Samenvatting Historische Pedagogiek 2022 – 2023
SAMENVATTING HISTORISCHE PEDAGOGIEK
1. WAT IS HISTORISCHE PEDAGOGIEK?
INLEIDING – OVER DE MUREN GLUREN: HISTORIOGRAFIE VAN EEN DISCIPLINE
Geschiedenis is een reeks van leugens waarover overeenstemming bestaat
- Enerzijds is deze stelling welk waar omdat we bij de meeste gebeurtenissen in de geschiedenis niet
betrokken waren. We weten dus niet of het klopt wat andere mensen hebben gezegd of geschreven
- Anderzijds kunnen we ook niet met 100% zekerheid zeggen dat het leugens zijn, aangezien de
verschillende geschiedenislessen die we kregen, wel gebaseerd moeten zijn op iets
In de 19de eeuw zien we dat men spreekt van de historiografie waarbij men vooral focust op feitelijkheden en
waar men ervan zal uitgaan dat de geschiedenis 1 geschiedenis is. Zoals een foto kan men precies zeggen hoe
het verleden eruitzag, maar verder gebeurde er niets mee. Dit is intussen heel wat anders. In de 20 ste eeuw zien
we een overgang naar het idee dat de geschiedenis toch niet zomaar te bevatten en te beschrijven valt. De
historicus wordt dan een constructor die vanuit de verschillende perspectieven zal proberen een verhaal te
maken.
Als historicus neem je vaak standpunten in. Je hebt een aantal bronnen en daar maak je een verhaal van. Dit
betekent dat je een rol wordt toegekend. Je kan de geschiedenis pas in beeld brengen nadat het gebeurd is. De
manier waarop je ernaar kijkt zal invloed hebben op de manier waarop geschiedenis geschreven wordt.
TAAL
Taal krijgt binnen historisch onderzoek een zeer specifieke functie aangezien taal hetgeen is waar de
onderzoeker zich op baseert. Taal is niet zomaar een spiegel van de werkelijkheid. De connotatie van
terminologie vertelt een historische onderzoeker veel over wat er zich op dat moment afspeelde. Er is wel
ruimte voor de onderzoeker om er dingen mee te doen. De werkelijkheid is niet per se hetzelfde als de
geschiedschrijving erover (subjectieve historiciteit)
We hebben het vaak over de wetenschappelijke discussie tussen kennis en werkelijkheid. De vraag is wat is
wetenschap en hoe interpreteer je dit? We moeten het valse van het falsifieerbare onderscheiden. Het moet
niet precies correct zijn, we spreken hier niet over hogere wiskunde, maar je moet wel kunnen aantonen
waarom het waarachtig is. de zoektocht naar betekenis is belangrijker dan de zoektocht naar
wetmatigheden
GESCHIEDENIS IN VEELVOUD
Geschiedenis heeft veel verschillende vormen van uiting over verschillende domeinen heen
- Politieke geschiedenis (instellingengeschiedenis)
- Geschiedenis van de kleine man de gewone man in de samenleving
- Mentaliteits- en religieuze geschiedenis
- Sociale, economische en cultuurgeschiedenis
- Globale en lokale, transnationale en comparatieve geschiedenis
- Mondelinge geschiedenis
1
,Samenvatting Historische Pedagogiek 2022 – 2023
- Biografie (verhaal over iemand zijn leven, niet zelf geschreven) en autobiografie (over iemand door die
iemand geschreven)
- Culturele geschiedenis
o Op micro- en macroniveau
o Synthetische geschiedenisbeoefening en microstudies
HISTORISCHE BRONNEN
Als je historisch onderzoek doet heb je heel wat bronnen. De literatuur van die tijd toont vaak hoe er gekeken
werd naar een aantal problemen. De media heeft hier een grote invloed op.
- artefacten
- geschreven bronnen
- primaire en secundaire bronnen
- officiële en private documenten
- literatuur en pers
- archiefbronnen
- egodocumenten (door 1 persoon persoonlijk geschreven)
- visuele bronnen
CONTINUÏTEIT OF DISCONTINUÏTEIT?
“Samen bieden geschiedenis als verschil en geschiedenis als continuïteit een onmisbaar perspectief op het
heden waardoor we onderscheid kunnen maken tussen wat blijvend en vergankelijk is in onze samenleving.
Geschiedenis als verschil verwoordt de essentie van historisch perspectief.
