Inhoudsopgave
Leerpad 1: Sociaal-cultureel volwassenwerk...................................................................1
1. Historiek........................................................................................................................................ 1
1.1 Pionierswerk in de 19e eeuw..................................................................................................... 1
1.2 Bloei in de lange 20e eeuw....................................................................................................... 1
1.3 Herbronning begin 21e eeuw.................................................................................................... 3
1.4 Doorheen de geschiedenis: 2 grote verschuivingen.................................................................3
2. Beschrijving, functies en mensenrechten......................................................................................4
3. Beleid............................................................................................................................................ 6
4. Kenmerkend voor het domein....................................................................................................... 8
5. Organisaties.................................................................................................................................. 8
6. Algemene uitdagingen/ontwikkelingen binnen het domein.........................................................10
7. Gastsprekers sociaal cultureel volwassenwerk: Bolwerk.............................................................11
Leerpad 2: Jeugd(welzijns)werk...................................................................................14
1. Historiek...................................................................................................................................... 14
1.1 Eerste vormen van jeugdwerk (1850–WOII)...........................................................................14
1.2 Jeugdbewegingen en jeugdhuizen (1945-1975).....................................................................15
1.3 Open jeugdwerk (1975-1980)................................................................................................. 15
1.4 Divers historiek jeugdwerk..................................................................................................... 16
2. Definitie...................................................................................................................................... 17
3. Mensenrechten........................................................................................................................... 17
3.1 Kinderrechten......................................................................................................................... 17
4. Beleid.......................................................................................................................................... 18
5. Kenmerken voor het domein....................................................................................................... 18
5.1 Kern van jeugdwerk............................................................................................................... 18
5.2 Indeling jeugdwerk................................................................................................................. 20
5.3 Jeugdwelzijnswerk.................................................................................................................. 21
6. Organisaties................................................................................................................................ 22
7. Algemene uitdagingen/ontwikkelingen binnen het domein.........................................................23
7.1 Vrijwillig engagement............................................................................................................. 23
7.2 Digitale leefwereld................................................................................................................. 23
7.3 Mentaal welzijn....................................................................................................................... 23
7.4 Jeugdinfrastructuur................................................................................................................. 24
7.5 De stem van kinderen en jongeren........................................................................................ 24
7.6 Kruispunten............................................................................................................................ 24
8. Gastspreker jeugdwerk: JES........................................................................................................ 24
Leerpad 3: Samenlevingsopbouw.................................................................................26
1. Inleiding...................................................................................................................................... 26
2. Historiek...................................................................................................................................... 26
