P
PRAKTIJKVELDEN VD
PSYCHOLOOG
Arrezina Pletinckx
UGENT 2025-2026
,Arrezina Pletinckx | Praktijkvelden vd psycholoog -2025-2026
Hoofdstuk 1
Inleiding: Praktijkvelden
Uitgewerkte samenvatting op basis van de leertekst
Studiedoel van deze samenvatting
Deze samenvatting vat Les 1 samen als examenleerstof. De focus ligt op begrijpen en toepassen: wat is een academisch
geschoolde psycholoog, hoe werkt evidence-based praktijk, welke modellen verklaren gedrag, welke valkuilen bestaan er bij
wetenschap en toepassing, en in welke praktijkvelden kan een psycholoog werken?
1. Psychologie en gedrag
1.1 Psychologie als wetenschappelijke studie van gedrag
In deze cursus wordt psychologie gedefinieerd als de wetenschappelijke studie van gedrag. Twee woorden zijn daarbij
essentieel: wetenschappelijk en gedrag.
Sleutelwoord Betekenis Waarom belangrijk?
Wetenschappelijk Psychologen baseren zich op Iedereen heeft intuïtieve verklaringen
systematische observatie, meting, over gedrag, maar intuïtie is vaak
duidelijke concepten en robuuste onbetrouwbaar. Een psycholoog moet
evidentie. dus verder gaan dan buikgevoel.
Gedrag Elke verandering bij een organisme als Dit is een brede definitie: ook gedachten
gevolg van gebeurtenissen in de en gevoelens kunnen gedrag zijn, ook
omgeving. al zijn ze niet rechtstreeks
observeerbaar.
Gedrag is belangrijk omdat bijna elk maatschappelijk doel afhankelijk is van gedrag: gezondheid bevorderen, leren
verbeteren, mensen helpen, prestaties verhogen, beleid doen werken of organisaties laten functioneren. Daarom is het
essentieel om te begrijpen welk gedrag mensen stellen en waarom ze dat doen.
Voorbeeld
Een hond blaft en iemand loopt weg. Binnen deze definitie is weglopen gedrag: er is een gebeurtenis in de omgeving, namelijk
de blaffende hond, en er is een verandering bij het organisme, namelijk van blijven staan naar weglopen.
1.2 Overt en covert gedrag
Type gedrag Uitleg Voorbeeld
Overt gedrag Uiterlijk observeerbaar gedrag. Anderen Weglopen, praten, huilen, een toets
kunnen het zien of meten. invullen.
Covert gedrag Gedrag of veranderingen die vooral Gedachten, gevoelens, verwachtingen,
intern zijn en niet rechtstreeks door pijn, spanning.
anderen zichtbaar zijn.
Examenvriendelijke formulering
Psychologie bestudeert niet enkel zichtbare handelingen, maar ook interne veranderingen zoals gevoelens en gedachten. Die
interne processen zijn echter moeilijker te meten en vragen dus om duidelijke definities en goede methoden.
2. De academisch geschoolde psycholoog
Een psycholoog beoefent en past de studie van gedrag toe. Een academisch geschoolde psycholoog heeft dit geleerd aan
de universiteit en moet daarom kunnen handelen vanuit de huidige stand van de internationale wetenschap.
Kenmerk Uitleg
Wetenschappelijk onderbouwd werken Weten welke kennis, methoden en interventies ondersteund
worden door onderzoek.
Kritisch omgaan met informatie Niet zomaar aannemen dat iets klopt omdat het populair,
1
,Arrezina Pletinckx | Praktijkvelden vd psycholoog -2025-2026
logisch of bekend klinkt.
Blijven leren Wetenschap verandert. De psycholoog moet nieuwe
evidentie kunnen beoordelen en integreren.
Autonomer oordelen Een academisch geschoolde psycholoog kan assessments
en interventies beoordelen op wetenschappelijke kwaliteit en
eventueel nieuwe toepassingen ontwikkelen.
