Etiologische criminologie – Prof. Dr. Lieven Pauwels
= oorzakenleer
Hoofdstuk 1: Inleidende bedenkingen over criminologie en etiologie
✓ Wat is normaal is dat wat etiologische criminologie zich afvraagt.
✓ Invulling van normaal is heel breed.
1.WAAR HOUDT DE ETIOLOGISCHE CRIMINOLOGIE ZICH MEE BEZIG ?
Centraal: ‘aetia’ & ‘logos’ = oorzaken & kennis van criminaliteit
• In dit handboek: ‘regel overtredend gedrag’
• Wetenschap die opzoek gaat naar de oorzaken van ‘criminaliteit’
Sutherland: historisch belangrijke definitie (3 componenten):
1) De sociologische studie van het wetgevende proces
2) De sociologie van de criminaliteit (het breken van strafwetten of de sociale psychologie
van de regelovertreder)
3) De sociologie van de straf en strafsystemen
Definitie van criminologie:
“The term criminology, refers to all scholarly, scientific and professional knowledge concerning
(1) the explanation, (2) prevention, (3) control and (4) treatment of crime and delinquency,
offenders and victims, (5) including the measurement and (6) detection of crime, (7) legislation
and (8) the practice of criminal law, and law enforcement, judicial, and correctional systems”
Criminologie: wetenschap die zich bezig houdt met de bestudering van het misdrijf, de dader,
het slachtoffer en de maatschappelijke reactie daarop.
2. CRIMINALITEIT ALS BEWEGEND DOELWIT?
Wat is een bewegend doelwit? = Het voorwerp van criminologie
• Staat symbool voor het feit dat criminaliteit een andere invulling krijgt naar gelang welke
samenleving/maatschappij we leven en in welke tijd.
Ieder heeft zijn eigen invulling van criminologie:
• Juristen, penologen & historici: inbreuk tegen juridische regels (in specifieke context-
gebonden jurisdictie)
• Biologen & psychologen: genetische, moleculaire en psychologische achtergronden
van (individuele) persoonlijkheid. Antisociaal gedrag.
• Sociologen & culturele antropologen: structurele en culturele condities in
samenlevingen en criminaliteit + maatschappelijke reactie. Deviantie.
• Strafrechtjuristen: toepassing van strafrechtsregels & strafbaar gesteld gedrag.
• Penologen: uitvoering van straffen.
• Biologen & psychologen: antisociaal gedrag.
• Evolutionaire biologen, - psychologen, - criminologen:
o Altruïsme- en coöperatiefalen
, o Gevolg van geëvolueerde modules
o Gevolg van maladaptieve kenmerken (mismatch)
o Wijzen op adaptieve kenmerken van conformiteit
o Stellen zich vragen over hoe niet-adaptieve kenmerken in stand gehouden worden
(bijproducten en maladaptaties)
→ Williams/ Dawkins: zelfzuchtige genentheorie
→ Hamilton: verwantenselectie (men stelt zich sociaal op tov mensen met wie
men genetisch verwant is)
→ Trivers: wederkerig altruïsme (sociaal gedrag naar niet verwanten)
→ Alexander: indirecte wederkerigheid (bepaald gedrag door bepaalde reputatie)
→ Gintis: indirecte wederkerigheid + straffen
Nog een definitie van criminaliteit: ‘Normaal’ vs. ‘Abnormaal’ -> normaal als in wat de
meerderheid doet & abnormaal als in wat de minderheid doet.
• !Consensusvisie: regels organisch ontwikkelen en als gevolg ervan een zeer brede
consensus.
o Durkheim: onderscheid tss misdrijven die indruisen tegen basisbewustzijn vs. Hoger
bewustzijn
• !Conflictvisie: ervan uitgaat dat maatschappelijk conflict aan de basis ligt voor
strafrechtregels
o Legt te veel nadruk op subgroepen met eigen waarde en negeert te veel de
gemeenschappelijke deler
o Chambliss, Turk...
Kunnen perfect naast elkaar bestaan
Onderscheid van Fishbein:
!
Criminologie = objectwetenschap
Opgelet met naturalistisch en moralistische denkfout!
• Naturalistische: iets komt voor in de natuur dus is het goed
• Moralistische: iets is moreel verwerpelijk dus het kan niet bestaan
Etiologie is geïnteresseerd in oorzaken van handelingen die een vorm van regelovertreding
inhouden.
