koninkrijk
der nederlanden -> kreeg eigen grondwet met Koning Willem I
o Verenigd Koninkrijk der Nederlanden (1815)
o Zuidelijke provincies snel ontevreden
▪ Economische tegenstellingen (belgische deel gericht op
industrialisering, noorden op handel)
▪ Centralistisch ingesteld: politieke ondervertegenwoordiging in het
parlement en regering van het Zuiden (Willem moeide zich met
veel: liet weinig ruimte voor persvrijheid, moeide zich met
onderwijs, er was probleem qua taal)
▪ Inmenging in Kerk (onderwijs)
▪ Beknotting persvrijheid
▪ Toen reeds: taalconflict
Monsterverbond: samenwerking tussen katholieken en liberalen in het huidige België
werkten samen voor tegengas tegen Willem I, verzet tegen het Nederlandse bewind -> ze
wilden meer vrijheid
̶ Culminatie van spanningen (opera in Brussel is het startpunt van
België)
̶ Voorlopig bewind: onafhankelijkheid 4 oktober 1830
4 voorwaarden om als staat juridisch te kunnen worden herkend
- Permanente bevolking
̶ 1 januari 2024: 11.763.650 (kan evolueren)
- Afgebakend gebied (grondgebied dat niet betwist wordt)
̶ Verdrag van Maastricht (1843): dan is belgische grondgebied vastgesteld,
jaren na onafhankelijkheid
̶ Opgelet: veranderlijk
- Effectieve overheid: overheid die de basisfuncties van gezag kan uitoefenen over
zijn bevolking
̶ Federale staat, deelstaten, steden, rechtscolleges …
- Onafhankelijkheid: hangen niet af van goedkeuring van andere landen, op eigen
gezag betrekkingen met andere staten onderhouden
̶ Diplomatie, lidmaatschap VN, talloze verdragen …
Soms ook vijfde voorwaarde:
̶ Internationale erkenning (juriddisch gezien geen voorwaarde maar is in de
praktijk heel belangrijk, declaratieve voorwaarde)
̶ Declaratieve handeling (erkenning is dan bevestiging van een bestaande
realiteit)
4