3. Definitie...................................................................................................................................... 27
1
, 4. Mensenrechten........................................................................................................................... 27
5. Beleid.......................................................................................................................................... 28
6. Theoretische concepten.............................................................................................................. 29
6.1 Drie kenmerken...................................................................................................................... 29
6.2 Doelgroep............................................................................................................................... 29
6.3 Drie werkprincipes................................................................................................................. 30
6.4 Twee invalshoeken................................................................................................................. 31
6.5 Drie sporen............................................................................................................................. 32
7. Organisaties................................................................................................................................ 32
8. Twee algemene uitdagingen/onwikkelingen binnen het domein.................................................33
9. Gastspreker sociaal cultureel volwassenwerk: SAAMO................................................................34
Leerpad 4: Arbeid en inkomen.....................................................................................37
1. Inleiding...................................................................................................................................... 37
2. Historiek...................................................................................................................................... 37
3. Definitie – Mensenrechten........................................................................................................... 38
4. Beleid.......................................................................................................................................... 39
5. Kenmerken voor het domein....................................................................................................... 39
6. Organisaties................................................................................................................................ 42
7. Algemene uitdagingen/ontwikkelingen binnen het domein.........................................................45
8. Gastspreker arbeid en inkomen: Michelle Ginée.........................................................................47
Interprofessioneel samenwerken : vzw aPart................................................................50
2
,LEERPAD 1: SOCIAAL-CULTUREEL VOLWASSENWERK
1. HISTORIEK
3 historische lijnen:
- 19e eeuw
- 20e eeuw
- recente ontwikkelingen bij start van 21e eeuw
2 verschuivingen:
- van privaat/particulier initiatief naar publiek/gesubsidieerd initiatief (en terug)
- van autonomie naar overheidssturing (en terug)
1.1 PIONIERSWERK IN DE 19 E EEUW
spanning tussen politiek van cultuurverspreiding en politiek van culturele emancipatie:
- politiek van cultuurspreiding:
o vanuit politiek conservatieve + katholieke/klerikale hoek
o gericht op verspreiden van 'godsdienst, taal en vaderland'
o doel: iedereen op zijn plaats houden + conformeren van arbeiders aan beeld van
‘goede werkman’ die respect verdient door bestaande machtsstructuren + sociale
controle bewaren
- politiek van culturele emancipatie:
o vanuit progressieve + antiklerikale/katholieke hoek
o gericht op intellectuele/culturele beschaving burgers
o vb. Engeland (university extension) en VS (Toynbee Hall / Chicago Hull House)
kennisoverdracht gekoppeld aan culturele verheffing + ontvoogding poging om
hoge en lage klassen te verzoenen + sociale vooruitgang
o nadruk op integratie + gemeenschapszin binnen de 3 ideologische zuilen
ontstaan verzuiling in Vlaanderen:
- als tegenreactie op katholieke sociaal-culturele initiatieven van volksopvoeding/verheffing
o Organisatie: Activiteiten (sport, jeugdwerk, toneel, dans) werden georganiseerd op
basis van ideologie (katholiek, liberaal, socialistisch)
o Functie: verbond mensen binnen gemeenschap van gelijkgezinden (op ideologisch +
levensbeschouwelijk vlak + sociale positie)
positie in samenleving
- SCW creëerde maatschappelijk middenveld dat zich bevindt tussen twee werelden:
o leefwereld: belevings- en ervaringsdomein waarin mensen met elkaar omgaan
o systeemwereld: hoe we samenleving politiek / maatschappelijk organiseren /
structureren
dubbelkarakter van SCW: spanning emancipatie en sociale controle:
- emancipatie: arbeiders kregen mogelijk om zich sociaal + cultureel te ontplooien + sociale /
culturele afkomst op te heffen (= ontvoogding)
