INLEIDING TOT DE
WERELDGESCHIEDENIS
LES 1
- Sumerische koningslijsten = één van de oudste geschreven bronnen (Akadische
dynastie), beknopte opsommingen van koningen die
geregeerd hebben over oude Sumerië (Mesopotamië)
o voor lange tijd belangrijke bron voor historici
bevestigd door andere bronnen (archeologisch &
administratief)
o geven het verleden vorm!! vereenvoudigd beeld
van historische werkelijkheid
o structureren het verleden zodanig dat het
vanzelfsprekend is dat het koningschap al duizenden jaren bestaat & lange
traditie
o MAAR koningen regeerden soms in zelfde periode, conflicten met elkaar,
opvolging niet vanzelfsprekend...
o doel = bronnen structureren om verleden te legitimeren; zo oud dat het
vanzelfsprekend lijkt
- keuzes die we maken over het verleden worden bepaald door ons heden
o vb. schrijvers van de koningslijsten kneedden het verleden in functie van de
politieke context waarin ze leefden
o ook nu vandaag moeilijker om te doorgronden
1.1 WAT IS WERELDGESCHIEDENIS?
1) geschiedenis van alles (omnivore benadering)
- grote synthese maken van volledige geschiedenis van het universum/de
mensheid = ‘big history’
- op zoek naar algemene samenvatting zonder je te verliezen in details,
processen, ...
- op zoek naar een rode draad die de essentie weergeeft, die het verhaal
van geschiedenis vertelt
- = Sumerische koningslijsten: structuur/vorm geven aan iets wat mss
helemaal geen verband heeft
- vb. David Christian – “Origin Story”
o verhaal van de wereld proberen samenvatten in 15 min
o verhaal dat zowel de oerknal als het ontstaan van leven op aarde
en alles wat in menselijke geschiedenis is gebeurd, verbindt
o nadruk op groei in complexiteit: vb. jagers-verzamelaars naar stedelingen
- vb. Vaclav Smil
o verhaal gebaseerd op energie en hoe die steeds efficiënter werd gebruikt
o begint bij micro-organismen geschiedenis van groei
o hedendaagse bril: kapitalisme als kracht van alle verandering over duizenden
jaren heen
1
, - vb. Yuval Noah Harari
o verhaal van toenemend belang van sociale ficties/imaginaire denkbeelden (taal,
wetenschap, naties, geloof) die de impact van de mens vergroten
- staat niet los van het heden vertrekken van iets wat recent is (economische
processen) en dat doortrekken tot veel eerdere processen reflecteert
maatschappelijke nood (zingeving, doel)
- plaats ingenomen van vroegere oorsprongsmythes door geschiedenis te verbinden aan
fundamentele vragen over menselijke identiteit en zingeving
o waar komen we vandaan en waar gaan we heen?
o vb. Noah Yuval Harari gebruikt zijn wereldgeschiedenis om te contempleren
over de toekomst van de menselijke soort
2) geschiedenis van globalisering
- focust op één specifieke rode draad: vertrekt vanuit vaststelling dat onze wereld sterk
verbonden is, iedereen afhankelijk is van elkaar en in interactie staat met elkaar
- illustratie = plaatsen waar gewerkt wordt aan fair phone (grondstoffen, verwerking,...)
- waar komt die globalisering vandaan? waar gaat die naartoe? hoe ontstaat die
geglobaliseerde wereld?
- vb. Albrecht Dürer - “Rhinoceros”
o 1515: neushoorn wordt verscheept als geschenk
voor Portugese koning (wilde
handelsnederzetting, maar kreeg deze niet)
o eerste neushoorn in 1200 jaar op Europees
continent
o invloedrijke schets neushoorns worden
afgebeeld tot 19e eeuw op deze manier
o argumentatie: connecties zijn niet nieuw!! +
kennis en informatie/observatie over andere
o symboliseert grote fascinatie voor ver afgelegen delen van de wereld
o toont de rol van macht: geschenken uitwisselen om weelde en invloed tentoon
te stellen
o delen van de wereld waren niet altijd correct!!
