Samenvatting Gedrag & maatschappij
Inleiding – 13 februari
1. De context: maatschappelijke uitdagingen
De toekomst is geen “wit blad”. De mens heeft een grote impact op de wereld:
• Klimaatverandering
• Verlies aan biodiversiteit: voedt uitbraak Invasieve soorten
• Ecologische voetafdruk
The red queen strategy = het principe dat organismen of bedrijven continu moeten evolueren en
innoveren om te overleven, simpelweg omdat hun concurrenten of omgeving ook continu
veranderen. → stilstaan is achteruit gaan
Vooruitgang heeft een prijs.
Zoals Isaac Asimov stelt: wetenschap groeit sneller dan maatschappelijke wijsheid.
• Als kennis problemen kan veroorzaken, is het niet door onwetendheid dat we ze
oplossen.
Veel maatschappelijke problemen zijn sociale dilemma’s:
= Conflict tussen persoonlijk voordeel en collectief belang.
• Als te veel mensen voor eigenbelang kiezen, verliest uiteindelijk iedereen.
• Kan met nooit samen realiseren
Voorbeelden: Klimaatopwarming, Recycling, Carpooling, Groepswerken, Democratie, …
Ook democratie is een sociaal dilemma: zonder burgerparticipatie kan machtsmisbruik
ontstaan.
• Voorschriften en wetten komen tot stand via vertegenwoordiging van de maatschappij.
• Democratische maatschappij kan niet bestaan zonder burgerzin.
Onze denkwijze is een sociale constructie
Het ‘sociale’ versus het ‘individu’
2. De rode draad: individu én samenleving
De kernboodschap:
De mens (Homo sapiens) is tegelijk individualistisch én sociaal.
Individu en samenleving kunnen niet los van elkaar bestudeerd worden.
De cursus bestaat uit twee delen:
Deel 1 – Gedragswetenschappen
Bestudeert: Drijfveren van gedrag en hun Oorsprong in het brein; Hoe gedrag sociaal
geconstrueerd wordt.
Deel 2 – Maatschappijwetenschappen
Bestudeert: Sociaal handelen van mensen binnen Maatschappelijke patronen en structuren
3. Wie is Homo sapiens?
De mens is paradoxaal:
Sterktes: Maar ook
• Groot brein
• Zelfzuchtig
• Lange kindertijd
• Strategisch
• Taal, kunst, abstract denken
• Gewelddadig
• Creatief en flexibel
• Ecologisch destructief
• Enorm succesvol in biomassa
Steven Pinker:
1
,“We are a social beast occupying a cognitive niche.”
4. Ontstaan van de gedragswetenschappen
Gedragswetenschappen = huwelijk tussen:
• Rationalisme → theorievorming
• Empirisme → ervaring & dataverzameling
Vroege stromingen
Stroming Kernidee
1) Experimentele analyse v.d. onderdelen van het bewustzijn
Structuralisme (Wundt) 2) Systematische, objectieve observaties van bewuste
ervaringen
1) Onderzoekt functie v.h. bewustzijn
Functionalisme (William James) 2)Invloed van het Darwinisme; het bewustzijn heeft
overlevingswaarde
Grote theoretische stromingen
Stroming Focus
Enkel observeerbaar gedrag; alles aangeleerd
Behaviorisme (Skinner)
• Vrije wil is een illusie.
Psychodynamica (Freud) Onbewuste drijfveren van het gedrag
Humanisme (Rogers) Focus op Zelfrealisatie; mensen zijn veranderbaar
Moderne benaderingen
• Biologisch → gedrag verklaren adhv genetisch & neurologisch en biochemische
processen.
• Cognitief → informatieverwerking
• Evolutionair →evolutie door selectie: bestudeert universele tendensen; berust op
assumpties uit het verleden.
• Socio-cultureel → gedrag is afhankelijk van het invloed van de socio-culturele context
5. Waarom gedragswetenschappen voor economen?
1. Begrip voor economische anomalieën
Omdat mensen niet puur rationeel handelen.
Voorbeelden van economische anomalieën:
• Afkeer van onrechtvaardigheid (Ultimatumspel)
• Vertrouwen als basis voor samenwerking
• Het belang van verhalen (bv. geld, religie)
Onderzoek van Frans de Waal: zelfs apen weigeren oneerlijke beloning.
2. Gedrag en bedrijfskunde
• Werknemers zijn geen machines maar “Human Resources”
• Hawthorne-studies: werkcondities beïnvloeden productiviteit via hun invloed op de
verwachtingen van werknemers.