- sociale controle: bestaande samenlevingsorde werd niet in vraag gesteld (=bevestigd) +
lagere klasse dienden te leren gehoorzamen + zich aan te passen in maatschappelijke
verhoudingen
1.2 BLOEI IN DE LANGE 20 E EEUW
1
,interbellum (1918 - 1940):
- ontstaan verschillende sociaal-culturele initiatieven:
o vb. KVLV, 1911
o boden vorming + gemeenschapsopbouw aan
o sterke focus op rol vrouw
- 1914 + 1921:
o invoering leerplicht + achturendag/48-urenweek
o debat groeide over hoe arbeiders vrijetijdsbesteding konden inzetten voor culturele +
sociale ontwikkeling
o ontstonden veel socioculturele initiatieven (vaak binnen verzuiling)
- 1921:
o overheid begon met subsidiëren van openbare bibliotheken + vormingsinitiatieven
o leidde tot institutionalisering van SCW
- ’30-’40:
o actieve + participatieve leervormen
o onder invloed van August J. Bal + CEMEA-methodiek uit Frankrijk
o kunsteducatie + volksontwikkeling speelden cruciale rol
na WOII:
- uitbouwing verzorgingsstaat: grotere focus op sociale rechten + culturele democratisering
- 1950: opkomst volkshogescholen:
o bracht verschuiving teweeg naar levenslang leren + persoonsontwikkeling
o weg van klassieke verzuiling
o leidde tot opkomst autonome, niet-verzuilde vormingsinstellingen (vb. de Stichting
Lodewijk De Raet)
o zorgde voor eerste barsten/openingen in verzuiling van SCW
'60-'70:
- SCW. ingezet voor …
o lokale cultuurbeleid
o samenlevingsopbouw
o basiseducatie
- Vlaamse overheid speelde steeds grotere rol in ondersteuning + regulering SCW
- nieuwe sociale bewegingen ontstonden:
o feminisme, milieu, vrede, armoedebestrijding
o politiseerden + maakten SCW maatschappelijk bewust
o focus op bewustmaking + (maatschappelijke) participatie
- educatie meer inzetten om sociale ongelijkheid te doorbreken (onder invloed van Paulo
Freire + Augusto Boal)
'80 -'90:
- SCW verschoof richting methodisering en functioneel werken
- focus op doelgroepenbeleid + arbeidsmarktgerichte educatie
leidde soms tot depolitisering van SCW
- sociaal-artistieke initiatieven bloeiden:
o door stedelijke problematiek
o door beleidsinitiatieven (Vlaams Fonds voor Integratie van Kansenarmen (1990)
+ Sociaal Impulsfonds)
o AVA-rapport (1994) legde nadruk op culturele uitsluiting als kernprobleem van
armoede
leidde tot grotere erkenning van participatie als sociaal én cultureel recht
- staatshervormingen (’70) leidden tot grotere culturele autonomie Vlaanderen:
2
, o meer wetgeving over SCW + opkomst gesubsidieerde koepelorganisaties
o SCW vroeger gericht op bestaande samenleving
o ’90: vernieuwingsbeweging met culturele democratie als doel + plaatsen rol van
cultuur + participatie centraal
1.3 HERBRONNING BEGIN 21 E EEUW
vanaf 2000: groei van burgerinitiatieven/coöperatieven:
- gaan van onderuit/vanuit gemeenschapszin activiteiten / projecten initiëren
- kenmerkend: zijn grassroots initiatieven (bottom-up)(niet per se uit professionele
achtergrond)
niet nieuw, wel kenmerkend voor ontstaan SCW
herstructurering sociaal-cultureel volwassenenwerk:
- 2003: grote herstructurering van SCVW:
o groeiende aandacht voor participatie
o veelheid van verzuilde structuren worden geherstructureerd
- één steunpunt die belangen van praktijk ondersteunt: Socius
- nieuw decreet voor SCVW (voorheen volksontwikkelingswerk)
o duidelijke positionering van beleid: focus op brede beleidsveld
o centraal sociaal-culturele methodiek: alle organisaties moeten uitwerken/toepassen
o nadruk op vorming / gemeenschapsvorming
o stimuleren projectmatig werken, werken met doelgroepen (hoofdzaak kansengroepen)
- 2010: 4 sociaal-culturele functies in decreet
o bedoeld om doelgericht / methodisch veranderingsprocessen in gang te zetten
o leer-, cultuur-, gemeenschapsvormende -, maatschappelijke bewegingsfunctie
- 2017: methodiek in decreet omgezet in 3 rollen:
o dienden door alle organisaties te worden uitgevoerd
o verbindende, kritische, laboratoriumrol
o hierdoor gaan praktijken zich positioneren ten opzichte van andere actoren
burgerinitiatief als nieuwe voedingsbodem:
- burgerinitiatieven willen samenleving vormgeven
- gaat vaak over lokale initiatieven gericht op doen / aanpakken van probleem
- nu: geheel van burgerinitiatieven ongrijpbaar:
o vaak worden in grote verscheidenheid nieuwe vormen verenigingen/aanpak ontwikkelt
o nemen soms taken op die door overheid worden gedaan (vb. aanleg plein)
o gaat om gemeenschapsvormende initiatieven (vb. samen tuin beheren)
o ontstaan als actiecomité om probleem lokaal/regionaal aan te pakken
- moeilijk onder 1 noemer te plaatsen proberen op hun manier antwoord te formuleren op
maatschappelijke uitdagingen
zijn nieuwe voedingsbodem voor SCW dat voortdurend in verandering is
1.4 DOORHEEN DE GESCHIEDENIS: 2 GROTE VERSCHUIVINGEN
van privaat (burger-)initiatief richting publiek (gesubsidieerd) initiatief (en terug):
- SCW is ontstaan vanuit private/particuliere initiatieven
- doorheen geschiedenis vanuit drang naar professionalisering/erkenning meer opgeschoven
naar gesubsidieerde organisaties
- actuele bloei van burgerinitiatieven toont aan dat nieuwe dynamieken
particuliere/burgerinitiatieven aanwakkeren
