De zorgontvanger met een oncologische of hematologische
problematiek – ppt
1. Epidemiologie
Kankerregistratie
Algemene Factoren :
- Leeftijd en geslacht : bij diagnose is 62% van vrouwen en 75% van de
mannen ≥ 60 jaar
o Mannen : prostaat-, long-, colonkanker
o Vrouwen : borst-, long-, colonkanker
Oncogene Factoren
- Chemische carcinogenen
o Vb polycyclische koolwaterstoffen (tabaksrook)
o Vb aromatische aminen (kleurstoffen in textielindustrie)
- Fysieke oorzaken van kanker
o Vb UV straling
- Biologische oorzaken van kanker
o Vb Schistosoma (parasiet) in de blaas
o Vb Helicobacter Pylori (bacterie) in de maag
o Vb Humaan Papilloma virus thv cervix of oropharyngeal
o Vb Hepatitis virus thv de lever
Erfelijke aspecten : sporadisch versus familiaal versus hereditair
Roken
- Verantwoordelijk voor 1/3 van alle kwaadaardige tumoren!
- Longkanker
- Keel-, pancreas-, maag-, lever-, nier-, blaas- , mond-, slokdarmkanker
- Vulva- en baarmoederhalskanker ook vaker bij rokende vrouwen (minder
immuniteit tegen HPV)
- Hogere kans op AML (Acute Myeloïde Leukemie)
- Dalende trend
- Gemiddeld leven rokers 15 jaar minder dan niet-rokers
Alcohol
- Mond-, Keel-, slokdarm-, borst- en darmkanker
- Verantwoordelijke stof : ethanol
Voeding
- Groenten en fruit : beschermend door antioxidatieve werking
(neutraliseren vrije radicalen) en inwerking op darmflora
1
, - Vetten : verhoogd risico op borst- en darmkanker bij hoge inname VVZ
- Rood vlees – bereide vleeswaren : colon-, slokdarm-, pancreas-, long-,
maag-, baarmoederslijmvlies-, prostaatkanker
Overgewicht : verschillende types kanker (quid levensstijl als oorzaak?)
Lichaamsbeweging : bescherming tegen colon- en borstkanker
Preventie :
- Richtlijn België:
o maximaal 10 standaardglazen alcohol per week verspreid over
verschillende dagen
o ook enkele dagen in de week alcoholvrij te houden
- Gezondheidsbevordering
- Primaire preventie: elimineren of reduceren van risicofactoren
- Secundaire preventie: vroegtijdig opsporen en behandelen van kanker
- Tertiaire preventie: voorkomen van verergeren van bestaande ziekte
UV Straling : huidtype – frequentie en ernst van zonnebrand (kinderjaren!)
=> risico op melanoom en andere huidtumoren
- ABCDE-regel
o Asymmetrie
o Border : vertekening van de Boord
o Color : verkleuring
o Diameter : toename van afmeting
o Evolution : veranderingen
Hormonen : Hormonale Substitutietherapie na Menopauze
Leefmilieu en chemische stoffen
- Gsm straling
- Milieuvervuiling
- Asbest (mesothelioom)
- Kleurstoffen met aromatische amines (blaaskanker)
Ioniserende straling : diagnostische onderzoeken!
