GOEDERENRECHT
Inhoudsopgave
Examen............................................................................................................................................................... 4
inleiding.............................................................................................................................................................. 4
Enkele begrippen........................................................................................................................................................4
3 soorten patrimoniale subjectieve rechten :.........................................................................................................5
De modernisering van het goederenrecht..................................................................................................................6
Belang van het zakenrecht.........................................................................................................................................7
Zaak – voorwerp – goed – vruchten – opbrengsten - vermogen................................................................................8
Zaak (algemeen) :....................................................................................................................................................8
Goederen :..............................................................................................................................................................8
Voorwerp :..............................................................................................................................................................8
dieren......................................................................................................................................................................9
Vruchten..................................................................................................................................................................9
Opbrengsten :.........................................................................................................................................................9
Vermogen................................................................................................................................................................9
Indeling van de goederen.........................................................................................................................................11
Goederen volgens de graad van toe-eigeningsmogelijkheid...............................................................................11
Goederen volgens hun gebruik.............................................................................................................................13
Roerende en onroerende goederen.....................................................................................................................16
Publieke goederen................................................................................................................................................23
Zakelijke hoofdrechten...................................................................................................................................... 25
Het eigendomsrecht..................................................................................................................................................25
Eigendom : kenmerken.........................................................................................................................................26
Eigendomsvorderingen.........................................................................................................................................28
Bewijs van eigendom............................................................................................................................................28
Begrenzing van het eigendomsrecht van een grond............................................................................................29
ARRESTEN DIE STAAN OP UFORA.........................................................................................................................30
Het ontstaan van eigendom..................................................................................................................................31
Oorspronkelijke wijzen van eigendomsverkrijging...............................................................................................31
eigendomsbeperkingen........................................................................................................................................43
mede-eigendom........................................................................................................................................................45
(1) Toevallige mede-eigendom.............................................................................................................................47
(2) Vrijwillige mede-eigendom..............................................................................................................................50
(3) Gedwongen mede-eigendom..........................................................................................................................52
appartementsrecht...............................................................................................................................................54
mandeligheid........................................................................................................................................................74
1
,Zakelijke gebruiksrechten.................................................................................................................................. 79
vruchtgebruik............................................................................................................................................................79
Bijzonder vruchtgebruik........................................................................................................................................82
kenmerken............................................................................................................................................................83
goederen...............................................................................................................................................................84
vestiging................................................................................................................................................................86
modaliteiten..........................................................................................................................................................87
Rechten van de partijen........................................................................................................................................87
Plichten van de partijen........................................................................................................................................93
Tenietgaan van het vruchtgebruik........................................................................................................................95
Gevolgen van tenietgaan......................................................................................................................................97
opstalrecht................................................................................................................................................................98
definitie.................................................................................................................................................................98
duurtijd..................................................................................................................................................................99
Hoedanigheid van de vestiger............................................................................................................................100
verkrijging...........................................................................................................................................................101
A. Algemene rechtsopvolging.................................................................................................................................101
B. Rechtsopvolging onder algemene titel...............................................................................................................101
C. Rechtsopvolging onder bijzondere titel..............................................................................................................101
D. Verkrijgende verjaring (zie ook art. 3.181 BW)..................................................................................................102
Rechten en plichten van partijen........................................................................................................................103
1. Overdracht van het opstalrecht..........................................................................................................................104
2. Hypotheek op het opstalrecht............................................................................................................................104
1. Op volume(s) – bebouwd of onbebouwd............................................................................................................104
2. Op bouwwerken en beplantingen binnen dat volume(s)...................................................................................104
Tenietgaan..........................................................................................................................................................105
Erfpachtrecht..........................................................................................................................................................107
Definitie...............................................................................................................................................................107
Duurtijd...............................................................................................................................................................108
Verkrijging...........................................................................................................................................................110
Rechten en plichten van partijen........................................................................................................................112
Tenietgaan..........................................................................................................................................................114
Erfdienstbaarheden................................................................................................................................................116
Definitie...............................................................................................................................................................116
Last..........................................................................................................................................................................117
Op een onroerend goed (= lijdend erf)...................................................................................................................117
Tot gebruik en tot nut.............................................................................................................................................117
