Staatsrecht
Hoorcollege 1
I. Basisprincipes van het grondwettelijk recht
Deel I basisbeginselen
Wat is een grondwet?
▪ Het fundament van alle andere rechtstakken, de basis
▪ De hoogste norm, de grondwet staat boven de gewone wetten en de andere
rechtsnormen
▪ In de Grondwet staat hoe de staatsmachten georganiseerd zijn en werken →
organisatie van de machten
▪ De grondrechten, de fundamentele rechten, de mensenrechten zijn deels in de
GW opgenomen
→ Bevatten algemene regels (soms precies, soms abstract en vaag)
→ Een momentopname: een reflectie van wat er op dat moment eigenlijk aan de gang is
in de wereld → de bevat een aantal gegevens die een reactie zijn op de recente
geschiedenis/ gebeurtenissen (1831: reactie op gebeurtenissen)
→ Formele grondwet (strakke verwijzingsregels)
→ Materiële grondwet (fundamentele rechtsregels)
→ Levende grondwet (grondwettelijke rechtspraak,…)
Ontstaan van de Belgische grondwet
▪ 1815-1830: Verenigd koninkrijk der Nederlanden
▪ Verzet tegen bewind van Willem I → monsterverbond
Er ontstaat verzet van Katholieken die in verzet komen tegen de dominantie van de
protestanten in het Noorden + een verzet van Franstalige (in het Zuidelijke deel van
België) die in verzet komen tegen de dominantie van het Nederlands. Samen vormen
de Katholieken en de Franstalige het monsterverbond dat in verzet komt tegen
Willem van Oranje.
▪ Opstand → Belgische revolutie
Door het operastuk ‘de stomme van portici’ komt het Belgische volk in opstand
tegen Willem van Oranje, hij stuurt troepen naar Brussel en er ontstaat een strijd.
Het leger van Willem van Oranje verliest en de Belgische onafhankelijkheid wordt
uitgeroepen door de voorlopige regering.
▪ Voorlopig Bewind roept Belgische onafhankelijkheid uit
▪ Verkiezing Nationaal Congres → grondwetscommissie
▪ Belgische GW komt tot stand op 7 februari 1831
➔ Belgische Grondwet heeft een aantal elementen die een reactie zijn op het vorige
regime:
• Inperking UM
• Vertrouwen in WM
, • Toezicht door RM
• Bescherming grondrechten (vrijheid van meningsuiting,…)
Een strenge herzieningsprocedure van de Grondwet → Grondwet in formele zin
o Art 195 GW → 3 fasen
Wijzigingsprocedure van de GW gebeurt in 3 stappen
STAP 1 preconstituante: herkiezingverklaring
De preconstituante (WM van dat moment → Kamer, Senaat & Koning) beslissen
om bepaalde artikelen om voor herziening vatbaar te verklaren. Er gebeurt een
ontbinding van het parlement en er vinden binnen 40 dagen verkiezingen plaats.
STAP 2 verkiezingen (wat wil de kiezer?)
Verkiezingen 40 dagen lang waarbij het volk inspraak krijgt in wat er met de GW
moet gebeuren. Zo kan het democratisch gehalte van de GW gewaarborgd
worden.
STAP 3 constituante: ganse legislatuur
De constituante (nieuw samengestelde WM) gaat beslissen met een bijzondere
meerderheid en 2/3 van de uitgebrachte stemmen moet ‘ja’ zijn om de grondwet
te kunnen herzien.
Er zijn ook omzeilingsmogelijkheden: mogelijkheden om de 3 stappen te
omzeilen
▪ Art 23 GW beschermt de economische, culturele en sociale rechten
Deze vereisen actie van de OH om deze te realiseren: ieder moet een
menswaardig leven kunnen leiden
o De OH moet er iets voor doen om deze rechten te realiseren
o Geen aanzienlijke achteruitgang: de bestaande rechten worden niet
afgebouwd, er is een verbod van terugbouwen (=een standstill werking)
Omzeilingsmogelijkheden: manieren om de 3-staps herzieningswijzen te omzeilen
1) Impliciete grondwetswijziging
Men gaat een ander artikel herzien en impliciet wijzigt men daarmee wat in een
ander artikel gezegd is dat niet voor herziening vatbaar is verklaard
Voorbeeld: art. 30 GW → art 129 §1 GW
2) Art 195 GW: tijdelijke overgangsbepaling (de bepaling zelf die de herzieningswijze
regelt)
Na de verkiezingen van 2010: 541 dagen onderhandelingen
→ Vlinderakkoord wordt bereikt (najaar 2011)
Heeft een aantal moeilijke tot stand gekomen compromissen uitgewerkt
die wijzigingen van een aantal grondwetsbepalingen hebben die niet
vatbaar voor herziening werden verklaard door de vorige WM → dan gaat
men aan art 195 GW (die wel voor herziening vatbaar wordt verklaard) een
overgangsbepaling toevoegen die de dan bestaande constituante toelaat
, om zonder opnieuw een herzieningsbepaling in te dienen toch andere
bepalingen te wijzigen die niet voor herziening vatbaar worden verklaard.