ook al in Romeinse Rijk
schets niet gebaseerd op werkelijke observatie maar op ideeën
- globalisering is ingebed in politieke en sociale relaties
3) wereldgeschiedenis als methode
- manier om aan geschiedenis te doen, lens om naar het verleden te kijken die uit gaat
van het belang van die verbindingen
- tegengesteld aan hoe geschiedenis lange tijd werd bedreven = contra-intuïtief
o geschiedenis als wetenschap ontstond binnen sociaal en nationaal denkkader,
lange tijd vanuit nationale bril gekeken en geschreven
vb. Franse Revolutie, Italiaanse Renaissance: alsof deze fenomenen
zuiver processen waren uit die regio, maar zijn veel globaler
o groot deel van geschiedenis vertrok uit eurocentrisch perspectief
Europa werd in 19e eeuw zeer belangrijk in economische processen:
Europa als maatstaf voor vooruitgang en de rest van de wereld werd
hiermee vergeleken
nog steeds ingebakken in manier waarop vandaag aan geschiedenis
gedaan wordt, nog steeds gebaseerd op model van Europese
geschiedenis
2
, vb. historische ontwikkelingen in Azië of Afrika worden afgemeten aan
de standaard van begrippen uit Europese geschiedenis, zoals
kapitalisme, industriële revolutie,...
- poging om dit perspectief kritisch te benaderen (en om te draaien)
- elementen die je hiervoor kan gebruiken
o vergelijking: ook ander perspectief buiten Europa hanteren
perspectieven omdraaien vertrekken vanuit de ervaring in andere
delen van de wereld zoeken naar overeenkomsten en verbindingen
vb. China begin 15e eeuw: verschillende grote expedities van
diplomatieke reizen die over hele Indische Oceaan reizen en connecties
opbouwen op één van die reizen werd giraf meegenomen om aan te
tonen dat Chinese keizer veel macht en invloed heeft toont aan dat
daar al grote connectie bestond nog voor de komst van Europeanen
1.2 WERELDGESCHIEDENIS: EEN GESCHIEDENIS
Hoe komen we terecht bij zo een interpretatie en welke ontwikkelingen gaan hier aan vooraf?
- Universele geschiedenis
o 1500 vot - 1600
o vb. geschiedenis van Nieuwe Wereld
o doel: geschiedenis schrijven van de eigen gemeenschap tegen de achtergrond
van de rest van de wereld
o contrasteren van gemeenschap tegen superieure eigen beschaving
(“barbaren”)
om eigen identiteit vast te leggen + beschermen tegen buitenaf
o vb. Herodotos: Grieken in het westen vs. Perzen in het oosten
o vb. Sima Qian (off. geschiedschrijver van Han-dynastie) beschreef de
geschiedenis van nomadische groepen buiten de Chinese grenzen beter
begrip leidde tot betere bescherming
o geschiedenis van de eigen gemeenschap verweven met bredere religieuze of
politieke contexten
o moslimwereld voorop in dit genre (Ibn Chaldoen) legitimerend + praktisch
doel
- Globalisering
o toename van wereldwijde contacten + kennis die dan geproduceerd wordt
(vooral gericht op economische en culturele praktijken)
aanleiding tot andere benadering: pogingen om wereldgeschiedenis te
schrijven zonder noodzakelijk contrast met eigen gemeenschap
in eerste plaats vaak dagboeken, reisverslagen, missionarissen en
handelaars,...
vb. “The Universal History” (18E) : gekleurd, geschreven door mensen
die enkel in bepaalde sectoren geïnteresseerd zijn + slechts een
opsomming van kennis, geen verhaal + enkel Europees perspectief
vb. Edward Gibbons (18e-19e): geschiedenis als een verhaal (“Decline
and fall of the Roman Empire”)
beschavingsgeschiedenissen met dwingende verhaallijn: triomf van de
beschaafde westerse wereld over de primitieve wilden
classificatiesysteem: beschavingen ingedeeld volgens fase van
ontwikkeling (onder invloed van positivisme en materialisme)
19E: hoogtepunt Europese hegemonie geschiedschrijving over hele
wereld vorm gegeven obv Europese methodes, normen en concepten
- Van beschaving naar wereld (19-20E)
3
, o behoefte om nieuwe balans op te maken van de menselijke geschiedenis
als gevolg van imperialisme, wetenschappelijke doorbraken,
wereldoorlog I
o wereldgeschiedenis opgebouwd als een dynamiek van beschavingen
o geschiedenis valt uiteen in verschillende verhalen (die uiteindelijk botsen met
elkaar)
vb. Oswald Spengler: beschavingen zijn als levende wezens die groeien
o dit genre ontpopt zich geleidelijk tot wereldgeschiedenis die we vandaag
kennen
vaak niet ontwikkeld door historici!! houden zich niet bezig met
wereldgeschiedenis, te grote speculatie, te weinig zekerheid
grondleggers zijn eerder filosofen of letterkundigen die historische