Hedendaagse etiologie hanteert vaak rechtelijke definities -> definitie van Wikström:
, • (1) een handeling (2) die een overtreding inhoudt (3) van een wet (4) en waartegen een
officiële maatschappelijke reactie volgt.
• => criminaliteit = bijzondere vorm van morele regelovertreding (moral rule breaking)
MAAR kritieken op een ‘te enge’ strafrechtelijke definitie:
• (1) wat is de essentie van de handeling? (2) geografisch & temporele verschillen (tijd &
ruimte veranderen) (3) schadelijk gedrag wordt niet altijd bestraft (4) weerspiegelt niet de
opvatting van alle burgers (5) wat met slachtofferloze criminaliteit?
Etiologisch onderzoek = compromissen sluiten tussen wenselijke en haalbare.
• Mala in se: overal als misdaden gezien (zeer hoge consensus)
• Mala prohibita: staan in het strafrecht, maar niet overal (inbreuk tegen regels, maar niet
noodzakelijk strafrecht regels) (niet universeel) (geen grote consensus)
Sociale schadelijkheid: hoe groter de sociale schade, hoe ernstiger de maatschappelijke
reactie (R. Agnew)
Criminaliteit als sociale constructie? Ja, maar te enge term, de handelingen zijn reëel omdat de
gevolgen reëel zijn (Thomas-Engels)
Mario Bunge: klemtoon op mensenrechten
• “A criminal action may be defined as an action that, either deliberately or out of
negligence, causes harm, violates basic rights, or hinders the discharging of basic
duties.”
3.ENKELE GROTE VRAAGSTUKKEN IN DE CRIMINOLOGIE?
1) Spreidingsvraagstuk: verdeling criminaliteit in de maatschappij
→ Geografische spreiding & temporele spreiding & sociale spreiding
→ Waarom zoveel variatie in gedrag?
→ Individuele & sociale spreiding
2) Etiologische of ontstaansvraagstuk: oorzaken ontstaan en voortbestaan van
criminaliteit bij mensen
→ Waarom zitten gevangenissen vol met mannen?
→ Waarom plegen mensen wel/geen delicten?
, 3) Reactievraagstuk: waarom worden gedragingen als criminaliteit benoemd
→ ‘Etiketteerraagstuk’/labelling/bestempeling -> criminaliteit bestaat omdat anderen
het als dusdanig benoemen.
→ Hoe omgaan met regel overtredend gedrag?
→ Iets strafbaar houden? Hoe ernstig bepaalde delicten straffen?
4) Bestrijdingsvraagstuk: oplossing om criminaliteit te bestrijd en te voorkomen
➢ Werking van het strafrechtelijk systeem
Hoofdstuk 2: De vroege etiologische benaderingen in een notendop
1.INLEIDING
• Criminologie = jonge sociale wetenschap
• Oorsprong: pre-wetenschappelijke kennisvormen die aandacht besteedden aan
juridische aspecten van misdaad en/of bestrijding er van.
• Diverse scholen:
o Pre-wetenschappelijke opvattingen (religie en filosofie)
o Klassieke school (classicisme)
o Positivistische school (oude oorzakenleer, op zoek naar defecten binnen een
persoon) => veel invloed gehad op etiologische criminologie
2.HET CLASSICISME IN DE CRIMINOLOGIE
Classicisme = reactie op willekeur in strafrecht tijdens Ancien Regime.
➢ Willekeur = men wist niet of men gestraft zou worden of niet
Vrije wil – gedacht / kosten-batenanalyse: mensen kiezen ervoor om de wet te overtreden door
een rationele afweging te maken tussen de kosten en de baten.
Doel strafwetgeving: afschrikken/voorkomen
➢ Retributie (aan de overheid geldsom) /=/ vergelding (oog om oog, tand om tand)
Cesare Bonesara Machese di Beccaria:
• ‘over misdaad en straffen’ -> pleidooi voor een humaan strafrecht (legaliteit,
proportionaliteit & subsidiariteit)
• Kosten & baten analyse: criminaliteit is een keuze
• Daders en niet-daders zijn geen aparte categorieën
• Rol strafwet = afschrikking -> generale preventie & specifieke preventie
o Generale preventie: volk wordt afgeschrikt indien iemand gestraft wordt
o Specifieke preventie: dader zal niet opnieuw misdrijven plegen na een zware
straf
Jeremy Bentham:
• Utilitarisme = nutsmaximalisatie
• ‘zoveel mogelijk geluk voor zoveel mogelijk mensen’
= oorzakenleer
Hoofdstuk 1: Inleidende bedenkingen over criminologie en etiologie
✓ Wat is normaal is dat wat etiologische criminologie zich afvraagt.