→ 6de staatshervorming
“niet voor herhaling vatbaar” → gingen het maar 1x doen omdat het de
enige manier was om uit de impasse te geraken om de 6de
staatshervorming uit te voeren maar we zien nu dat het opnieuw als een
optie wordt beschouwd.
3) Deconstitutionalisering
= veel van de staatshervorming is door bijzondere wetten gebeurt (zijn een soort
verlengstuk van de GW), deze bieden ook een aantal waarborgen zoals 2/3
meerderheidsvereiste in het parlement. Heeft als voordeel dat de bijzondere wet
niet aan de 3 stappen onderworpen is en dat er niet opnieuw verkiezingen zijn als
men de bijzondere wet wil wijzigen
Voorbeeld BWHI
> Ook coördinatie van de GW is mogelijk door elk parlement van de constituante om de
structuur te herschikken (art. 198 GW)
→ omdat er veel bis, ter,… bepalingen waren
Structuur Grondwet
▪ 10 titels
o Titel I Het federale België, zijn samenstelling en zijn grondgebied
o Titel Ibis Algemene beleidsdoelstellingen van het federale België, de
gemeenschappen en de gewesten
o Titel II De Belgen en hun rechten
o Titel III De machten
o Titel IV De buitenlandse betrekkingen
o Titel V De financiën
o Titel VI De gewapende macht
o Titel VII Algemene bepalingen
o Titel VIII De herziening van de Grondwet
o Titel IX Inwerkingtreding en overgangsbepalingen
▪ Geen preambule
Speciale betekenis van titel II: grondrechten die afdwingbaar zijn, men wilde vermijden
met die beleidsdoelstelling van duurzame ontwikkeling dat burgers dat voor de rechters
zouden kunnen afdwingen, dat het een afdwingbaar recht zou zijn.
Materiële Grondwet
▪ Bijzondere meerderheidswet art. 4 GW
= ”een wet, aangenomen met de meerderheid van de stemmen in elke taalgroep
van elke Kamer, op voorwaarde dat de meerderheid van de leden van elke
taalgroep aanwezig is en voor zover het totaal van de ja-stemmen in beide
taalgroepen van 2/3 van de uitgebrachte stemmen bereikt.”
, → geen enkele wijziging van een bijzondere meerderheidswet kan worden
doorgevoerd tegen de zin van 1 van de 2 taalgroepen
➔ hiërarchie: BWHI onder de GW en boven de gewone wet
Ze moet de GW naleven
➔ deconstitutionalisering
Levende Grondwet
▪ Algemene beginselen (met grondwettelijke waarde)
= afgeleid uit principes die de grondslag van de rechtsorde vormen
Voorbeeld: algemeen beginsel van scheiding der machten (→ staat niet in de GW beschreven)
▪ Grondwettelijke rechtspraak
= grondwettelijke beginselen
= ook uitleggen van vage grondwettelijke normen
Voorbeeld: recht op eerbieding van het privéleven: privéleven is zeer ruim en in de rechtspraak
wordt hier verder vorm aan gegeven
▪ Grondwettelijke gewoonte
= omdat men het al lange tijd zo doet, het is daarom een gewoonte geworen
Voorbeeld lopende zaken
o GEEN gebruiken
Voorbeeld: de rol van de Koning bij de regeringsvorming, hier gaat geen
afdwingbaarheid mee gepaard
Basisbeginselen
1. parlementaire monarchie
2. democratische rechtsstaat
3. scheiding der machten
4. samengestelde rechtsorde
1. parlementaire monarchie
▪ Monarchie = keuze van Nationaal Congres
In België hebben we een koning dus België is een monarchie
→ Koninklijke macht gaat over bij erfopvolging (art. 85 GW)
▪ Parlementaire monarchie
= ministeriële verantwoordelijkheid t.o.v. parlement
De koning heeft geen verantwoordelijkheid maar het zijn de ministers die
verantwoordelijk zijn en die verantwoording moeten afleggen bij het parlement.
De minister is verantwoordelijk voor alles wat de koning zegt en doet en moet
daarvoor ook de verantwoordelijkheid nemen t.o.v. het parlement.
Art. 88 GW
= koning heeft geen verantwoordelijkheid maar wel een zekere invloed
Voorbeeld bij verkiezingen dan gaat de koning de actoren van het politieke spel ontvangen
en eventueel zijn invloed laten gelden
Hoorcollege 1
I. Basisprincipes van het grondwettelijk recht
Deel I basisbeginselen
Wat is een grondwet?