De vraag ‘Is er veel veranderd?’ is belangrijk om te stellen. Is vaak de focus van historici. We zijn geneigd om te
denken dat er doorheen de jaren veel veranderd is. Historisch pedagogisch onderzoek heeft er op gewezen dat
het omgekeerde waar is. Als we geschiedenis gaan bekijken in opvoeding en onderwijscontexten zien we dat er
veel continuïteit aanwezig is. Fundamenteel blijven veel dingen hetzelfde.
HISTORISCH PEDAGOGISCH ONDERZOEK: SPOREN UIT HET VERLEDEN?
CASE GENTSE WEESHUIZEN
Historisch feit: die hebben bestaan en zijn er effectief
geweest
Rapportering: welke conclusies kunnen we eruit trekken?
Sociale realiteit van voorzieningen voor kinderen uit het verleden.
Bronnentriangulatie
- mondelinge geschiedenis (interviews)
- archiefonderzoek (persoonlijke dossiers + historische feiten gaan puzzelen)
o heel veel documenten waar wij als pedagogen weinig mee kunnen doen
o observatiedocumenten geschreven door personeelsleden van toen of algemene documenten
2
,Samenvatting Historische Pedagogiek 2022 – 2023
- doel: realiteit in beeld brengen
Context
- onderzoek begon in 1945 daarvoor ook al weeshuizen, maar pas onderzoek vanaf 1945
- 1984: laatste ‘officiële’ weeshuis van Gent werd gesloten
o Er waren nog steeds kinderen die onderdak nodig hadden
Deïnstitutionalisering kwam op gang dus werd er meer aan familiale plaatsing
gedaan (pleegzorg)
Ze werden ‘sociale’ gevallen genoemd wordt nu soms ook nog genoemd (helaas)
- Slechts een klein deel van de kinderen hadden geen ouders meer, grootste deel was geplaatst omdat
ouders gingen scheiden
o Nu zou dat niet meer gebeuren omwille van de maatschappelijke structuren want de rechten
gingen naar de vader en die moest werken & kinderopvang was niet zo uitgerust zoals
vandaag (al is die vandaag ook niet super)
o Het lag nooit bij het kind zelf, maar aan de situatie van het gezien
- Het begrip ‘weeskind’ moet geherdefinieerd worden, want weeskind betekent dat de beide ouders
overleden zijn
- Vondelingenkinderen: moeder heeft kind afgestaan
- Achtergelaten kinderen: op latere leeftijd afgestaan
Onderzoek Gentse weeshuizen
Het initieel onderzoeksdoel was het analyseren en contextualiseren van de geschiedenis van de Gentse
weeshuizen
- Met aandacht voor de (inter-)subjectiviteit en betekenissen van de verschillende actoren in de
casestudie
o Intersubjectiviteit als kans
o Interpretatieve onderzoeksmethode
- Wat betekent en betekende het om op te groeien in deze specifieke pedagogische context?
- De geschiedenis van de Gentse weeshuizen begrijpen door het proces van pedagogisering
o Hoe kan je tegelijk een risico zijn en een risico vormen? zo beter begrijpen hoe de
samenleving in elkaar zat
MONDELINGE GESCHIEDENIS
Oral history: methode of onderzoeksproces De onderzoeker creëert mondelinge bronnen en analyseert ze
om inzicht te krijgen in processen in het verleden
Hoe moet je ‘de mensen’ noemen die je hebt geïnterviewd? respondenten, informanten,..
elk van deze heeft een connotatie en deze discussie is ook interessant
De mondelinge geschiedenis is de oudste vorm van geschiedschrijving, maar werd lang niet serieus genomen,
want alles moet zwart op wit op papier staan. In de jaren ’60 veranderde dit, want mensen wilden hun stem
laten horen. Oral history onderzoek wordt dan ook steeds belangrijker voor kwalitatieve onderzoekers.
Kinderen zijn lang een vergeten groep geweest, maar door de heropleving van de orale onderzoekstraditie
kwam de focus meer op hen te liggen.
Vandaag is dit alles een evidentie, maar dat is niet altijd zo geweest. Biografisch onderzoek is het gehoord
worden en het serieus nemen van iemand die ook iets te vertellen heeft en erover nadenken dat zij ook
relevante kennis hebben. Zo komen er ook meer perspectieven naar boven om over zaken na te denken.