2.1 Scientist-practitioner
De academisch geschoolde psycholoog wordt vaak gezien als een scientist-practitioner. Dat betekent dat hij of zij
wetenschappelijke inzichten begrijpt, kritisch evalueert, eventueel zelf onderzoekt en die kennis gebruikt in de praktijk.
Schema: scientist-practitioner
Wetenschappelijke kennis begrijpen
↓
Kritisch beoordelen of de evidentie sterk genoeg is
↓
Vertalen naar diagnostiek, interventie of advies
↓
Effecten opvolgen en bijsturen
Belangrijk verschil
Een niet-academisch geschoolde professional past soms vooral vaste technieken toe. De academisch geschoolde psycholoog
moet ook kunnen beoordelen waarom, wanneer en voor wie die technieken werken.
3. Basistaken van de psycholoog
De psychologie heeft fundamentele en toegepaste taken. Fundamenteel onderzoek bouwt kennis op. Toegepaste
psychologie gebruikt die kennis om concrete problemen aan te pakken.
Taak Betekenis Voorbeeld
Beschrijven Systematisch observeren welk gedrag Meten hoe vaak studenten uitstelgedrag
voorkomt, hoe vaak en in welke vertonen.
omstandigheden.
Verklaren Nagaan welke factoren of processen Onderzoeken of stress, motivatie of
gedrag veroorzaken of beïnvloeden. planning uitstelgedrag verklaren.
Voorspellen Inschatten welk gedrag waarschijnlijk Voorspellen welke studenten risico
zal optreden op basis van kennis. lopen op uitstelgedrag.
Beïnvloeden Via interventies gedrag helpen Een planningstool of feedbacksysteem
veranderen in een gewenste richting. invoeren om uitstelgedrag te
verminderen.
Diagnostiek als brug
Tussen theorie en praktijk zit vaak diagnostiek. Diagnostiek betekent hier breed: gedrag, context en mogelijke determinanten
systematisch in kaart brengen. Het gaat dus niet alleen om testen of iemand een stoornis of persoonlijkheidstype heeft.
4. Evidence-based praktijk
Evidence-based handelen betekent dat beslissingen worden genomen op basis van de best beschikbare
wetenschappelijke argumenten. Het gaat dus niet om blind een protocol volgen, maar om kritisch en onderbouwd
redeneren.
Niet evidence-based Evidence-based
“Ik doe dit omdat het logisch voelt.” “Ik doe dit omdat onderzoek en theorie dit momenteel het
best ondersteunen.”
Beslissen op buikgevoel of traditie. Beslissen op basis van robuuste evidentie, context en
professioneel oordeel.
Niet nagaan of een aanpak werkt. Effecten meten, evalueren en bijsturen.
2
, Arrezina Pletinckx | Praktijkvelden vd psycholoog -2025-2026
Evidence-based handelen betekent niet dat men absolute zekerheid heeft. In psychologie is volledige zekerheid zelden
mogelijk. Het betekent wel dat men werkt met de meest verdedigbare aanpak op basis van de beste argumenten die op
dat moment beschikbaar zijn.
Examenvraag die kan terugkomen
Leg uit waarom evidence-based werken niet hetzelfde is als “alleen doen wat 100% bewezen is”. Antwoord: wetenschap geeft
vaak waarschijnlijkheden en argumenten, geen absolute zekerheden. Toch is handelen op basis van de beste beschikbare
evidentie beter dan handelen op basis van niet-getoetste intuïtie.
5. Determinanten van gedrag
Determinanten van gedrag zijn factoren die bepalen waarom mensen doen wat ze doen. De leertekst onderscheidt drie
verklaringsniveaus: omgevingsprocessen, biologische processen en cognitieve processen.
Niveau Kernidee Voorbeeld
Omgevingsprocessen / functioneel Gedrag wordt gelinkt aan Iemand loopt kwaad weg omdat iemand
niveau gebeurtenissen in de omgeving die het anders op hem afkomt.
gedrag uitlokken of in stand houden.
Biologische processen / Gedrag wordt verklaard vanuit Iemand loopt kwaad weg omdat
implementationeel niveau biologische mechanismen, zoals bepaalde hersengebieden actief
neuronen, hormonen of genexpressie. worden.