kritiek loslieten en vrijer hiermee omgingen
vb. H.G. Wells : populariserend werk, vertrekt vanuit
beschavingsgeschiedenis maar ziet rode draad van
internationalisering (steeds meer geconnecteerd), context na
WOII, oprichting Volkenbond, internationale samenwerking veel
kritiek: geen plaats voor religie
vanuit de hoop dat de toekomst een globale wereldorde
zonder oorlog zou brengen
veel kritiek: geen plaats voor religie + complexe debatten
vereenvoudigen
doel: politiek pleidooi voor meer internationale
samenwerking (verpest door nationalisme)
vb. Arnold Toynbee: begint bij beschavingen, maar grote
contactzone tussen die beschavingen, vanuit hun dynamiek
kunnen we processen verklaren, misschien is er ook autonomie in
die contactzone
oecumene = steeds groter wordende contactzone waarin
verschillende beschavingen die voorheen van elkaar
gescheiden waren, met elkaar in contact traden
geleidelijk groeiende globalisering die haar wortels had in
de oudheid
systematische vergelijking van verschillende
beschavingen
drijvende kracht achter historische verandering = morele
systemen, religieuze en filosofische bewegingen
- Vanaf jaren 1960
o enerzijds bleven de afzonderlijke beschavingsgeschiedenissen invloedrijk
o geschiedschrijving ingegeven door Koude Oorlog = moderniseringsparadigma
westen: verhaal van vooruitgang, ingezet als onderdeel in tweestrijd
tussen kapitalisme en communisme in het kader van koude oorlog
beweging richting gemeenschappelijk eindpunt, namelijk
moderniteit naar westers model
Sovjet-Unie: geschiedschrijving gebaseerd op marxistisch model,
geschiedenis begrijpen als opeenvolging door verschillende stadia met
een socialistisch systeem als uitkomst
wereldgeschiedenis als universele en noodzakelijke opeenvolging
van productiewijzen (organisatie van economie)
poging om empirische realiteit te laten passen binnen vooraf
opgesteld schema, ipv omgekeerd
o in marges hiervan ontstaat meer kritiek
4
WERELDGESCHIEDENIS
LES 1
- Sumerische koningslijsten = één van de oudste geschreven bronnen (Akadische
dynastie), beknopte opsommingen van koningen die
geregeerd hebben over oude Sumerië (Mesopotamië)
o voor lange tijd belangrijke bron voor historici
bevestigd door andere bronnen (archeologisch &
administratief)
o geven het verleden vorm!! vereenvoudigd beeld
van historische werkelijkheid
o structureren het verleden zodanig dat het
vanzelfsprekend is dat het koningschap al duizenden jaren bestaat & lange
traditie
o MAAR koningen regeerden soms in zelfde periode, conflicten met elkaar,
opvolging niet vanzelfsprekend...
o doel = bronnen structureren om verleden te legitimeren; zo oud dat het
vanzelfsprekend lijkt
- keuzes die we maken over het verleden worden bepaald door ons heden
o vb. schrijvers van de koningslijsten kneedden het verleden in functie van de
politieke context waarin ze leefden
o ook nu vandaag moeilijker om te doorgronden
1.1 WAT IS WERELDGESCHIEDENIS?
1) geschiedenis van alles (omnivore benadering)
- grote synthese maken van volledige geschiedenis van het universum/de
mensheid = ‘big history’
- op zoek naar algemene samenvatting zonder je te verliezen in details,
processen, ...
- op zoek naar een rode draad die de essentie weergeeft, die het verhaal
van geschiedenis vertelt
- = Sumerische koningslijsten: structuur/vorm geven aan iets wat mss
helemaal geen verband heeft
- vb. David Christian – “Origin Story”
o verhaal van de wereld proberen samenvatten in 15 min
o verhaal dat zowel de oerknal als het ontstaan van leven op aarde
en alles wat in menselijke geschiedenis is gebeurd, verbindt
o nadruk op groei in complexiteit: vb. jagers-verzamelaars naar stedelingen
- vb. Vaclav Smil
o verhaal gebaseerd op energie en hoe die steeds efficiënter werd gebruikt
o begint bij micro-organismen geschiedenis van groei
o hedendaagse bril: kapitalisme als kracht van alle verandering over duizenden
jaren heen
1
, - vb. Yuval Noah Harari
o verhaal van toenemend belang van sociale ficties/imaginaire denkbeelden (taal,
wetenschap, naties, geloof) die de impact van de mens vergroten
- staat niet los van het heden vertrekken van iets wat recent is (economische
processen) en dat doortrekken tot veel eerdere processen reflecteert
maatschappelijke nood (zingeving, doel)
- plaats ingenomen van vroegere oorsprongsmythes door geschiedenis te verbinden aan
fundamentele vragen over menselijke identiteit en zingeving
o waar komen we vandaan en waar gaan we heen?