3
, Samenvatting Historische Pedagogiek 2022 – 2023
Mondelinge bron:
- Orale bron moet nog gemaakt worden tussen de respondent en de onderzoeker
- Co-constructie onderzoeker en respondent voor (op welke manier stel ik het voor), tijdens en na (wat
doe ik met al die vragen?) het interview
- Actieve bron
- Wederkerige relatie tussen de onderzoeker en de respondent
- Gedeelde autoriteit
o Hoe ga je die mensen benoemen ethisch perspectief van belang achten
- Representativiteit
o In 10 verhalen kan je denken dat je steeds hetzelfde zal horen, maar dat is een illusie, je zal
steeds andere dingen te horen krijgen variatie en veelheid aan perspectieven
Je maakt daar een verhaal van door de paradoxen aan te halen
Hebben ervoor gezorgd dat er verschillende wegen ingeslagen zijn na het onderzoek
Interviewen van getuigen om het verleden te construeren als we al die verschillende inzichten in een verhaal
samenvoegen krijgen we de geschiedenis (lezing of representatie van het verleden)
‘Het verhaal achter het verhaal’:
- Wat kunnen we ons afvragen als we herinneringen van volwassenen als bron gebruiken?
- Als je beleidsdocumenten leest lijkt het alsof alles in orde is, maar als je luistert naar de mensen die in
die context zitten hoor je wel wat ander zaken
- Kennis dit je hebt als je ouder bent, zou geen invloed mogen hebben op je beleving van vroeger
Voorbereidingen interview
Je kan niet zomaar mensen opzoeken die je wil interviewen, maar hoe kan je die dan bereiken?
- Selecteren, contacteren en afspreken met getuigen
o Via de officiële weg kan averechts werken, aangezien je dan meteen een link hebt met de
inrichtende macht van toen
o De persoon zelf de plaats van het interview laten kiezen
- Vragenlijst, themalijst opstellen + identificatiefiche
o Hoe ga je die persoon dan noemen
o Anonimisatie bevragen en nadenken hierover
- Apparatuur
Interview afnemen
Aandachtspunten:
- Maak gebruik van stiltes
o We hebben de neiging deze op te vullen, maar als jij zwijgt zal de persoon tegenover je
misschien verder vertellen
Paradoxen
- Kind in gevaar – kind als gevaar
o object van liefdadigheid en object van verderf
o object van bescherming en object van wantrouwen
4
SAMENVATTING HISTORISCHE PEDAGOGIEK
1. WAT IS HISTORISCHE PEDAGOGIEK?
INLEIDING – OVER DE MUREN GLUREN: HISTORIOGRAFIE VAN EEN DISCIPLINE
Geschiedenis is een reeks van leugens waarover overeenstemming bestaat
- Enerzijds is deze stelling welk waar omdat we bij de meeste gebeurtenissen in de geschiedenis niet
betrokken waren. We weten dus niet of het klopt wat andere mensen hebben gezegd of geschreven
- Anderzijds kunnen we ook niet met 100% zekerheid zeggen dat het leugens zijn, aangezien de
verschillende geschiedenislessen die we kregen, wel gebaseerd moeten zijn op iets
In de 19de eeuw zien we dat men spreekt van de historiografie waarbij men vooral focust op feitelijkheden en
waar men ervan zal uitgaan dat de geschiedenis 1 geschiedenis is. Zoals een foto kan men precies zeggen hoe
het verleden eruitzag, maar verder gebeurde er niets mee. Dit is intussen heel wat anders. In de 20 ste eeuw zien
we een overgang naar het idee dat de geschiedenis toch niet zomaar te bevatten en te beschrijven valt. De
historicus wordt dan een constructor die vanuit de verschillende perspectieven zal proberen een verhaal te
maken.
Als historicus neem je vaak standpunten in. Je hebt een aantal bronnen en daar maak je een verhaal van. Dit
betekent dat je een rol wordt toegekend. Je kan de geschiedenis pas in beeld brengen nadat het gebeurd is. De
manier waarop je ernaar kijkt zal invloed hebben op de manier waarop geschiedenis geschreven wordt.