Cognitieve processen / cognitief niveau Gedrag wordt verklaard vanuit Iemand loopt kwaad weg omdat hij
informatieverwerking, verwachtingen, verwacht dat dit helpt om frustratie kwijt
overtuigingen of doelen. te raken.
5.1 Belangrijke nuance: en-en, niet of-of
Een veelgemaakte fout is denken dat gedrag óf door omgeving, óf door biologie, óf door cognitie verklaard wordt. In
werkelijkheid kunnen alle niveaus tegelijk relevant zijn. Een gebeurtenis in de omgeving beïnvloedt biologische processen,
en cognitieve processen ontstaan uit patronen van biologische activiteit.
Examenvriendelijke zin
Gedrag kan tegelijk functioneel, biologisch en cognitief verklaard worden. Deze niveaus spreken elkaar niet noodzakelijk
tegen; ze bekijken hetzelfde gedrag vanuit een ander perspectief.
5.2 Veelgemaakte fouten bij verklaren van gedrag
Fout Waarom fout? Voorbeeld
Dualistisch denken Doen alsof lichaam, omgeving en “Het is puur biologisch, dus de
mentale processen los van elkaar omgeving speelt geen rol.”
staan.
Niveaus verwarren Een cognitief proces is niet hetzelfde als “Motivatie zit gewoon in hersengebied
één specifiek hersengebied. X.”
Label als verklaring gebruiken Een label beschrijft gedrag, maar “Jos loopt kwaad weg omdat hij
verklaart het niet. agressief is.”
Omgeving en cognitie verwarren Een interventie in de omgeving toont Gedrag verandert na een poster; dat
niet rechtstreeks het mentale proces bewijst niet automatisch welke
aan. overtuiging veranderde.
6. Modellen van gedrag en gedragsverandering
Omdat gedrag complex is, gebruiken psychologen modellen. Een model helpt om systematisch na te denken over welke
factoren gedrag beïnvloeden en hoe men gedrag kan voorspellen of veranderen.
3
PRAKTIJKVELDEN VD
PSYCHOLOOG
Arrezina Pletinckx
UGENT 2025-2026
,Arrezina Pletinckx | Praktijkvelden vd psycholoog -2025-2026
Hoofdstuk 1
Inleiding: Praktijkvelden
Uitgewerkte samenvatting op basis van de leertekst
Studiedoel van deze samenvatting
Deze samenvatting vat Les 1 samen als examenleerstof. De focus ligt op begrijpen en toepassen: wat is een academisch
geschoolde psycholoog, hoe werkt evidence-based praktijk, welke modellen verklaren gedrag, welke valkuilen bestaan er bij
wetenschap en toepassing, en in welke praktijkvelden kan een psycholoog werken?
1. Psychologie en gedrag
1.1 Psychologie als wetenschappelijke studie van gedrag
In deze cursus wordt psychologie gedefinieerd als de wetenschappelijke studie van gedrag. Twee woorden zijn daarbij
essentieel: wetenschappelijk en gedrag.
Sleutelwoord Betekenis Waarom belangrijk?
Wetenschappelijk Psychologen baseren zich op Iedereen heeft intuïtieve verklaringen
systematische observatie, meting, over gedrag, maar intuïtie is vaak
duidelijke concepten en robuuste onbetrouwbaar. Een psycholoog moet
evidentie. dus verder gaan dan buikgevoel.
Gedrag Elke verandering bij een organisme als Dit is een brede definitie: ook gedachten
gevolg van gebeurtenissen in de en gevoelens kunnen gedrag zijn, ook
omgeving. al zijn ze niet rechtstreeks
observeerbaar.
Gedrag is belangrijk omdat bijna elk maatschappelijk doel afhankelijk is van gedrag: gezondheid bevorderen, leren
verbeteren, mensen helpen, prestaties verhogen, beleid doen werken of organisaties laten functioneren. Daarom is het
essentieel om te begrijpen welk gedrag mensen stellen en waarom ze dat doen.