3. Een goede theorie is domein-overschrijdend en biedt toepassingsmogelijkheden in diverse
uiteenlopende gebieden
Belangrijk concept: controlegevoel Controlegevoel leidt tot:
Controleverlies leidt tot: • Medisch: Minder gezondheidsproblemen
• Medisch: Aangeleerde hulpeloosheid • Economisch: Succesvolle CEO’s en
• Maatschappelijk: Passiviteit Productievere werknemers
2
,Volgens Kurt Lewin:“Niets is zo praktisch als een goede theorie.”
Kernboodschap van de cursus
1. De mens is een sociaal én individueel wezen.
2. Veel maatschappelijke problemen zijn sociale dilemma’s.
3. Gedrag wordt beïnvloed door biologische, cognitieve én sociale factoren.
4. Goede theorieën zijn toepasbaar in economie, bedrijfskunde, geneeskunde en
samenleving.
Evolutie en gedrag
1. Biologische basis van gedrag
Menselijk gedrag wordt beïnvloed door meerdere niveaus in de tijd:
Biologische factoren: Genen, Neurotransmitters, Hormonen, Hersenstructuur en
Hersenplasticiteit
Ontwikkelingsfactoren: Prenatale omgeving (baarmoeder), Kinderjaren en Trauma
Omgevingsfactoren: Ervaringen, Opvoeding, Leerprocessen en Culturele evolutie
• Gedrag ontstaat dus uit een interactie tussen biologie en omgeving.
Kernideeën in de evolutieleer
2. Evolutie via natuurlijke selectie
Basisidee
Binnen een populatie:
1. Individuen verschillen in eigenschappen
2. Sommige eigenschappen zijn erfelijk component
3. Er is competitie in de omgeving
4. Sommige eigenschappen geven voordeel: bieden een omgeving-specifiek competitief
voordeel
5. Individuen met voordeel krijgen meer nakomelingen/nageslacht
6. Deze eigenschappen worden vaker in de populatie.
Adaptatie
Een adaptatie is een erfelijke eigenschap die:
• door natuurlijke selectie is ontstaan
• de fitness van een individu vermeerdert
Fitness (kwantitatief) = succes in het doorgeven van genen aan volgende generatie.
- Gemeten door het aantal afstammelingen van een individu per generatie te vergelijken
met het aantal afstammelingen in de gehele populatie voor die generatie.
! Adaptaties hoeven niet bewust te zijn want ze verhogen de reproductieve output van dragers.
In hoeverre is het gedrag van mensen adaptief? → Adaptaties dragen enkel bij tot verhoogde
fitness in de omgeving waarin ze gevormd werden.
Met gevolg:
Evolutionaire mismatch
Gedrag dat vroeger adaptief was kan nu problematisch zijn.
Voorbeelden:
• voorkeur voor calorierijk voedsel; agressie, depressief, overconsumptie…
3
, Menselijk gedrag is deels adaptief, maar niet altijd eenvoudig te verklaren vanuit natuurlijke
selectie.
• Veel gedrag lijkt zelfs contra-adaptief: zoals overmatige consumptie, risicovol gedrag of
het blind volgen van sociale normen.
• Daarnaast houden mensen vaak rekening met anderen en hun welzijn, wat niet direct te
herleiden is tot puur individuele overlevingsvoordelen.
3. Verwantschapsselectie (Kin selection)
Altruïsme kan ontstaan doordat we verwanten helpen.
Belangrijk concept: Inclusieve fitness = de som van het individueel voortplantingssucces + het
voortplantingssucces van alle verwanten die dezelfde genen hebben.
• reproductief succes van genetische verwanten.
Hamilton’s rule
Één van de verklaringsgronden voor Altruïsme:
C≤B×r
waar:
• C = kost voor helper
• B = voordeel voor ontvanger
• r = genetische verwantschap
• Verklaart waarom we vaak familie helpen.
4. Seksuele selectie
Evolutie kan ook ontstaan door competitie voor partners.
Twee eigenschappen bieden een voordeel bij het aantrekken van een partner:
1. Competitieve eigenschappen
Voorbeeld: gevechten tussen mannetjes; berust op agressie
2. Begerenswaardige eigenschappen: voordeel om als partner verkozen te worden.
Voorbeeld: pauwenstaart
• Eigenschappen kunnen blijven bestaan zelfs als ze nadelen hebben, zolang ze
voortplantingssucces verhogen.
5. Culturele groepselectie & gen-cultuur co-evolutie
• Vervangt het gedebatteerde “groepselectie” om altruïsme te verklaren
• Met cultuur kan een altruïstische eigenschap die indruist tegen het individueel belang
toch afgedwongen worden (vb sociale normen zoals de “gouden regel” verminderen het
effect van egoïstische genen).
• Evolutie van culturele normen is veel sneller dan evolutie van genen.
• Gen-cultuur co-evolutie: cultuur creëert een niche waar bepaald gedrag (en de genen
die ertoe bijdragen) een voordeel heeft.