TAAL
Taal krijgt binnen historisch onderzoek een zeer specifieke functie aangezien taal hetgeen is waar de
onderzoeker zich op baseert. Taal is niet zomaar een spiegel van de werkelijkheid. De connotatie van
terminologie vertelt een historische onderzoeker veel over wat er zich op dat moment afspeelde. Er is wel
ruimte voor de onderzoeker om er dingen mee te doen. De werkelijkheid is niet per se hetzelfde als de
geschiedschrijving erover (subjectieve historiciteit)
We hebben het vaak over de wetenschappelijke discussie tussen kennis en werkelijkheid. De vraag is wat is
wetenschap en hoe interpreteer je dit? We moeten het valse van het falsifieerbare onderscheiden. Het moet
niet precies correct zijn, we spreken hier niet over hogere wiskunde, maar je moet wel kunnen aantonen
waarom het waarachtig is. de zoektocht naar betekenis is belangrijker dan de zoektocht naar
wetmatigheden
GESCHIEDENIS IN VEELVOUD
Geschiedenis heeft veel verschillende vormen van uiting over verschillende domeinen heen
- Politieke geschiedenis (instellingengeschiedenis)
- Geschiedenis van de kleine man de gewone man in de samenleving
- Mentaliteits- en religieuze geschiedenis
- Sociale, economische en cultuurgeschiedenis
- Globale en lokale, transnationale en comparatieve geschiedenis
- Mondelinge geschiedenis
1
,Samenvatting Historische Pedagogiek 2022 – 2023
- Biografie (verhaal over iemand zijn leven, niet zelf geschreven) en autobiografie (over iemand door die
iemand geschreven)
- Culturele geschiedenis
o Op micro- en macroniveau
o Synthetische geschiedenisbeoefening en microstudies
HISTORISCHE BRONNEN
Als je historisch onderzoek doet heb je heel wat bronnen. De literatuur van die tijd toont vaak hoe er gekeken
werd naar een aantal problemen. De media heeft hier een grote invloed op.
- artefacten
- geschreven bronnen
- primaire en secundaire bronnen
- officiële en private documenten
- literatuur en pers
- archiefbronnen
- egodocumenten (door 1 persoon persoonlijk geschreven)
- visuele bronnen
CONTINUÏTEIT OF DISCONTINUÏTEIT?
“Samen bieden geschiedenis als verschil en geschiedenis als continuïteit een onmisbaar perspectief op het
heden waardoor we onderscheid kunnen maken tussen wat blijvend en vergankelijk is in onze samenleving.
Geschiedenis als verschil verwoordt de essentie van historisch perspectief.
De vraag ‘Is er veel veranderd?’ is belangrijk om te stellen. Is vaak de focus van historici. We zijn geneigd om te
denken dat er doorheen de jaren veel veranderd is. Historisch pedagogisch onderzoek heeft er op gewezen dat
het omgekeerde waar is. Als we geschiedenis gaan bekijken in opvoeding en onderwijscontexten zien we dat er
veel continuïteit aanwezig is. Fundamenteel blijven veel dingen hetzelfde.
HISTORISCH PEDAGOGISCH ONDERZOEK: SPOREN UIT HET VERLEDEN?
CASE GENTSE WEESHUIZEN
Historisch feit: die hebben bestaan en zijn er effectief
geweest
Rapportering: welke conclusies kunnen we eruit trekken?
Sociale realiteit van voorzieningen voor kinderen uit het verleden.
Bronnentriangulatie
- mondelinge geschiedenis (interviews)
- archiefonderzoek (persoonlijke dossiers + historische feiten gaan puzzelen)
o heel veel documenten waar wij als pedagogen weinig mee kunnen doen
o observatiedocumenten geschreven door personeelsleden van toen of algemene documenten
2
,Samenvatting Historische Pedagogiek 2022 – 2023
- doel: realiteit in beeld brengen
Context
- onderzoek begon in 1945 daarvoor ook al weeshuizen, maar pas onderzoek vanaf 1945
- 1984: laatste ‘officiële’ weeshuis van Gent werd gesloten
o Er waren nog steeds kinderen die onderdak nodig hadden
Deïnstitutionalisering kwam op gang dus werd er meer aan familiale plaatsing
gedaan (pleegzorg)
Ze werden ‘sociale’ gevallen genoemd wordt nu soms ook nog genoemd (helaas)
- Slechts een klein deel van de kinderen hadden geen ouders meer, grootste deel was geplaatst omdat
ouders gingen scheiden
o Nu zou dat niet meer gebeuren omwille van de maatschappelijke structuren want de rechten
gingen naar de vader en die moest werken & kinderopvang was niet zo uitgerust zoals
vandaag (al is die vandaag ook niet super)
o Het lag nooit bij het kind zelf, maar aan de situatie van het gezien
- Het begrip ‘weeskind’ moet geherdefinieerd worden, want weeskind betekent dat de beide ouders
overleden zijn
- Vondelingenkinderen: moeder heeft kind afgestaan
- Achtergelaten kinderen: op latere leeftijd afgestaan
Onderzoek Gentse weeshuizen
Het initieel onderzoeksdoel was het analyseren en contextualiseren van de geschiedenis van de Gentse
weeshuizen
- Met aandacht voor de (inter-)subjectiviteit en betekenissen van de verschillende actoren in de
casestudie
o Intersubjectiviteit als kans
o Interpretatieve onderzoeksmethode
- Wat betekent en betekende het om op te groeien in deze specifieke pedagogische context?
