Inhoudsopgave
1. Wat is cultuur?........................................................................................... 1
1.1 Inleiding..................................................................................................................... 1
1.2 Antropologie en cultuur............................................................................................. 1
1.3 Cultuurdefinities........................................................................................................ 5
1.4 De voorlopers: cultuur omschreven vanuit het evolutionisme...................................5
1.5 De studie van cultuur krijgt haar actuele vorm.........................................................9
1.6 Actuele definitie van cultuur....................................................................................12
1.7 Besluit..................................................................................................................... 13
2. Actuele topics in cultuurstudie..................................................................14
2.1 Inleiding................................................................................................................... 14
2.2 Interpretatieve benadering......................................................................................14
2.3 Aspecten in de actuele studie van cultuur...............................................................15
2.4 Besluit..................................................................................................................... 17
3. Deze culturele context..............................................................................19
3.1 Inleiding................................................................................................................... 19
3.2 Wat markeert deze westerse tijd.............................................................................20
4. Globalisering en lokaliteit.........................................................................23
4.1 Inleiding................................................................................................................... 23
4.2 Aanleiding tot globalisering.....................................................................................23
4.3 Wat is globalisering?............................................................................................... 23
4.4 De netwerksamenleving - een vorm van globalisering............................................24
Gastsrpeker globalisering – University of the Western Cape.........................................25
5. Duurzaamheid..........................................................................................28
5.1 Inleiding: denken over en voor de mensheid...........................................................28
5.2 Duurzame Ontwikkelingsdoelstelllingen (Agenda 2030)..........................................28
5.3 Historiek en aanloop................................................................................................ 29
5.4 Kernfilosofie van de SDG’s......................................................................................29
5.5 Aanleiding tot de SDGs............................................................................................29
5.6 Onderliggende visie van de SDG’s...........................................................................30
5.7 Tenslotte................................................................................................................. 31
6. Migratie................................................................................................... 32
6.1 Inleiding................................................................................................................... 32
, 6.2 Migratie in België..................................................................................................... 33
6.3 Migratie vóór 1990.................................................................................................. 33
6.4 Migratie na 1990..................................................................................................... 34
7. Diversiteit................................................................................................ 36
7.1 Inleiding................................................................................................................... 36
7.2 Diversiteit................................................................................................................ 36
7.3 Super-diversiteit...................................................................................................... 37
7.4 Inclusie – integratie.................................................................................................39
8. Kruispuntdenken: denken over diversiteit en sociale ongelijkheid..............45
8.1 Ontstaan van het kruispuntdenken.........................................................................45
8.2 5 kenmerken van het kruispuntdenken...................................................................46
8.3 De voordelen van kruispuntdenken voor sociaal werk.............................................50
8.4 (Witte) privileges..................................................................................................... 51
9. Actualiteit in cultuur.................................................................................53
10. Beeldvorming.........................................................................................57
10.1 Ingesteldheid: etnocentrisme................................................................................57
10.2 Etniciteit, een valkuil?...........................................................................................58
10.3 Ingesteldheid: cultuurrelatieve kijk........................................................................59
10.4 Ingesteldheid: omgekeerd etnocentrisme.............................................................60
10.5 Theorievorming: racisme.......................................................................................60
10.6 Culturele superioriteit als criterium in plaats van ras............................................61
10.7 Gedrag: discriminatie............................................................................................ 62
12. Cultuur in Sociaal Werk...........................................................................65
12.1 inleiding................................................................................................................. 65
12.2 Wat is cultuur voor sociaal werk?..........................................................................65
12.3 En sociaal werk?.................................................................................................... 66
12.4 Waar zit cultuur?................................................................................................... 66
12.5 Wat zijn sociaal artistieke praktijken?....................................................................70
11. Solidariteit............................................................................................. 71
11.1 Wat is solidariteit?.................................................................................................71
11.2 Bronnen van solidariteit........................................................................................71
,1. WAT IS CULTUUR?