3
Leerpad 1: Sociaal-cultureel volwassenwerk...................................................................1
1. Historiek........................................................................................................................................ 1
1.1 Pionierswerk in de 19e eeuw..................................................................................................... 1
1.2 Bloei in de lange 20e eeuw....................................................................................................... 1
1.3 Herbronning begin 21e eeuw.................................................................................................... 3
1.4 Doorheen de geschiedenis: 2 grote verschuivingen.................................................................3
2. Beschrijving, functies en mensenrechten......................................................................................4
3. Beleid............................................................................................................................................ 6
4. Kenmerkend voor het domein....................................................................................................... 8
5. Organisaties.................................................................................................................................. 8
6. Algemene uitdagingen/ontwikkelingen binnen het domein.........................................................10
7. Gastsprekers sociaal cultureel volwassenwerk: Bolwerk.............................................................11
Leerpad 2: Jeugd(welzijns)werk...................................................................................14
1. Historiek...................................................................................................................................... 14
1.1 Eerste vormen van jeugdwerk (1850–WOII)...........................................................................14
1.2 Jeugdbewegingen en jeugdhuizen (1945-1975).....................................................................15
1.3 Open jeugdwerk (1975-1980)................................................................................................. 15
1.4 Divers historiek jeugdwerk..................................................................................................... 16
2. Definitie...................................................................................................................................... 17
3. Mensenrechten........................................................................................................................... 17
3.1 Kinderrechten......................................................................................................................... 17
4. Beleid.......................................................................................................................................... 18
5. Kenmerken voor het domein....................................................................................................... 18
5.1 Kern van jeugdwerk............................................................................................................... 18
5.2 Indeling jeugdwerk................................................................................................................. 20
5.3 Jeugdwelzijnswerk.................................................................................................................. 21
6. Organisaties................................................................................................................................ 22
7. Algemene uitdagingen/ontwikkelingen binnen het domein.........................................................23
7.1 Vrijwillig engagement............................................................................................................. 23
7.2 Digitale leefwereld................................................................................................................. 23
7.3 Mentaal welzijn....................................................................................................................... 23
7.4 Jeugdinfrastructuur................................................................................................................. 24
7.5 De stem van kinderen en jongeren........................................................................................ 24
7.6 Kruispunten............................................................................................................................ 24
8. Gastspreker jeugdwerk: JES........................................................................................................ 24
Leerpad 3: Samenlevingsopbouw.................................................................................26
1. Inleiding...................................................................................................................................... 26
2. Historiek...................................................................................................................................... 26