- De geschiedenis van de Gentse weeshuizen begrijpen door het proces van pedagogisering
o Hoe kan je tegelijk een risico zijn en een risico vormen? zo beter begrijpen hoe de
samenleving in elkaar zat
MONDELINGE GESCHIEDENIS
Oral history: methode of onderzoeksproces De onderzoeker creëert mondelinge bronnen en analyseert ze
om inzicht te krijgen in processen in het verleden
Hoe moet je ‘de mensen’ noemen die je hebt geïnterviewd? respondenten, informanten,..
elk van deze heeft een connotatie en deze discussie is ook interessant
De mondelinge geschiedenis is de oudste vorm van geschiedschrijving, maar werd lang niet serieus genomen,
want alles moet zwart op wit op papier staan. In de jaren ’60 veranderde dit, want mensen wilden hun stem
laten horen. Oral history onderzoek wordt dan ook steeds belangrijker voor kwalitatieve onderzoekers.
Kinderen zijn lang een vergeten groep geweest, maar door de heropleving van de orale onderzoekstraditie
kwam de focus meer op hen te liggen.
Vandaag is dit alles een evidentie, maar dat is niet altijd zo geweest. Biografisch onderzoek is het gehoord
worden en het serieus nemen van iemand die ook iets te vertellen heeft en erover nadenken dat zij ook
relevante kennis hebben. Zo komen er ook meer perspectieven naar boven om over zaken na te denken.
3
, Samenvatting Historische Pedagogiek 2022 – 2023
Mondelinge bron:
- Orale bron moet nog gemaakt worden tussen de respondent en de onderzoeker
- Co-constructie onderzoeker en respondent voor (op welke manier stel ik het voor), tijdens en na (wat
doe ik met al die vragen?) het interview
- Actieve bron
- Wederkerige relatie tussen de onderzoeker en de respondent
- Gedeelde autoriteit
o Hoe ga je die mensen benoemen ethisch perspectief van belang achten
- Representativiteit
o In 10 verhalen kan je denken dat je steeds hetzelfde zal horen, maar dat is een illusie, je zal
steeds andere dingen te horen krijgen variatie en veelheid aan perspectieven
Je maakt daar een verhaal van door de paradoxen aan te halen
Hebben ervoor gezorgd dat er verschillende wegen ingeslagen zijn na het onderzoek
Interviewen van getuigen om het verleden te construeren als we al die verschillende inzichten in een verhaal
samenvoegen krijgen we de geschiedenis (lezing of representatie van het verleden)
‘Het verhaal achter het verhaal’:
- Wat kunnen we ons afvragen als we herinneringen van volwassenen als bron gebruiken?
- Als je beleidsdocumenten leest lijkt het alsof alles in orde is, maar als je luistert naar de mensen die in
die context zitten hoor je wel wat ander zaken
- Kennis dit je hebt als je ouder bent, zou geen invloed mogen hebben op je beleving van vroeger
Voorbereidingen interview
Je kan niet zomaar mensen opzoeken die je wil interviewen, maar hoe kan je die dan bereiken?
- Selecteren, contacteren en afspreken met getuigen
o Via de officiële weg kan averechts werken, aangezien je dan meteen een link hebt met de
inrichtende macht van toen
o De persoon zelf de plaats van het interview laten kiezen
- Vragenlijst, themalijst opstellen + identificatiefiche
o Hoe ga je die persoon dan noemen
o Anonimisatie bevragen en nadenken hierover
- Apparatuur
Interview afnemen
Aandachtspunten:
- Maak gebruik van stiltes
o We hebben de neiging deze op te vullen, maar als jij zwijgt zal de persoon tegenover je
misschien verder vertellen
Paradoxen
- Kind in gevaar – kind als gevaar
o object van liefdadigheid en object van verderf
o object van bescherming en object van wantrouwen
4