1.1 INLEIDING
mogelijke beschrijving van ‘cultuur’:
- ‘bewerking van de bodem’:
o alles wat aan de natuur toegevoegd wordt OF
ingrijpen/bewerken/beheersen van natuur door de mens
o beschrijving klopt maar is minimaal/statisch onderzoek wordt niet
makkelijk
o iets is of natuur of cultuur realiteit zit complexer in elkaar
vb. interactie tussen natuur/cultuur is actueel belangrijk
- welbepaalde manier van leren / resultaat van leren:
o te maken met aspecten van menselijk zijn/handelen in relatie tot wat men
bewust/onbewust leert als lid van bepaalde groep, in bepaalde context, in
verschillende periodes
proces is gemeenschappelijk voor alle mensen typeert mensheid,
gebeurt nergens op dezelfde manier
o valkuil om cultuur vast te klinken aan groep mensen/periode/opsomming
van voorbeelden verminderen we hiermee
want cultuur is iets wat ons verbindt als mens
- cultuur is altijd al belangrijkste onderwerp/onderdeel van studie van
antropologie:
o want studie van de mens gebeurt in context van cultuur
o interesse van anderen = wereldwijd fenomeen
o systematisch verbinden van beschrijvingen van de ander met
waardeoordelen + rangschikken = typische westerse beweging
in westen ziet men zichzelf als centrum van wereld/beschaving + gaat
‘rand’/’de andere’ cultuur onderzoeken/beschrijven
is van in het begin de context geweest waarin antropologie aan
onderzoek deed
tot op moment dat toenmalige wereld-/mensbeeld onder vuur lag
omgevormd tot wetenschap die ze nu is
studie/interesse van en voor mensen vanuit een engagement voor de
samenleving
o antropologie ontwikkelde zich altijd in bepaald tijdskader, beïnvloed door
heersende wereld-/mensbeeld
1.2 ANTROPOLOGIE EN CULTUUR
1.2.1 ANTROPOLOGIE ONTSTAAT IN EEN TIJDSKADER
ontstaan antropologie:
- midden 19e eeuw gevolg van ontwikkeling natuurwetenschappen + sociale
wetenschappen (sociologie, economie, psychologie) + interesse in de mens
- 2 soorten wetenschappers:
o sociologen: bestudeerde Europese samenleving + interne fenomenen
o etnologen/volkenkundigen/antropologen:
bestudeerde niet-Europese/inheemse samenlevingen
zien het als hun taak om vanuit ‘sterk beschaafde’ Europa
schriftloze culturen te bestuderen
leggen accent op studie van ‘de andere, de vreemde, de primitieve’
1
, kenmerkt zich door verschillen die men benoemt
- 3 elementen die aanleiding tot ontstaan van antropologie als wetenschap vormen:
o veranderend wetenschapsveld (sociale wetenschappen die verder gevormd
worden)
o ‘ontdekkingen’ door Europa
o kolonialisme
gevolg is intensief contact tussen Europa en culturen:
- basis: grote ongelijkwaardigheid (toenmalige mens-/wereldbeeld tonen dit aan):
o vanuit daaruit bestuderen wetenschappers deze samenlevingen
o vanuit noodzaak om zich ter plekke te handhaven in vreemde gewoontes
o men denkt dat primitieve volkeren in kortere tijd van aarde zullen
verdwijnen omdat ze niet aangepast zijn aan ‘Europese beschaving’
- overal ontstaan gezelschappen, studiegenootschappen, denkers die focussen op