3. Definitie...................................................................................................................................... 27
1
, 4. Mensenrechten........................................................................................................................... 27
5. Beleid.......................................................................................................................................... 28
6. Theoretische concepten.............................................................................................................. 29
6.1 Drie kenmerken...................................................................................................................... 29
6.2 Doelgroep............................................................................................................................... 29
6.3 Drie werkprincipes................................................................................................................. 30
6.4 Twee invalshoeken................................................................................................................. 31
6.5 Drie sporen............................................................................................................................. 32
7. Organisaties................................................................................................................................ 32
8. Twee algemene uitdagingen/onwikkelingen binnen het domein.................................................33
9. Gastspreker sociaal cultureel volwassenwerk: SAAMO................................................................34
Leerpad 4: Arbeid en inkomen.....................................................................................37
1. Inleiding...................................................................................................................................... 37
2. Historiek...................................................................................................................................... 37
3. Definitie – Mensenrechten........................................................................................................... 38
4. Beleid.......................................................................................................................................... 39
5. Kenmerken voor het domein....................................................................................................... 39
6. Organisaties................................................................................................................................ 42
7. Algemene uitdagingen/ontwikkelingen binnen het domein.........................................................45
8. Gastspreker arbeid en inkomen: Michelle Ginée.........................................................................47
Interprofessioneel samenwerken : vzw aPart................................................................50
2
,LEERPAD 1: SOCIAAL-CULTUREEL VOLWASSENWERK
1. HISTORIEK
3 historische lijnen:
- 19e eeuw
- 20e eeuw
- recente ontwikkelingen bij start van 21e eeuw
2 verschuivingen:
- van privaat/particulier initiatief naar publiek/gesubsidieerd initiatief (en terug)
- van autonomie naar overheidssturing (en terug)
1.1 PIONIERSWERK IN DE 19 E EEUW
spanning tussen politiek van cultuurverspreiding en politiek van culturele emancipatie:
- politiek van cultuurspreiding:
o vanuit politiek conservatieve + katholieke/klerikale hoek
o gericht op verspreiden van 'godsdienst, taal en vaderland'
o doel: iedereen op zijn plaats houden + conformeren van arbeiders aan beeld van
‘goede werkman’ die respect verdient door bestaande machtsstructuren + sociale
controle bewaren
- politiek van culturele emancipatie:
o vanuit progressieve + antiklerikale/katholieke hoek
o gericht op intellectuele/culturele beschaving burgers
o vb. Engeland (university extension) en VS (Toynbee Hall / Chicago Hull House)
kennisoverdracht gekoppeld aan culturele verheffing + ontvoogding poging om
hoge en lage klassen te verzoenen + sociale vooruitgang
o nadruk op integratie + gemeenschapszin binnen de 3 ideologische zuilen
ontstaan verzuiling in Vlaanderen:
- als tegenreactie op katholieke sociaal-culturele initiatieven van volksopvoeding/verheffing
o Organisatie: Activiteiten (sport, jeugdwerk, toneel, dans) werden georganiseerd op
basis van ideologie (katholiek, liberaal, socialistisch)
o Functie: verbond mensen binnen gemeenschap van gelijkgezinden (op ideologisch +
levensbeschouwelijk vlak + sociale positie)
positie in samenleving
- SCW creëerde maatschappelijk middenveld dat zich bevindt tussen twee werelden:
o leefwereld: belevings- en ervaringsdomein waarin mensen met elkaar omgaan
o systeemwereld: hoe we samenleving politiek / maatschappelijk organiseren /
structureren
dubbelkarakter van SCW: spanning emancipatie en sociale controle:
- emancipatie: arbeiders kregen mogelijk om zich sociaal + cultureel te ontplooien + sociale /
culturele afkomst op te heffen (= ontvoogding)