Voorbeeld
Een hond blaft en iemand loopt weg. Binnen deze definitie is weglopen gedrag: er is een gebeurtenis in de omgeving, namelijk
de blaffende hond, en er is een verandering bij het organisme, namelijk van blijven staan naar weglopen.
1.2 Overt en covert gedrag
Type gedrag Uitleg Voorbeeld
Overt gedrag Uiterlijk observeerbaar gedrag. Anderen Weglopen, praten, huilen, een toets
kunnen het zien of meten. invullen.
Covert gedrag Gedrag of veranderingen die vooral Gedachten, gevoelens, verwachtingen,
intern zijn en niet rechtstreeks door pijn, spanning.
anderen zichtbaar zijn.
Examenvriendelijke formulering
Psychologie bestudeert niet enkel zichtbare handelingen, maar ook interne veranderingen zoals gevoelens en gedachten. Die
interne processen zijn echter moeilijker te meten en vragen dus om duidelijke definities en goede methoden.
2. De academisch geschoolde psycholoog
Een psycholoog beoefent en past de studie van gedrag toe. Een academisch geschoolde psycholoog heeft dit geleerd aan
de universiteit en moet daarom kunnen handelen vanuit de huidige stand van de internationale wetenschap.
Kenmerk Uitleg
Wetenschappelijk onderbouwd werken Weten welke kennis, methoden en interventies ondersteund
worden door onderzoek.
Kritisch omgaan met informatie Niet zomaar aannemen dat iets klopt omdat het populair,
1
,Arrezina Pletinckx | Praktijkvelden vd psycholoog -2025-2026
logisch of bekend klinkt.
Blijven leren Wetenschap verandert. De psycholoog moet nieuwe
evidentie kunnen beoordelen en integreren.
Autonomer oordelen Een academisch geschoolde psycholoog kan assessments
en interventies beoordelen op wetenschappelijke kwaliteit en
eventueel nieuwe toepassingen ontwikkelen.
2.1 Scientist-practitioner
De academisch geschoolde psycholoog wordt vaak gezien als een scientist-practitioner. Dat betekent dat hij of zij
wetenschappelijke inzichten begrijpt, kritisch evalueert, eventueel zelf onderzoekt en die kennis gebruikt in de praktijk.
Schema: scientist-practitioner
Wetenschappelijke kennis begrijpen
↓
Kritisch beoordelen of de evidentie sterk genoeg is
↓
Vertalen naar diagnostiek, interventie of advies
↓
Effecten opvolgen en bijsturen
Belangrijk verschil
Een niet-academisch geschoolde professional past soms vooral vaste technieken toe. De academisch geschoolde psycholoog
moet ook kunnen beoordelen waarom, wanneer en voor wie die technieken werken.
3. Basistaken van de psycholoog
De psychologie heeft fundamentele en toegepaste taken. Fundamenteel onderzoek bouwt kennis op. Toegepaste
psychologie gebruikt die kennis om concrete problemen aan te pakken.
Taak Betekenis Voorbeeld
Beschrijven Systematisch observeren welk gedrag Meten hoe vaak studenten uitstelgedrag
voorkomt, hoe vaak en in welke vertonen.
omstandigheden.
Verklaren Nagaan welke factoren of processen Onderzoeken of stress, motivatie of
gedrag veroorzaken of beïnvloeden. planning uitstelgedrag verklaren.
Voorspellen Inschatten welk gedrag waarschijnlijk Voorspellen welke studenten risico
zal optreden op basis van kennis. lopen op uitstelgedrag.
Beïnvloeden Via interventies gedrag helpen Een planningstool of feedbacksysteem
veranderen in een gewenste richting. invoeren om uitstelgedrag te
verminderen.
Diagnostiek als brug
Tussen theorie en praktijk zit vaak diagnostiek. Diagnostiek betekent hier breed: gedrag, context en mogelijke determinanten
systematisch in kaart brengen. Het gaat dus niet alleen om testen of iemand een stoornis of persoonlijkheidstype heeft.