‘primitieve’ culturen:
o in begin: gebruiken notities van kolonisatoren/mandatarissen
o later: verplaatsen zich naar gebieden om eigen onderzoek te doen
nieuwe wetenschap: kind van het kolonialisme:
- lokale bevolking wordt bestudeert als rariteit + worden minder ontwikkeld
voorgesteld dan beschaafde Europeanen
- de verschillen + het bijzondere worden benadrukt
- informatie die men krijgt over ‘de ander’:
o van ongelijke positie vanuit kolonisator naar gekoloniseerde
o vanuit specifieke doelgroep: wit, mannelijk, gegoede klasse
o met wetenschappelijke insteek gebaseerd op denken van Darwin uit
natuurwetenschappen getransporteerd naar evolutie in de menselijke soort
(sociale biologie van Spencer)
- toch beschrijven ze de studie als ‘gelijke ruil’: net zoals in kolonies:
o hun arbeid/grond/rijkdom in ruil voor onze beschaving
o antropologen waren geen actieve kolonisatoren, maar deelde die
ingesteldheid
o antropologen waren degene die volkeren bestudeerden zodat kolonisatie
efficiënt kon gebeuren
kon met kennis over ander gerichter overgaan tot
‘opvoeden/ontwikkelen’ van inheemse bevolking
begeleid kolonisatie in Europa + biedt mentaal kader aan thuisfront:
uiterlijke verschillen tussen eigen wereld en ‘anderen’ worden
verklaard langs paden van antropologie
ongelijke behandeling worden langs hetzelfde frame gedoogd
pas na bepaalde werken (o.a. Edward Saïd over oriëntalisme +
Raymond Corbeys over Europese verbeelding van Afrika) was in
intellectuele kringen en later algemener een bewustzijn van
koloniale ingesteldheid
in alle landen die gekoloniseerd werden: veel lokaal protest tegen
behandeling van gekoloniseerden weinig meegenomen/bekend
geworden in historiek van westerse wetenschapsvorming
in antropologie: via Boas een fundamenteel andere oriëntatie
1.2.2 ANTROPOLOGIE
2
, actuele beschrijving:
- de studie (logos) van de mens (anthopos)(Stroeken, 2013)
- kent hele opbouw doorheen de geschiedenis + sterk beïnvloed door tijdsgeest
etnologie + volkenkunde:
- terminologie die gebruikt werd tot na WOII
- illustreren toenmalige visie op mensen/culturen
verzamelde informatie over ‘primitieven’ (groepen van mensen die men
indeelde in bepaalde cultuur, met specifieke gewoonten/gebruiken)
- beperkte zich tot etnografie: beschrijven van één bepaald volk
- in traditie van natuurwetenschappen:
o verzamelde objecten om in Europese musea tentoon te stellen zonder
context
o studieobject (mensen) waren ook als objecten benadert
namen menselijke resten mee ter illustratie van ‘het vreemde’
om wezenlijk beschavingsverschil te illustreren met het westen
ter illustratie: El Negro haalt nog twee ‘lijken uit de kast’ p. 16
1.2.3 METHODEN VAN DE ANTROPOLOGIE
1.2.3.1 VELDWERK
oorsprong antropologie:
- verzamelen van materiaal over:
o andere culturen/volkeren
o details binnen hun cultuur
o cultuurfenomenen
- maakt nog steeds gebruik van inzichten uit etnografie
Wat is etnografie?