- sociale controle: bestaande samenlevingsorde werd niet in vraag gesteld (=bevestigd) +
lagere klasse dienden te leren gehoorzamen + zich aan te passen in maatschappelijke
verhoudingen
1.2 BLOEI IN DE LANGE 20 E EEUW
1
,interbellum (1918 - 1940):
- ontstaan verschillende sociaal-culturele initiatieven:
o vb. KVLV, 1911
o boden vorming + gemeenschapsopbouw aan
o sterke focus op rol vrouw
- 1914 + 1921:
o invoering leerplicht + achturendag/48-urenweek
o debat groeide over hoe arbeiders vrijetijdsbesteding konden inzetten voor culturele +
sociale ontwikkeling
o ontstonden veel socioculturele initiatieven (vaak binnen verzuiling)
- 1921:
o overheid begon met subsidiëren van openbare bibliotheken + vormingsinitiatieven
o leidde tot institutionalisering van SCW
- ’30-’40:
o actieve + participatieve leervormen
o onder invloed van August J. Bal + CEMEA-methodiek uit Frankrijk
o kunsteducatie + volksontwikkeling speelden cruciale rol
na WOII:
- uitbouwing verzorgingsstaat: grotere focus op sociale rechten + culturele democratisering
- 1950: opkomst volkshogescholen:
o bracht verschuiving teweeg naar levenslang leren + persoonsontwikkeling
o weg van klassieke verzuiling
o leidde tot opkomst autonome, niet-verzuilde vormingsinstellingen (vb. de Stichting
Lodewijk De Raet)
o zorgde voor eerste barsten/openingen in verzuiling van SCW
'60-'70:
- SCW. ingezet voor …
o lokale cultuurbeleid
o samenlevingsopbouw
o basiseducatie
- Vlaamse overheid speelde steeds grotere rol in ondersteuning + regulering SCW
- nieuwe sociale bewegingen ontstonden:
o feminisme, milieu, vrede, armoedebestrijding
o politiseerden + maakten SCW maatschappelijk bewust
o focus op bewustmaking + (maatschappelijke) participatie
- educatie meer inzetten om sociale ongelijkheid te doorbreken (onder invloed van Paulo
Freire + Augusto Boal)
'80 -'90:
- SCW verschoof richting methodisering en functioneel werken
- focus op doelgroepenbeleid + arbeidsmarktgerichte educatie
leidde soms tot depolitisering van SCW
- sociaal-artistieke initiatieven bloeiden:
o door stedelijke problematiek
o door beleidsinitiatieven (Vlaams Fonds voor Integratie van Kansenarmen (1990)
+ Sociaal Impulsfonds)
o AVA-rapport (1994) legde nadruk op culturele uitsluiting als kernprobleem van
armoede
leidde tot grotere erkenning van participatie als sociaal én cultureel recht
- staatshervormingen (’70) leidden tot grotere culturele autonomie Vlaanderen:
2
, o meer wetgeving over SCW + opkomst gesubsidieerde koepelorganisaties
o SCW vroeger gericht op bestaande samenleving
o ’90: vernieuwingsbeweging met culturele democratie als doel + plaatsen rol van
cultuur + participatie centraal
1.3 HERBRONNING BEGIN 21 E EEUW
vanaf 2000: groei van burgerinitiatieven/coöperatieven:
- gaan van onderuit/vanuit gemeenschapszin activiteiten / projecten initiëren
- kenmerkend: zijn grassroots initiatieven (bottom-up)(niet per se uit professionele
achtergrond)
niet nieuw, wel kenmerkend voor ontstaan SCW
herstructurering sociaal-cultureel volwassenenwerk:
- 2003: grote herstructurering van SCVW:
o groeiende aandacht voor participatie
o veelheid van verzuilde structuren worden geherstructureerd
- één steunpunt die belangen van praktijk ondersteunt: Socius
- nieuw decreet voor SCVW (voorheen volksontwikkelingswerk)
o duidelijke positionering van beleid: focus op brede beleidsveld
o centraal sociaal-culturele methodiek: alle organisaties moeten uitwerken/toepassen
o nadruk op vorming / gemeenschapsvorming
o stimuleren projectmatig werken, werken met doelgroepen (hoofdzaak kansengroepen)
- 2010: 4 sociaal-culturele functies in decreet
o bedoeld om doelgericht / methodisch veranderingsprocessen in gang te zetten
o leer-, cultuur-, gemeenschapsvormende -, maatschappelijke bewegingsfunctie
- 2017: methodiek in decreet omgezet in 3 rollen:
o dienden door alle organisaties te worden uitgevoerd
o verbindende, kritische, laboratoriumrol
o hierdoor gaan praktijken zich positioneren ten opzichte van andere actoren
burgerinitiatief als nieuwe voedingsbodem:
- burgerinitiatieven willen samenleving vormgeven
- gaat vaak over lokale initiatieven gericht op doen / aanpakken van probleem
- nu: geheel van burgerinitiatieven ongrijpbaar:
o vaak worden in grote verscheidenheid nieuwe vormen verenigingen/aanpak ontwikkelt
o nemen soms taken op die door overheid worden gedaan (vb. aanleg plein)
o gaat om gemeenschapsvormende initiatieven (vb. samen tuin beheren)
o ontstaan als actiecomité om probleem lokaal/regionaal aan te pakken
- moeilijk onder 1 noemer te plaatsen proberen op hun manier antwoord te formuleren op
maatschappelijke uitdagingen
zijn nieuwe voedingsbodem voor SCW dat voortdurend in verandering is
1.4 DOORHEEN DE GESCHIEDENIS: 2 GROTE VERSCHUIVINGEN
van privaat (burger-)initiatief richting publiek (gesubsidieerd) initiatief (en terug):
- SCW is ontstaan vanuit private/particuliere initiatieven
- doorheen geschiedenis vanuit drang naar professionalisering/erkenning meer opgeschoven
naar gesubsidieerde organisaties
- actuele bloei van burgerinitiatieven toont aan dat nieuwe dynamieken
particuliere/burgerinitiatieven aanwakkeren
3