o vb. Noah Yuval Harari gebruikt zijn wereldgeschiedenis om te contempleren
over de toekomst van de menselijke soort
2) geschiedenis van globalisering
- focust op één specifieke rode draad: vertrekt vanuit vaststelling dat onze wereld sterk
verbonden is, iedereen afhankelijk is van elkaar en in interactie staat met elkaar
- illustratie = plaatsen waar gewerkt wordt aan fair phone (grondstoffen, verwerking,...)
- waar komt die globalisering vandaan? waar gaat die naartoe? hoe ontstaat die
geglobaliseerde wereld?
- vb. Albrecht Dürer - “Rhinoceros”
o 1515: neushoorn wordt verscheept als geschenk
voor Portugese koning (wilde
handelsnederzetting, maar kreeg deze niet)
o eerste neushoorn in 1200 jaar op Europees
continent
o invloedrijke schets neushoorns worden
afgebeeld tot 19e eeuw op deze manier
o argumentatie: connecties zijn niet nieuw!! +
kennis en informatie/observatie over andere
o symboliseert grote fascinatie voor ver afgelegen delen van de wereld
o toont de rol van macht: geschenken uitwisselen om weelde en invloed tentoon
te stellen
o delen van de wereld waren niet altijd correct!!
ook al in Romeinse Rijk
schets niet gebaseerd op werkelijke observatie maar op ideeën
- globalisering is ingebed in politieke en sociale relaties
3) wereldgeschiedenis als methode
- manier om aan geschiedenis te doen, lens om naar het verleden te kijken die uit gaat
van het belang van die verbindingen
- tegengesteld aan hoe geschiedenis lange tijd werd bedreven = contra-intuïtief
o geschiedenis als wetenschap ontstond binnen sociaal en nationaal denkkader,
lange tijd vanuit nationale bril gekeken en geschreven
vb. Franse Revolutie, Italiaanse Renaissance: alsof deze fenomenen
zuiver processen waren uit die regio, maar zijn veel globaler
o groot deel van geschiedenis vertrok uit eurocentrisch perspectief
Europa werd in 19e eeuw zeer belangrijk in economische processen:
Europa als maatstaf voor vooruitgang en de rest van de wereld werd
hiermee vergeleken
nog steeds ingebakken in manier waarop vandaag aan geschiedenis
gedaan wordt, nog steeds gebaseerd op model van Europese
geschiedenis
2
, vb. historische ontwikkelingen in Azië of Afrika worden afgemeten aan
de standaard van begrippen uit Europese geschiedenis, zoals
kapitalisme, industriële revolutie,...
- poging om dit perspectief kritisch te benaderen (en om te draaien)
- elementen die je hiervoor kan gebruiken
o vergelijking: ook ander perspectief buiten Europa hanteren
perspectieven omdraaien vertrekken vanuit de ervaring in andere
delen van de wereld zoeken naar overeenkomsten en verbindingen
vb. China begin 15e eeuw: verschillende grote expedities van
diplomatieke reizen die over hele Indische Oceaan reizen en connecties
opbouwen op één van die reizen werd giraf meegenomen om aan te
tonen dat Chinese keizer veel macht en invloed heeft toont aan dat
daar al grote connectie bestond nog voor de komst van Europeanen
1.2 WERELDGESCHIEDENIS: EEN GESCHIEDENIS
Hoe komen we terecht bij zo een interpretatie en welke ontwikkelingen gaan hier aan vooraf?