▪ Het fundament van alle andere rechtstakken, de basis
▪ De hoogste norm, de grondwet staat boven de gewone wetten en de andere
rechtsnormen
▪ In de Grondwet staat hoe de staatsmachten georganiseerd zijn en werken →
organisatie van de machten
▪ De grondrechten, de fundamentele rechten, de mensenrechten zijn deels in de
GW opgenomen
→ Bevatten algemene regels (soms precies, soms abstract en vaag)
→ Een momentopname: een reflectie van wat er op dat moment eigenlijk aan de gang is
in de wereld → de bevat een aantal gegevens die een reactie zijn op de recente
geschiedenis/ gebeurtenissen (1831: reactie op gebeurtenissen)
→ Formele grondwet (strakke verwijzingsregels)
→ Materiële grondwet (fundamentele rechtsregels)
→ Levende grondwet (grondwettelijke rechtspraak,…)
Ontstaan van de Belgische grondwet
▪ 1815-1830: Verenigd koninkrijk der Nederlanden
▪ Verzet tegen bewind van Willem I → monsterverbond
Er ontstaat verzet van Katholieken die in verzet komen tegen de dominantie van de
protestanten in het Noorden + een verzet van Franstalige (in het Zuidelijke deel van
België) die in verzet komen tegen de dominantie van het Nederlands. Samen vormen
de Katholieken en de Franstalige het monsterverbond dat in verzet komt tegen
Willem van Oranje.
▪ Opstand → Belgische revolutie
Door het operastuk ‘de stomme van portici’ komt het Belgische volk in opstand
tegen Willem van Oranje, hij stuurt troepen naar Brussel en er ontstaat een strijd.
Het leger van Willem van Oranje verliest en de Belgische onafhankelijkheid wordt
uitgeroepen door de voorlopige regering.
▪ Voorlopig Bewind roept Belgische onafhankelijkheid uit
▪ Verkiezing Nationaal Congres → grondwetscommissie
▪ Belgische GW komt tot stand op 7 februari 1831
➔ Belgische Grondwet heeft een aantal elementen die een reactie zijn op het vorige
regime:
• Inperking UM
• Vertrouwen in WM
, • Toezicht door RM
• Bescherming grondrechten (vrijheid van meningsuiting,…)
Een strenge herzieningsprocedure van de Grondwet → Grondwet in formele zin
o Art 195 GW → 3 fasen
Wijzigingsprocedure van de GW gebeurt in 3 stappen
STAP 1 preconstituante: herkiezingverklaring
De preconstituante (WM van dat moment → Kamer, Senaat & Koning) beslissen
om bepaalde artikelen om voor herziening vatbaar te verklaren. Er gebeurt een
ontbinding van het parlement en er vinden binnen 40 dagen verkiezingen plaats.
STAP 2 verkiezingen (wat wil de kiezer?)
Verkiezingen 40 dagen lang waarbij het volk inspraak krijgt in wat er met de GW
moet gebeuren. Zo kan het democratisch gehalte van de GW gewaarborgd
worden.
STAP 3 constituante: ganse legislatuur
De constituante (nieuw samengestelde WM) gaat beslissen met een bijzondere
meerderheid en 2/3 van de uitgebrachte stemmen moet ‘ja’ zijn om de grondwet
te kunnen herzien.
Er zijn ook omzeilingsmogelijkheden: mogelijkheden om de 3 stappen te
omzeilen
▪ Art 23 GW beschermt de economische, culturele en sociale rechten
Deze vereisen actie van de OH om deze te realiseren: ieder moet een
menswaardig leven kunnen leiden
o De OH moet er iets voor doen om deze rechten te realiseren
o Geen aanzienlijke achteruitgang: de bestaande rechten worden niet
afgebouwd, er is een verbod van terugbouwen (=een standstill werking)
Omzeilingsmogelijkheden: manieren om de 3-staps herzieningswijzen te omzeilen
1) Impliciete grondwetswijziging
Men gaat een ander artikel herzien en impliciet wijzigt men daarmee wat in een
ander artikel gezegd is dat niet voor herziening vatbaar is verklaard
Voorbeeld: art. 30 GW → art 129 §1 GW
2) Art 195 GW: tijdelijke overgangsbepaling (de bepaling zelf die de herzieningswijze
regelt)
Na de verkiezingen van 2010: 541 dagen onderhandelingen
→ Vlinderakkoord wordt bereikt (najaar 2011)
Heeft een aantal moeilijke tot stand gekomen compromissen uitgewerkt
die wijzigingen van een aantal grondwetsbepalingen hebben die niet
vatbaar voor herziening werden verklaard door de vorige WM → dan gaat
men aan art 195 GW (die wel voor herziening vatbaar wordt verklaard) een
overgangsbepaling toevoegen die de dan bestaande constituante toelaat
, om zonder opnieuw een herzieningsbepaling in te dienen toch andere
bepalingen te wijzigen die niet voor herziening vatbaar worden verklaard.