- verzamelen van feiten + informatie via veldwerk
- onderzoeker gaat zelf ter plaatse
- methode van essentieel belang voor antropologen
o maakt het mogelijk om:
inzichten over mens + samenleving te staven
vergelijkend perspectief te ontwikkelen
o voorkomt dat onderzoekers enkel hun vooronderstellingen bevestigd zien
vb. onderzoek van Margaret Mead op vraag van Franz Boas:
onderzoek naar puberteit bij meisjes (verder 1.3.2)
focus in beginperiode van de antropologie:
- onderzoek naar “primitieve” leefvormen:
o kleine, niet-westerse gemeenschappen
o leefregels leken beperkt/duidelijk
o interactie bestond meestal uit persoonlijke ontmoetingen
o gemeenschappen werden gezien als eenvoudig in contrast met complexe
moderne samenleving
vroege taakverdeling in de antropologie:
- ontdekkingsreizigers, bestuursambtenaren, andere koloniale actoren verzamelde
materiaal
o belangrijk als bron
3
1. Wat is cultuur?........................................................................................... 1
1.1 Inleiding..................................................................................................................... 1
1.2 Antropologie en cultuur............................................................................................. 1
1.3 Cultuurdefinities........................................................................................................ 5
1.4 De voorlopers: cultuur omschreven vanuit het evolutionisme...................................5
1.5 De studie van cultuur krijgt haar actuele vorm.........................................................9
1.6 Actuele definitie van cultuur....................................................................................12
1.7 Besluit..................................................................................................................... 13
2. Actuele topics in cultuurstudie..................................................................14
2.1 Inleiding................................................................................................................... 14
2.2 Interpretatieve benadering......................................................................................14
2.3 Aspecten in de actuele studie van cultuur...............................................................15
2.4 Besluit..................................................................................................................... 17
3. Deze culturele context..............................................................................19
3.1 Inleiding................................................................................................................... 19
3.2 Wat markeert deze westerse tijd.............................................................................20
4. Globalisering en lokaliteit.........................................................................23
4.1 Inleiding................................................................................................................... 23
4.2 Aanleiding tot globalisering.....................................................................................23
4.3 Wat is globalisering?............................................................................................... 23
4.4 De netwerksamenleving - een vorm van globalisering............................................24
Gastsrpeker globalisering – University of the Western Cape.........................................25
5. Duurzaamheid..........................................................................................28
5.1 Inleiding: denken over en voor de mensheid...........................................................28
5.2 Duurzame Ontwikkelingsdoelstelllingen (Agenda 2030)..........................................28
5.3 Historiek en aanloop................................................................................................ 29
5.4 Kernfilosofie van de SDG’s......................................................................................29
5.5 Aanleiding tot de SDGs............................................................................................29
5.6 Onderliggende visie van de SDG’s...........................................................................30
5.7 Tenslotte................................................................................................................. 31
6. Migratie................................................................................................... 32
6.1 Inleiding................................................................................................................... 32
, 6.2 Migratie in België..................................................................................................... 33
6.3 Migratie vóór 1990.................................................................................................. 33
6.4 Migratie na 1990..................................................................................................... 34
7. Diversiteit................................................................................................ 36
7.1 Inleiding................................................................................................................... 36
7.2 Diversiteit................................................................................................................ 36
7.3 Super-diversiteit...................................................................................................... 37
7.4 Inclusie – integratie.................................................................................................39
8. Kruispuntdenken: denken over diversiteit en sociale ongelijkheid..............45
8.1 Ontstaan van het kruispuntdenken.........................................................................45
8.2 5 kenmerken van het kruispuntdenken...................................................................46
8.3 De voordelen van kruispuntdenken voor sociaal werk.............................................50
8.4 (Witte) privileges..................................................................................................... 51
9. Actualiteit in cultuur.................................................................................53
10. Beeldvorming.........................................................................................57
10.1 Ingesteldheid: etnocentrisme................................................................................57
10.2 Etniciteit, een valkuil?...........................................................................................58
10.3 Ingesteldheid: cultuurrelatieve kijk........................................................................59
10.4 Ingesteldheid: omgekeerd etnocentrisme.............................................................60
10.5 Theorievorming: racisme.......................................................................................60
10.6 Culturele superioriteit als criterium in plaats van ras............................................61
10.7 Gedrag: discriminatie............................................................................................ 62
12. Cultuur in Sociaal Werk...........................................................................65
12.1 inleiding................................................................................................................. 65
12.2 Wat is cultuur voor sociaal werk?..........................................................................65
12.3 En sociaal werk?.................................................................................................... 66
12.4 Waar zit cultuur?................................................................................................... 66
12.5 Wat zijn sociaal artistieke praktijken?....................................................................70
11. Solidariteit............................................................................................. 71
11.1 Wat is solidariteit?.................................................................................................71
11.2 Bronnen van solidariteit........................................................................................71
,1. WAT IS CULTUUR?