Voorbeeld: empathie en coöperatieve kinderzorg (“allo-ouders)
4
Inleiding – 13 februari
1. De context: maatschappelijke uitdagingen
De toekomst is geen “wit blad”. De mens heeft een grote impact op de wereld:
• Klimaatverandering
• Verlies aan biodiversiteit: voedt uitbraak Invasieve soorten
• Ecologische voetafdruk
The red queen strategy = het principe dat organismen of bedrijven continu moeten evolueren en
innoveren om te overleven, simpelweg omdat hun concurrenten of omgeving ook continu
veranderen. → stilstaan is achteruit gaan
Vooruitgang heeft een prijs.
Zoals Isaac Asimov stelt: wetenschap groeit sneller dan maatschappelijke wijsheid.
• Als kennis problemen kan veroorzaken, is het niet door onwetendheid dat we ze
oplossen.
Veel maatschappelijke problemen zijn sociale dilemma’s:
= Conflict tussen persoonlijk voordeel en collectief belang.
• Als te veel mensen voor eigenbelang kiezen, verliest uiteindelijk iedereen.
• Kan met nooit samen realiseren
Voorbeelden: Klimaatopwarming, Recycling, Carpooling, Groepswerken, Democratie, …
Ook democratie is een sociaal dilemma: zonder burgerparticipatie kan machtsmisbruik
ontstaan.
• Voorschriften en wetten komen tot stand via vertegenwoordiging van de maatschappij.
• Democratische maatschappij kan niet bestaan zonder burgerzin.
Onze denkwijze is een sociale constructie
Het ‘sociale’ versus het ‘individu’
2. De rode draad: individu én samenleving
De kernboodschap:
De mens (Homo sapiens) is tegelijk individualistisch én sociaal.
Individu en samenleving kunnen niet los van elkaar bestudeerd worden.
De cursus bestaat uit twee delen:
Deel 1 – Gedragswetenschappen
Bestudeert: Drijfveren van gedrag en hun Oorsprong in het brein; Hoe gedrag sociaal
geconstrueerd wordt.
Deel 2 – Maatschappijwetenschappen
Bestudeert: Sociaal handelen van mensen binnen Maatschappelijke patronen en structuren
3. Wie is Homo sapiens?
De mens is paradoxaal:
Sterktes: Maar ook
• Groot brein
• Zelfzuchtig
• Lange kindertijd
• Strategisch
• Taal, kunst, abstract denken
• Gewelddadig
• Creatief en flexibel
• Ecologisch destructief
• Enorm succesvol in biomassa
Steven Pinker:
1
,“We are a social beast occupying a cognitive niche.”
4. Ontstaan van de gedragswetenschappen
Gedragswetenschappen = huwelijk tussen:
• Rationalisme → theorievorming
• Empirisme → ervaring & dataverzameling
Vroege stromingen
Stroming Kernidee
1) Experimentele analyse v.d. onderdelen van het bewustzijn
Structuralisme (Wundt) 2) Systematische, objectieve observaties van bewuste
ervaringen
1) Onderzoekt functie v.h. bewustzijn
Functionalisme (William James) 2)Invloed van het Darwinisme; het bewustzijn heeft
overlevingswaarde
Grote theoretische stromingen
Stroming Focus
Enkel observeerbaar gedrag; alles aangeleerd
Behaviorisme (Skinner)
• Vrije wil is een illusie.
Psychodynamica (Freud) Onbewuste drijfveren van het gedrag
Humanisme (Rogers) Focus op Zelfrealisatie; mensen zijn veranderbaar
Moderne benaderingen
• Biologisch → gedrag verklaren adhv genetisch & neurologisch en biochemische
processen.
• Cognitief → informatieverwerking
• Evolutionair →evolutie door selectie: bestudeert universele tendensen; berust op
assumpties uit het verleden.
• Socio-cultureel → gedrag is afhankelijk van het invloed van de socio-culturele context
5. Waarom gedragswetenschappen voor economen?
1. Begrip voor economische anomalieën
Omdat mensen niet puur rationeel handelen.
Voorbeelden van economische anomalieën:
• Afkeer van onrechtvaardigheid (Ultimatumspel)
• Vertrouwen als basis voor samenwerking
• Het belang van verhalen (bv. geld, religie)
Onderzoek van Frans de Waal: zelfs apen weigeren oneerlijke beloning.
2. Gedrag en bedrijfskunde
• Werknemers zijn geen machines maar “Human Resources”
• Hawthorne-studies: werkcondities beïnvloeden productiviteit via hun invloed op de
verwachtingen van werknemers.
3. Een goede theorie is domein-overschrijdend en biedt toepassingsmogelijkheden in diverse
uiteenlopende gebieden
Belangrijk concept: controlegevoel Controlegevoel leidt tot:
Controleverlies leidt tot: • Medisch: Minder gezondheidsproblemen
• Medisch: Aangeleerde hulpeloosheid • Economisch: Succesvolle CEO’s en
• Maatschappelijk: Passiviteit Productievere werknemers
2
,Volgens Kurt Lewin:“Niets is zo praktisch als een goede theorie.”