✓ Invulling van normaal is heel breed.
1.WAAR HOUDT DE ETIOLOGISCHE CRIMINOLOGIE ZICH MEE BEZIG ?
Centraal: ‘aetia’ & ‘logos’ = oorzaken & kennis van criminaliteit
• In dit handboek: ‘regel overtredend gedrag’
• Wetenschap die opzoek gaat naar de oorzaken van ‘criminaliteit’
Sutherland: historisch belangrijke definitie (3 componenten):
1) De sociologische studie van het wetgevende proces
2) De sociologie van de criminaliteit (het breken van strafwetten of de sociale psychologie
van de regelovertreder)
3) De sociologie van de straf en strafsystemen
Definitie van criminologie:
“The term criminology, refers to all scholarly, scientific and professional knowledge concerning
(1) the explanation, (2) prevention, (3) control and (4) treatment of crime and delinquency,
offenders and victims, (5) including the measurement and (6) detection of crime, (7) legislation
and (8) the practice of criminal law, and law enforcement, judicial, and correctional systems”
Criminologie: wetenschap die zich bezig houdt met de bestudering van het misdrijf, de dader,
het slachtoffer en de maatschappelijke reactie daarop.
2. CRIMINALITEIT ALS BEWEGEND DOELWIT?
Wat is een bewegend doelwit? = Het voorwerp van criminologie
• Staat symbool voor het feit dat criminaliteit een andere invulling krijgt naar gelang welke
samenleving/maatschappij we leven en in welke tijd.
Ieder heeft zijn eigen invulling van criminologie:
• Juristen, penologen & historici: inbreuk tegen juridische regels (in specifieke context-
gebonden jurisdictie)
• Biologen & psychologen: genetische, moleculaire en psychologische achtergronden
van (individuele) persoonlijkheid. Antisociaal gedrag.
• Sociologen & culturele antropologen: structurele en culturele condities in
samenlevingen en criminaliteit + maatschappelijke reactie. Deviantie.
• Strafrechtjuristen: toepassing van strafrechtsregels & strafbaar gesteld gedrag.
• Penologen: uitvoering van straffen.
• Biologen & psychologen: antisociaal gedrag.
• Evolutionaire biologen, - psychologen, - criminologen:
o Altruïsme- en coöperatiefalen
, o Gevolg van geëvolueerde modules
o Gevolg van maladaptieve kenmerken (mismatch)
o Wijzen op adaptieve kenmerken van conformiteit
o Stellen zich vragen over hoe niet-adaptieve kenmerken in stand gehouden worden
(bijproducten en maladaptaties)
→ Williams/ Dawkins: zelfzuchtige genentheorie
→ Hamilton: verwantenselectie (men stelt zich sociaal op tov mensen met wie
men genetisch verwant is)
→ Trivers: wederkerig altruïsme (sociaal gedrag naar niet verwanten)
→ Alexander: indirecte wederkerigheid (bepaald gedrag door bepaalde reputatie)
→ Gintis: indirecte wederkerigheid + straffen
Nog een definitie van criminaliteit: ‘Normaal’ vs. ‘Abnormaal’ -> normaal als in wat de
meerderheid doet & abnormaal als in wat de minderheid doet.
• !Consensusvisie: regels organisch ontwikkelen en als gevolg ervan een zeer brede
consensus.
o Durkheim: onderscheid tss misdrijven die indruisen tegen basisbewustzijn vs. Hoger
bewustzijn
• !Conflictvisie: ervan uitgaat dat maatschappelijk conflict aan de basis ligt voor
strafrechtregels
o Legt te veel nadruk op subgroepen met eigen waarde en negeert te veel de
gemeenschappelijke deler
o Chambliss, Turk...
Kunnen perfect naast elkaar bestaan
Onderscheid van Fishbein:
!
Criminologie = objectwetenschap
Opgelet met naturalistisch en moralistische denkfout!
• Naturalistische: iets komt voor in de natuur dus is het goed
• Moralistische: iets is moreel verwerpelijk dus het kan niet bestaan
Etiologie is geïnteresseerd in oorzaken van handelingen die een vorm van regelovertreding
inhouden.