4. Evidence-based praktijk
Evidence-based handelen betekent dat beslissingen worden genomen op basis van de best beschikbare
wetenschappelijke argumenten. Het gaat dus niet om blind een protocol volgen, maar om kritisch en onderbouwd
redeneren.
Niet evidence-based Evidence-based
“Ik doe dit omdat het logisch voelt.” “Ik doe dit omdat onderzoek en theorie dit momenteel het
best ondersteunen.”
Beslissen op buikgevoel of traditie. Beslissen op basis van robuuste evidentie, context en
professioneel oordeel.
Niet nagaan of een aanpak werkt. Effecten meten, evalueren en bijsturen.
2
, Arrezina Pletinckx | Praktijkvelden vd psycholoog -2025-2026
Evidence-based handelen betekent niet dat men absolute zekerheid heeft. In psychologie is volledige zekerheid zelden
mogelijk. Het betekent wel dat men werkt met de meest verdedigbare aanpak op basis van de beste argumenten die op
dat moment beschikbaar zijn.
Examenvraag die kan terugkomen
Leg uit waarom evidence-based werken niet hetzelfde is als “alleen doen wat 100% bewezen is”. Antwoord: wetenschap geeft
vaak waarschijnlijkheden en argumenten, geen absolute zekerheden. Toch is handelen op basis van de beste beschikbare
evidentie beter dan handelen op basis van niet-getoetste intuïtie.
5. Determinanten van gedrag
Determinanten van gedrag zijn factoren die bepalen waarom mensen doen wat ze doen. De leertekst onderscheidt drie
verklaringsniveaus: omgevingsprocessen, biologische processen en cognitieve processen.
Niveau Kernidee Voorbeeld
Omgevingsprocessen / functioneel Gedrag wordt gelinkt aan Iemand loopt kwaad weg omdat iemand
niveau gebeurtenissen in de omgeving die het anders op hem afkomt.
gedrag uitlokken of in stand houden.
Biologische processen / Gedrag wordt verklaard vanuit Iemand loopt kwaad weg omdat
implementationeel niveau biologische mechanismen, zoals bepaalde hersengebieden actief
neuronen, hormonen of genexpressie. worden.
Cognitieve processen / cognitief niveau Gedrag wordt verklaard vanuit Iemand loopt kwaad weg omdat hij
informatieverwerking, verwachtingen, verwacht dat dit helpt om frustratie kwijt
overtuigingen of doelen. te raken.
5.1 Belangrijke nuance: en-en, niet of-of
Een veelgemaakte fout is denken dat gedrag óf door omgeving, óf door biologie, óf door cognitie verklaard wordt. In
werkelijkheid kunnen alle niveaus tegelijk relevant zijn. Een gebeurtenis in de omgeving beïnvloedt biologische processen,
en cognitieve processen ontstaan uit patronen van biologische activiteit.
Examenvriendelijke zin
Gedrag kan tegelijk functioneel, biologisch en cognitief verklaard worden. Deze niveaus spreken elkaar niet noodzakelijk
tegen; ze bekijken hetzelfde gedrag vanuit een ander perspectief.
5.2 Veelgemaakte fouten bij verklaren van gedrag
Fout Waarom fout? Voorbeeld
Dualistisch denken Doen alsof lichaam, omgeving en “Het is puur biologisch, dus de
mentale processen los van elkaar omgeving speelt geen rol.”
staan.
Niveaus verwarren Een cognitief proces is niet hetzelfde als “Motivatie zit gewoon in hersengebied
één specifiek hersengebied. X.”
Label als verklaring gebruiken Een label beschrijft gedrag, maar “Jos loopt kwaad weg omdat hij
verklaart het niet. agressief is.”
Omgeving en cognitie verwarren Een interventie in de omgeving toont Gedrag verandert na een poster; dat
niet rechtstreeks het mentale proces bewijst niet automatisch welke
aan. overtuiging veranderde.
6. Modellen van gedrag en gedragsverandering
Omdat gedrag complex is, gebruiken psychologen modellen. Een model helpt om systematisch na te denken over welke
factoren gedrag beïnvloeden en hoe men gedrag kan voorspellen of veranderen.
3