Combinaties risicofactoren : synergie
- Roken en alcohol
2
, 2. Fundamentele aspecten van kanker
Genetisch materiaal van een cel (DNA) bepaalt wanneer een cel moet delen en
wanneer niet
- Deze balans tussen groei en groeistop is verstoord bij kankercellen
waardoor ongecontroleerde groei ontstaat
Per dag miljoenen celdelingen waarbij schade kan optreden in het genetisch
materiaal
- OF Herstel
- OF Groeistop of celdood
- OF Ontstaan van kankercel : meerstappenproces dat CARCINOGENESE
heet
Celcyclus : verdubbeling DNA om te splitsen in dochtercellen (mitose)
Apoptose : afsterven van een cel. Dit proces werkt niet meer bij een kankercel
Transformatie = celveranderingen waardoor cellen zich kunnen onttrekken
aan normale groeiregulerende mechanismen
- Oorzaak: wijzigingen (beschadigingen) in het genoom van de cel
- Proces van transformatie heet CARCINOGENESE
o Initiatie en Promotie : verschillende beschadigende stappen
vooraleer kankercel ontstaat
o Meerstapscarcinogenese :
3
, Moleculair-genetische aspecten van kanker
- Oncogenen : coderen voor proteinen betrokken in celgroei en proliferatie
o Groeifactoren
o Receptoren voor groeifactoren
o Signaaltransductoren in de cel
o Transcriptiefactoren
- Tumorsuppresorgenen : coderen voor proteinen die celgroei
onderdrukken
- DNA Repair Genen : defect in DNA herstel verhoogt sterk de mutatie-
frequentie en creëert instabiel genoom
- Apoptose Genen : verminderde apoptose zorgt voor ongecontroleerde
groei
Het overgrote deel van de DNA veranderingen heeft geen invloed op
het celfenotype
Veel opeenvolgende DNA beschadigingen nodig om tot kankercel te
komen
- Telomerase
- Angiogenese
Genetische instabiliteit
- Kankercellen zijn genetisch onstabiel : ze vergaren gemakkelijk nieuwe
genetische afwijkingen en deze genetische schade accumuleert
- Micro-evolutionair proces : uit één moedercel ontstaan verschillende
generaties dochtercellen die uiteindelijk sterk verschillen van elkaar
(vergelijk met Darwiniaanse evolutie maar dan op micro-niveau)
- Gevolg : cellen in eenzelfde kankergezwel verschillen. Dit verklaart ook
resistentie aan therapieën (primair of verworven)
Kenmerken van gezwelgroei : goedaardige en kwaadaardige gezwellen
- Kanker = kwaadaardig gezwel
- Grijze zone goedaardig-kwaadaardig = borderline tumor of low grade
tumor
- Carcinoma in situ : kwaadaardige cellen zonder infiltratieve groei
4
problematiek – ppt
1. Epidemiologie
Kankerregistratie
Algemene Factoren :
- Leeftijd en geslacht : bij diagnose is 62% van vrouwen en 75% van de
mannen ≥ 60 jaar
o Mannen : prostaat-, long-, colonkanker
o Vrouwen : borst-, long-, colonkanker
Oncogene Factoren
- Chemische carcinogenen
o Vb polycyclische koolwaterstoffen (tabaksrook)
o Vb aromatische aminen (kleurstoffen in textielindustrie)
- Fysieke oorzaken van kanker
o Vb UV straling
- Biologische oorzaken van kanker
o Vb Schistosoma (parasiet) in de blaas
o Vb Helicobacter Pylori (bacterie) in de maag
o Vb Humaan Papilloma virus thv cervix of oropharyngeal
o Vb Hepatitis virus thv de lever
Erfelijke aspecten : sporadisch versus familiaal versus hereditair
Roken
- Verantwoordelijk voor 1/3 van alle kwaadaardige tumoren!
- Longkanker
- Keel-, pancreas-, maag-, lever-, nier-, blaas- , mond-, slokdarmkanker
- Vulva- en baarmoederhalskanker ook vaker bij rokende vrouwen (minder
immuniteit tegen HPV)
- Hogere kans op AML (Acute Myeloïde Leukemie)
- Dalende trend
- Gemiddeld leven rokers 15 jaar minder dan niet-rokers
Alcohol
- Mond-, Keel-, slokdarm-, borst- en darmkanker
- Verantwoordelijke stof : ethanol
Voeding
- Groenten en fruit : beschermend door antioxidatieve werking
(neutraliseren vrije radicalen) en inwerking op darmflora
1
, - Vetten : verhoogd risico op borst- en darmkanker bij hoge inname VVZ
- Rood vlees – bereide vleeswaren : colon-, slokdarm-, pancreas-, long-,
maag-, baarmoederslijmvlies-, prostaatkanker
Overgewicht : verschillende types kanker (quid levensstijl als oorzaak?)