Kernboodschap van de cursus
1. De mens is een sociaal én individueel wezen.
2. Veel maatschappelijke problemen zijn sociale dilemma’s.
3. Gedrag wordt beïnvloed door biologische, cognitieve én sociale factoren.
4. Goede theorieën zijn toepasbaar in economie, bedrijfskunde, geneeskunde en
samenleving.
Evolutie en gedrag
1. Biologische basis van gedrag
Menselijk gedrag wordt beïnvloed door meerdere niveaus in de tijd:
Biologische factoren: Genen, Neurotransmitters, Hormonen, Hersenstructuur en
Hersenplasticiteit
Ontwikkelingsfactoren: Prenatale omgeving (baarmoeder), Kinderjaren en Trauma
Omgevingsfactoren: Ervaringen, Opvoeding, Leerprocessen en Culturele evolutie
• Gedrag ontstaat dus uit een interactie tussen biologie en omgeving.
Kernideeën in de evolutieleer
2. Evolutie via natuurlijke selectie
Basisidee
Binnen een populatie:
1. Individuen verschillen in eigenschappen
2. Sommige eigenschappen zijn erfelijk component
3. Er is competitie in de omgeving
4. Sommige eigenschappen geven voordeel: bieden een omgeving-specifiek competitief
voordeel
5. Individuen met voordeel krijgen meer nakomelingen/nageslacht
6. Deze eigenschappen worden vaker in de populatie.
Adaptatie
Een adaptatie is een erfelijke eigenschap die:
• door natuurlijke selectie is ontstaan
• de fitness van een individu vermeerdert
Fitness (kwantitatief) = succes in het doorgeven van genen aan volgende generatie.
- Gemeten door het aantal afstammelingen van een individu per generatie te vergelijken
met het aantal afstammelingen in de gehele populatie voor die generatie.
! Adaptaties hoeven niet bewust te zijn want ze verhogen de reproductieve output van dragers.
In hoeverre is het gedrag van mensen adaptief? → Adaptaties dragen enkel bij tot verhoogde
fitness in de omgeving waarin ze gevormd werden.
Met gevolg:
Evolutionaire mismatch
Gedrag dat vroeger adaptief was kan nu problematisch zijn.
Voorbeelden:
• voorkeur voor calorierijk voedsel; agressie, depressief, overconsumptie…
3
, Menselijk gedrag is deels adaptief, maar niet altijd eenvoudig te verklaren vanuit natuurlijke
selectie.
• Veel gedrag lijkt zelfs contra-adaptief: zoals overmatige consumptie, risicovol gedrag of
het blind volgen van sociale normen.
• Daarnaast houden mensen vaak rekening met anderen en hun welzijn, wat niet direct te
herleiden is tot puur individuele overlevingsvoordelen.
3. Verwantschapsselectie (Kin selection)
Altruïsme kan ontstaan doordat we verwanten helpen.
Belangrijk concept: Inclusieve fitness = de som van het individueel voortplantingssucces + het
voortplantingssucces van alle verwanten die dezelfde genen hebben.
• reproductief succes van genetische verwanten.
Hamilton’s rule
Één van de verklaringsgronden voor Altruïsme:
C≤B×r
waar:
• C = kost voor helper
• B = voordeel voor ontvanger
• r = genetische verwantschap
• Verklaart waarom we vaak familie helpen.
4. Seksuele selectie
Evolutie kan ook ontstaan door competitie voor partners.
Twee eigenschappen bieden een voordeel bij het aantrekken van een partner:
1. Competitieve eigenschappen
Voorbeeld: gevechten tussen mannetjes; berust op agressie
2. Begerenswaardige eigenschappen: voordeel om als partner verkozen te worden.
Voorbeeld: pauwenstaart
• Eigenschappen kunnen blijven bestaan zelfs als ze nadelen hebben, zolang ze
voortplantingssucces verhogen.
5. Culturele groepselectie & gen-cultuur co-evolutie
• Vervangt het gedebatteerde “groepselectie” om altruïsme te verklaren
• Met cultuur kan een altruïstische eigenschap die indruist tegen het individueel belang
toch afgedwongen worden (vb sociale normen zoals de “gouden regel” verminderen het
effect van egoïstische genen).
• Evolutie van culturele normen is veel sneller dan evolutie van genen.
• Gen-cultuur co-evolutie: cultuur creëert een niche waar bepaald gedrag (en de genen
die ertoe bijdragen) een voordeel heeft.
Voorbeeld: empathie en coöperatieve kinderzorg (“allo-ouders)
4