Hedendaagse etiologie hanteert vaak rechtelijke definities -> definitie van Wikström:
, • (1) een handeling (2) die een overtreding inhoudt (3) van een wet (4) en waartegen een
officiële maatschappelijke reactie volgt.
• => criminaliteit = bijzondere vorm van morele regelovertreding (moral rule breaking)
MAAR kritieken op een ‘te enge’ strafrechtelijke definitie:
• (1) wat is de essentie van de handeling? (2) geografisch & temporele verschillen (tijd &
ruimte veranderen) (3) schadelijk gedrag wordt niet altijd bestraft (4) weerspiegelt niet de
opvatting van alle burgers (5) wat met slachtofferloze criminaliteit?
Etiologisch onderzoek = compromissen sluiten tussen wenselijke en haalbare.
• Mala in se: overal als misdaden gezien (zeer hoge consensus)
• Mala prohibita: staan in het strafrecht, maar niet overal (inbreuk tegen regels, maar niet
noodzakelijk strafrecht regels) (niet universeel) (geen grote consensus)
Sociale schadelijkheid: hoe groter de sociale schade, hoe ernstiger de maatschappelijke
reactie (R. Agnew)
Criminaliteit als sociale constructie? Ja, maar te enge term, de handelingen zijn reëel omdat de
gevolgen reëel zijn (Thomas-Engels)
Mario Bunge: klemtoon op mensenrechten
• “A criminal action may be defined as an action that, either deliberately or out of
negligence, causes harm, violates basic rights, or hinders the discharging of basic
duties.”
3.ENKELE GROTE VRAAGSTUKKEN IN DE CRIMINOLOGIE?
1) Spreidingsvraagstuk: verdeling criminaliteit in de maatschappij
→ Geografische spreiding & temporele spreiding & sociale spreiding
→ Waarom zoveel variatie in gedrag?
→ Individuele & sociale spreiding
2) Etiologische of ontstaansvraagstuk: oorzaken ontstaan en voortbestaan van
criminaliteit bij mensen
→ Waarom zitten gevangenissen vol met mannen?
→ Waarom plegen mensen wel/geen delicten?
, 3) Reactievraagstuk: waarom worden gedragingen als criminaliteit benoemd
→ ‘Etiketteerraagstuk’/labelling/bestempeling -> criminaliteit bestaat omdat anderen
het als dusdanig benoemen.
→ Hoe omgaan met regel overtredend gedrag?
→ Iets strafbaar houden? Hoe ernstig bepaalde delicten straffen?
4) Bestrijdingsvraagstuk: oplossing om criminaliteit te bestrijd en te voorkomen
➢ Werking van het strafrechtelijk systeem
Hoofdstuk 2: De vroege etiologische benaderingen in een notendop
1.INLEIDING
• Criminologie = jonge sociale wetenschap
• Oorsprong: pre-wetenschappelijke kennisvormen die aandacht besteedden aan
juridische aspecten van misdaad en/of bestrijding er van.
• Diverse scholen:
o Pre-wetenschappelijke opvattingen (religie en filosofie)
o Klassieke school (classicisme)
o Positivistische school (oude oorzakenleer, op zoek naar defecten binnen een
persoon) => veel invloed gehad op etiologische criminologie
2.HET CLASSICISME IN DE CRIMINOLOGIE
Classicisme = reactie op willekeur in strafrecht tijdens Ancien Regime.
➢ Willekeur = men wist niet of men gestraft zou worden of niet
Vrije wil – gedacht / kosten-batenanalyse: mensen kiezen ervoor om de wet te overtreden door
een rationele afweging te maken tussen de kosten en de baten.
Doel strafwetgeving: afschrikken/voorkomen
➢ Retributie (aan de overheid geldsom) /=/ vergelding (oog om oog, tand om tand)
Cesare Bonesara Machese di Beccaria:
• ‘over misdaad en straffen’ -> pleidooi voor een humaan strafrecht (legaliteit,
proportionaliteit & subsidiariteit)
• Kosten & baten analyse: criminaliteit is een keuze
• Daders en niet-daders zijn geen aparte categorieën
• Rol strafwet = afschrikking -> generale preventie & specifieke preventie
o Generale preventie: volk wordt afgeschrikt indien iemand gestraft wordt
o Specifieke preventie: dader zal niet opnieuw misdrijven plegen na een zware
straf
Jeremy Bentham:
• Utilitarisme = nutsmaximalisatie
• ‘zoveel mogelijk geluk voor zoveel mogelijk mensen’