- Universele geschiedenis
o 1500 vot - 1600
o vb. geschiedenis van Nieuwe Wereld
o doel: geschiedenis schrijven van de eigen gemeenschap tegen de achtergrond
van de rest van de wereld
o contrasteren van gemeenschap tegen superieure eigen beschaving
(“barbaren”)
om eigen identiteit vast te leggen + beschermen tegen buitenaf
o vb. Herodotos: Grieken in het westen vs. Perzen in het oosten
o vb. Sima Qian (off. geschiedschrijver van Han-dynastie) beschreef de
geschiedenis van nomadische groepen buiten de Chinese grenzen beter
begrip leidde tot betere bescherming
o geschiedenis van de eigen gemeenschap verweven met bredere religieuze of
politieke contexten
o moslimwereld voorop in dit genre (Ibn Chaldoen) legitimerend + praktisch
doel
- Globalisering
o toename van wereldwijde contacten + kennis die dan geproduceerd wordt
(vooral gericht op economische en culturele praktijken)
aanleiding tot andere benadering: pogingen om wereldgeschiedenis te
schrijven zonder noodzakelijk contrast met eigen gemeenschap
in eerste plaats vaak dagboeken, reisverslagen, missionarissen en
handelaars,...
vb. “The Universal History” (18E) : gekleurd, geschreven door mensen
die enkel in bepaalde sectoren geïnteresseerd zijn + slechts een
opsomming van kennis, geen verhaal + enkel Europees perspectief
vb. Edward Gibbons (18e-19e): geschiedenis als een verhaal (“Decline
and fall of the Roman Empire”)
beschavingsgeschiedenissen met dwingende verhaallijn: triomf van de
beschaafde westerse wereld over de primitieve wilden
classificatiesysteem: beschavingen ingedeeld volgens fase van
ontwikkeling (onder invloed van positivisme en materialisme)
19E: hoogtepunt Europese hegemonie geschiedschrijving over hele
wereld vorm gegeven obv Europese methodes, normen en concepten
- Van beschaving naar wereld (19-20E)
3
, o behoefte om nieuwe balans op te maken van de menselijke geschiedenis
als gevolg van imperialisme, wetenschappelijke doorbraken,
wereldoorlog I
o wereldgeschiedenis opgebouwd als een dynamiek van beschavingen
o geschiedenis valt uiteen in verschillende verhalen (die uiteindelijk botsen met
elkaar)
vb. Oswald Spengler: beschavingen zijn als levende wezens die groeien
o dit genre ontpopt zich geleidelijk tot wereldgeschiedenis die we vandaag
kennen
vaak niet ontwikkeld door historici!! houden zich niet bezig met
wereldgeschiedenis, te grote speculatie, te weinig zekerheid
grondleggers zijn eerder filosofen of letterkundigen die historische
kritiek loslieten en vrijer hiermee omgingen
vb. H.G. Wells : populariserend werk, vertrekt vanuit
beschavingsgeschiedenis maar ziet rode draad van
internationalisering (steeds meer geconnecteerd), context na
WOII, oprichting Volkenbond, internationale samenwerking veel
kritiek: geen plaats voor religie
vanuit de hoop dat de toekomst een globale wereldorde
zonder oorlog zou brengen
veel kritiek: geen plaats voor religie + complexe debatten
vereenvoudigen
doel: politiek pleidooi voor meer internationale
samenwerking (verpest door nationalisme)
vb. Arnold Toynbee: begint bij beschavingen, maar grote
contactzone tussen die beschavingen, vanuit hun dynamiek
kunnen we processen verklaren, misschien is er ook autonomie in
die contactzone
oecumene = steeds groter wordende contactzone waarin
verschillende beschavingen die voorheen van elkaar
gescheiden waren, met elkaar in contact traden
geleidelijk groeiende globalisering die haar wortels had in
de oudheid
systematische vergelijking van verschillende
beschavingen
drijvende kracht achter historische verandering = morele
systemen, religieuze en filosofische bewegingen
- Vanaf jaren 1960
o enerzijds bleven de afzonderlijke beschavingsgeschiedenissen invloedrijk
o geschiedschrijving ingegeven door Koude Oorlog = moderniseringsparadigma
westen: verhaal van vooruitgang, ingezet als onderdeel in tweestrijd
tussen kapitalisme en communisme in het kader van koude oorlog
beweging richting gemeenschappelijk eindpunt, namelijk
moderniteit naar westers model
Sovjet-Unie: geschiedschrijving gebaseerd op marxistisch model,
geschiedenis begrijpen als opeenvolging door verschillende stadia met
een socialistisch systeem als uitkomst
wereldgeschiedenis als universele en noodzakelijke opeenvolging
van productiewijzen (organisatie van economie)
poging om empirische realiteit te laten passen binnen vooraf
opgesteld schema, ipv omgekeerd
o in marges hiervan ontstaat meer kritiek
4