→ 6de staatshervorming
“niet voor herhaling vatbaar” → gingen het maar 1x doen omdat het de
enige manier was om uit de impasse te geraken om de 6de
staatshervorming uit te voeren maar we zien nu dat het opnieuw als een
optie wordt beschouwd.
3) Deconstitutionalisering
= veel van de staatshervorming is door bijzondere wetten gebeurt (zijn een soort
verlengstuk van de GW), deze bieden ook een aantal waarborgen zoals 2/3
meerderheidsvereiste in het parlement. Heeft als voordeel dat de bijzondere wet
niet aan de 3 stappen onderworpen is en dat er niet opnieuw verkiezingen zijn als
men de bijzondere wet wil wijzigen
Voorbeeld BWHI
> Ook coördinatie van de GW is mogelijk door elk parlement van de constituante om de
structuur te herschikken (art. 198 GW)
→ omdat er veel bis, ter,… bepalingen waren
Structuur Grondwet
▪ 10 titels
o Titel I Het federale België, zijn samenstelling en zijn grondgebied
o Titel Ibis Algemene beleidsdoelstellingen van het federale België, de
gemeenschappen en de gewesten
o Titel II De Belgen en hun rechten
o Titel III De machten
o Titel IV De buitenlandse betrekkingen
o Titel V De financiën
o Titel VI De gewapende macht
o Titel VII Algemene bepalingen
o Titel VIII De herziening van de Grondwet
o Titel IX Inwerkingtreding en overgangsbepalingen
▪ Geen preambule
Speciale betekenis van titel II: grondrechten die afdwingbaar zijn, men wilde vermijden
met die beleidsdoelstelling van duurzame ontwikkeling dat burgers dat voor de rechters
zouden kunnen afdwingen, dat het een afdwingbaar recht zou zijn.
Materiële Grondwet
▪ Bijzondere meerderheidswet art. 4 GW
= ”een wet, aangenomen met de meerderheid van de stemmen in elke taalgroep
van elke Kamer, op voorwaarde dat de meerderheid van de leden van elke
taalgroep aanwezig is en voor zover het totaal van de ja-stemmen in beide
taalgroepen van 2/3 van de uitgebrachte stemmen bereikt.”
, → geen enkele wijziging van een bijzondere meerderheidswet kan worden
doorgevoerd tegen de zin van 1 van de 2 taalgroepen
➔ hiërarchie: BWHI onder de GW en boven de gewone wet
Ze moet de GW naleven
➔ deconstitutionalisering
Levende Grondwet
▪ Algemene beginselen (met grondwettelijke waarde)
= afgeleid uit principes die de grondslag van de rechtsorde vormen
Voorbeeld: algemeen beginsel van scheiding der machten (→ staat niet in de GW beschreven)
▪ Grondwettelijke rechtspraak
= grondwettelijke beginselen
= ook uitleggen van vage grondwettelijke normen
Voorbeeld: recht op eerbieding van het privéleven: privéleven is zeer ruim en in de rechtspraak
wordt hier verder vorm aan gegeven
▪ Grondwettelijke gewoonte
= omdat men het al lange tijd zo doet, het is daarom een gewoonte geworen
Voorbeeld lopende zaken
o GEEN gebruiken
Voorbeeld: de rol van de Koning bij de regeringsvorming, hier gaat geen
afdwingbaarheid mee gepaard
Basisbeginselen
1. parlementaire monarchie
2. democratische rechtsstaat
3. scheiding der machten
4. samengestelde rechtsorde
1. parlementaire monarchie
▪ Monarchie = keuze van Nationaal Congres
In België hebben we een koning dus België is een monarchie
→ Koninklijke macht gaat over bij erfopvolging (art. 85 GW)
▪ Parlementaire monarchie
= ministeriële verantwoordelijkheid t.o.v. parlement
De koning heeft geen verantwoordelijkheid maar het zijn de ministers die
verantwoordelijk zijn en die verantwoording moeten afleggen bij het parlement.
De minister is verantwoordelijk voor alles wat de koning zegt en doet en moet
daarvoor ook de verantwoordelijkheid nemen t.o.v. het parlement.
Art. 88 GW
= koning heeft geen verantwoordelijkheid maar wel een zekere invloed
Voorbeeld bij verkiezingen dan gaat de koning de actoren van het politieke spel ontvangen
en eventueel zijn invloed laten gelden