Lichaamsbeweging : bescherming tegen colon- en borstkanker
Preventie :
- Richtlijn België:
o maximaal 10 standaardglazen alcohol per week verspreid over
verschillende dagen
o ook enkele dagen in de week alcoholvrij te houden
- Gezondheidsbevordering
- Primaire preventie: elimineren of reduceren van risicofactoren
- Secundaire preventie: vroegtijdig opsporen en behandelen van kanker
- Tertiaire preventie: voorkomen van verergeren van bestaande ziekte
UV Straling : huidtype – frequentie en ernst van zonnebrand (kinderjaren!)
=> risico op melanoom en andere huidtumoren
- ABCDE-regel
o Asymmetrie
o Border : vertekening van de Boord
o Color : verkleuring
o Diameter : toename van afmeting
o Evolution : veranderingen
Hormonen : Hormonale Substitutietherapie na Menopauze
Leefmilieu en chemische stoffen
- Gsm straling
- Milieuvervuiling
- Asbest (mesothelioom)
- Kleurstoffen met aromatische amines (blaaskanker)
Ioniserende straling : diagnostische onderzoeken!
Combinaties risicofactoren : synergie
- Roken en alcohol
2
, 2. Fundamentele aspecten van kanker
Genetisch materiaal van een cel (DNA) bepaalt wanneer een cel moet delen en
wanneer niet
- Deze balans tussen groei en groeistop is verstoord bij kankercellen
waardoor ongecontroleerde groei ontstaat
Per dag miljoenen celdelingen waarbij schade kan optreden in het genetisch
materiaal
- OF Herstel
- OF Groeistop of celdood
- OF Ontstaan van kankercel : meerstappenproces dat CARCINOGENESE
heet
Celcyclus : verdubbeling DNA om te splitsen in dochtercellen (mitose)
Apoptose : afsterven van een cel. Dit proces werkt niet meer bij een kankercel
Transformatie = celveranderingen waardoor cellen zich kunnen onttrekken
aan normale groeiregulerende mechanismen
- Oorzaak: wijzigingen (beschadigingen) in het genoom van de cel
- Proces van transformatie heet CARCINOGENESE
o Initiatie en Promotie : verschillende beschadigende stappen
vooraleer kankercel ontstaat
o Meerstapscarcinogenese :
3
, Moleculair-genetische aspecten van kanker
- Oncogenen : coderen voor proteinen betrokken in celgroei en proliferatie
o Groeifactoren
o Receptoren voor groeifactoren
o Signaaltransductoren in de cel
o Transcriptiefactoren
- Tumorsuppresorgenen : coderen voor proteinen die celgroei
onderdrukken
- DNA Repair Genen : defect in DNA herstel verhoogt sterk de mutatie-
frequentie en creëert instabiel genoom
- Apoptose Genen : verminderde apoptose zorgt voor ongecontroleerde
groei
Het overgrote deel van de DNA veranderingen heeft geen invloed op
het celfenotype
Veel opeenvolgende DNA beschadigingen nodig om tot kankercel te
komen
- Telomerase
- Angiogenese
Genetische instabiliteit
- Kankercellen zijn genetisch onstabiel : ze vergaren gemakkelijk nieuwe
genetische afwijkingen en deze genetische schade accumuleert
- Micro-evolutionair proces : uit één moedercel ontstaan verschillende
generaties dochtercellen die uiteindelijk sterk verschillen van elkaar
(vergelijk met Darwiniaanse evolutie maar dan op micro-niveau)
- Gevolg : cellen in eenzelfde kankergezwel verschillen. Dit verklaart ook
resistentie aan therapieën (primair of verworven)
Kenmerken van gezwelgroei : goedaardige en kwaadaardige gezwellen
- Kanker = kwaadaardig gezwel
- Grijze zone goedaardig-kwaadaardig = borderline tumor of low grade
tumor
- Carcinoma in situ : kwaadaardige cellen zonder infiltratieve groei
4