1.1 INLEIDING
mogelijke beschrijving van ‘cultuur’:
- ‘bewerking van de bodem’:
o alles wat aan de natuur toegevoegd wordt OF
ingrijpen/bewerken/beheersen van natuur door de mens
o beschrijving klopt maar is minimaal/statisch onderzoek wordt niet
makkelijk
o iets is of natuur of cultuur realiteit zit complexer in elkaar
vb. interactie tussen natuur/cultuur is actueel belangrijk
- welbepaalde manier van leren / resultaat van leren:
o te maken met aspecten van menselijk zijn/handelen in relatie tot wat men
bewust/onbewust leert als lid van bepaalde groep, in bepaalde context, in
verschillende periodes
proces is gemeenschappelijk voor alle mensen typeert mensheid,
gebeurt nergens op dezelfde manier
o valkuil om cultuur vast te klinken aan groep mensen/periode/opsomming
van voorbeelden verminderen we hiermee
want cultuur is iets wat ons verbindt als mens
- cultuur is altijd al belangrijkste onderwerp/onderdeel van studie van
antropologie:
o want studie van de mens gebeurt in context van cultuur
o interesse van anderen = wereldwijd fenomeen
o systematisch verbinden van beschrijvingen van de ander met
waardeoordelen + rangschikken = typische westerse beweging
in westen ziet men zichzelf als centrum van wereld/beschaving + gaat
‘rand’/’de andere’ cultuur onderzoeken/beschrijven
is van in het begin de context geweest waarin antropologie aan
onderzoek deed
tot op moment dat toenmalige wereld-/mensbeeld onder vuur lag
omgevormd tot wetenschap die ze nu is
studie/interesse van en voor mensen vanuit een engagement voor de
samenleving
o antropologie ontwikkelde zich altijd in bepaald tijdskader, beïnvloed door
heersende wereld-/mensbeeld
1.2 ANTROPOLOGIE EN CULTUUR
1.2.1 ANTROPOLOGIE ONTSTAAT IN EEN TIJDSKADER
ontstaan antropologie:
- midden 19e eeuw gevolg van ontwikkeling natuurwetenschappen + sociale
wetenschappen (sociologie, economie, psychologie) + interesse in de mens
- 2 soorten wetenschappers:
o sociologen: bestudeerde Europese samenleving + interne fenomenen
o etnologen/volkenkundigen/antropologen:
bestudeerde niet-Europese/inheemse samenlevingen
zien het als hun taak om vanuit ‘sterk beschaafde’ Europa
schriftloze culturen te bestuderen
leggen accent op studie van ‘de andere, de vreemde, de primitieve’
1
, kenmerkt zich door verschillen die men benoemt
- 3 elementen die aanleiding tot ontstaan van antropologie als wetenschap vormen:
o veranderend wetenschapsveld (sociale wetenschappen die verder gevormd
worden)
o ‘ontdekkingen’ door Europa
o kolonialisme
gevolg is intensief contact tussen Europa en culturen:
- basis: grote ongelijkwaardigheid (toenmalige mens-/wereldbeeld tonen dit aan):
o vanuit daaruit bestuderen wetenschappers deze samenlevingen
o vanuit noodzaak om zich ter plekke te handhaven in vreemde gewoontes
o men denkt dat primitieve volkeren in kortere tijd van aarde zullen
verdwijnen omdat ze niet aangepast zijn aan ‘Europese beschaving’
- overal ontstaan gezelschappen, studiegenootschappen, denkers die focussen op
‘primitieve’ culturen:
o in begin: gebruiken notities van kolonisatoren/mandatarissen
o later: verplaatsen zich naar gebieden om eigen onderzoek te doen
nieuwe wetenschap: kind van het kolonialisme:
- lokale bevolking wordt bestudeert als rariteit + worden minder ontwikkeld
voorgesteld dan beschaafde Europeanen
- de verschillen + het bijzondere worden benadrukt
- informatie die men krijgt over ‘de ander’:
o van ongelijke positie vanuit kolonisator naar gekoloniseerde
o vanuit specifieke doelgroep: wit, mannelijk, gegoede klasse
o met wetenschappelijke insteek gebaseerd op denken van Darwin uit
natuurwetenschappen getransporteerd naar evolutie in de menselijke soort
(sociale biologie van Spencer)
- toch beschrijven ze de studie als ‘gelijke ruil’: net zoals in kolonies:
o hun arbeid/grond/rijkdom in ruil voor onze beschaving
o antropologen waren geen actieve kolonisatoren, maar deelde die
ingesteldheid
o antropologen waren degene die volkeren bestudeerden zodat kolonisatie
efficiënt kon gebeuren
kon met kennis over ander gerichter overgaan tot
‘opvoeden/ontwikkelen’ van inheemse bevolking
begeleid kolonisatie in Europa + biedt mentaal kader aan thuisfront:
uiterlijke verschillen tussen eigen wereld en ‘anderen’ worden
verklaard langs paden van antropologie
ongelijke behandeling worden langs hetzelfde frame gedoogd
pas na bepaalde werken (o.a. Edward Saïd over oriëntalisme +
Raymond Corbeys over Europese verbeelding van Afrika) was in
intellectuele kringen en later algemener een bewustzijn van
koloniale ingesteldheid
in alle landen die gekoloniseerd werden: veel lokaal protest tegen
behandeling van gekoloniseerden weinig meegenomen/bekend
geworden in historiek van westerse wetenschapsvorming
in antropologie: via Boas een fundamenteel andere oriëntatie
1.2.2 ANTROPOLOGIE
2
, actuele beschrijving:
- de studie (logos) van de mens (anthopos)(Stroeken, 2013)
- kent hele opbouw doorheen de geschiedenis + sterk beïnvloed door tijdsgeest
etnologie + volkenkunde:
- terminologie die gebruikt werd tot na WOII
- illustreren toenmalige visie op mensen/culturen
verzamelde informatie over ‘primitieven’ (groepen van mensen die men
indeelde in bepaalde cultuur, met specifieke gewoonten/gebruiken)
- beperkte zich tot etnografie: beschrijven van één bepaald volk
- in traditie van natuurwetenschappen:
o verzamelde objecten om in Europese musea tentoon te stellen zonder
context
o studieobject (mensen) waren ook als objecten benadert
namen menselijke resten mee ter illustratie van ‘het vreemde’
om wezenlijk beschavingsverschil te illustreren met het westen
ter illustratie: El Negro haalt nog twee ‘lijken uit de kast’ p. 16
1.2.3 METHODEN VAN DE ANTROPOLOGIE
1.2.3.1 VELDWERK
oorsprong antropologie:
- verzamelen van materiaal over:
o andere culturen/volkeren
o details binnen hun cultuur
o cultuurfenomenen
- maakt nog steeds gebruik van inzichten uit etnografie
Wat is etnografie?
- verzamelen van feiten + informatie via veldwerk
- onderzoeker gaat zelf ter plaatse
- methode van essentieel belang voor antropologen
o maakt het mogelijk om:
inzichten over mens + samenleving te staven
vergelijkend perspectief te ontwikkelen
o voorkomt dat onderzoekers enkel hun vooronderstellingen bevestigd zien
vb. onderzoek van Margaret Mead op vraag van Franz Boas:
onderzoek naar puberteit bij meisjes (verder 1.3.2)
focus in beginperiode van de antropologie:
- onderzoek naar “primitieve” leefvormen:
o kleine, niet-westerse gemeenschappen
o leefregels leken beperkt/duidelijk
o interactie bestond meestal uit persoonlijke ontmoetingen
o gemeenschappen werden gezien als eenvoudig in contrast met complexe
moderne samenleving
vroege taakverdeling in de antropologie:
- ontdekkingsreizigers, bestuursambtenaren, andere koloniale actoren verzamelde
materiaal
o belangrijk als bron
3