Van andermans onroerend goed (= heersend erf).................................................................................................117
indeling................................................................................................................................................................118
Erfdienstbaarheden door menselijk handelen...................................................................................................118
9.4.3.2.1. GEBRUIK EN OMVANG..................................................................................................................... 119
2
,9.4.3.2.2. WERKZAAMHEDEN EN BOUWWERKEN OP HET LIJDEND ERF.............................................................120
9.4.3.2.3. TOESTAND VAN HET LIJDEND ERF..................................................................................................... 120
9.4.3.2.4. TOESTAND VAN HET HEERSEND ERF................................................................................................. 121
Wettelijke erfdienstbaarheden...........................................................................................................................122
1) Afstanden van vensters, muuropeningen en soortgelijke werken.....................................................................122
2) Afstand voor beplantingen.................................................................................................................................123
3) Overhangende takken en wortels......................................................................................................................123
4) vruchten..............................................................................................................................................................124
Rechter kan vergoeding vaststellen........................................................................................................................125
Verplaatsing van de ligging?..................................................................................................................................125
Afschaffing van de EDBH?......................................................................................................................................126
Zakelijke zekerheden....................................................................................................................................... 126
Gemeenschappelijke kenmerken............................................................................................................................127
Waar te vinden?.....................................................................................................................................................127
hypotheek...............................................................................................................................................................128
totstandkoming...................................................................................................................................................128
Uitoefening.........................................................................................................................................................129
(Bijzondere) voorrechten........................................................................................................................................129
Totstandkoming..................................................................................................................................................131
Uitoefening.........................................................................................................................................................134
pand........................................................................................................................................................................135
Totstandkoming..................................................................................................................................................135
Uitoefening.........................................................................................................................................................135
Retentierecht..........................................................................................................................................................137
opdrachten..................................................................................................................................................... 138
publiciteit........................................................................................................................................................ 141
Vooraf: overdracht en vestiging van zakelijke rechten..........................................................................................141
Roerende goederen................................................................................................................................................142
Onroerende goederen.............................................................................................................................................143
1. Kantmelding bij overschrijving...........................................................................................................................146
2. Kantmelding bij inschrijving................................................................................................................................147
gemeenschappelijke principes......................................................................................................................... 147
1. Algemene regels over zakelijke rechten.............................................................................................................148
A. Numerus clausus beginsel..................................................................................................................................148
B. Antioriteitsbeginsel.............................................................................................................................................148
3
, C. Volgrecht.............................................................................................................................................................149
D. Voorrang............................................................................................................................................................149
E. Beschikkingsbevoegdheid...................................................................................................................................149
Algemene regels over het voorwerp van zakelijke rechten....................................................................................149
Voorwerp............................................................................................................................................................149
Specialiteitsbeginsel............................................................................................................................................149
Eenheidsbeginsel................................................................................................................................................150
Accessoriumregel................................................................................................................................................150
Zakelijke subrogatie............................................................................................................................................151
vermenging.........................................................................................................................................................151
Algemene regels over het verkrijgen en tenietgaan van zakelijke rechten............................................................152
Verkrijgen van zakelijke rechten.........................................................................................................................152
Tenietgaan van zakelijke rechten.......................................................................................................................153
leesteksten..................................................................................................................................................... 154
La servitude légale de passage pour cause d’enclave : tour d’horizon et réflexions après la réforme du droit des
biens........................................................................................................................................................................154
Samenvatting: "Digitaal goederenrecht: een verkenning" (Joke Baeck, RW 2020-21)..........................................157
Samenvatting: "Het nieuw goederenrecht rechtseconomisch gewikt en gewogen" (Boudewijn Bouckaert, TPR
2020).......................................................................................................................................................................160
Samenvatting: "Uit liefde voor de wereld — Over het vergeten bondgenootschap tussen kunst en politiek" (Joke
J. Hermsen, Kairos, hfdst. 7)...................................................................................................................................165
EXAMEN
- Open vragen
- Casussen
- 4 leesteksten die we door welfstudie moeten verwerken en die mag je meebrengen naar het
examen vorm van begrijpend lezen + een persoonlijke argumentatie (zinvol, goed
geargumenteerd en gestructureerd, creatief,…): 3 juridisch-technische + 1 filosofischere
o Niet in schrijven maar onderlijnen mag wel!
o Kleuren op je examen mag niet??
INLEIDING
ENKELE BEGRIPPEN
eerst spraken we over zakenrecht en zakelijke zekerheidsrechten, nu noemen we het goederenrecht,
dat is in boek 3 BW ingevoerd met ingang op 1 september 2021 (maar die lijn was daarvoor ook al een
stukje in opgang)
in het privaatrecht: regelen de verhouding tussen burgers (natuurlijke en rechtspersonen)
• In het vermogensrecht = recht tot regeling van de patrimoniale subjectieve rechten
4
, • = rechten die op het patrimonium/het vermogen van rechtssubjecten gericht zijn
• Patrimoniaal = op geld waardeerbaar
• Goederenrecht: een onderdeel van het vermogensrecht
3 SOORTEN PATRIMONIALE SUBJECTIEVE RECHTEN :
ZAKELIJKE RECHTEN:
- Geven een rechtssubject een rechtstreekse zeggenschap over een bepaalde zaak
- Dus : gaat over verhouding mens-zaak
- = rechtstreekse verhouding rechtssubject en goed
- numerus clausus beginsel: enkel wetgever kan zakelijke rechten creëren
- Publiciteit van zakelijke rechten
- Derdenwerking: hoe weet een buitenstaander dat jij dat zakelijk recht hebt?
- Bv. hoe kan je aantonen dat het huis van jou is?
- Met variabele draagwijdte in functie van de aard van het zakelijk recht
- = bekijken we in goederenrecht
ZAKELIJKE HOOFDRECHTEN
• Meest volkomen/(ruime) zakelijk recht = eigendomsrecht
• Mede-eigendom = variant van eigendomsrecht
• Zakelijke rechten met minder omvangrijke zeggenschap op de zaak = zakelijke gebruiksrechten – nl.
erfdienstbaarheden, vruchtgebruik, erfpacht en opstalrecht
• = hebben facetten hebben van dat eigendomsrecht maar niet alles
BIJKOMENDE ZAKELIJKE RECHTEN
• = zakelijke zekerheden
• Zijn een accessorium (bijzaak) van een schuldvordering
• Ze waarborgen deze schuldvordering nl. bijzondere voorrechten, pand, hypotheek, en retentierecht
- = als je van instanties wilt lenen zal je dat pas kunnen doen als je een waarborg geeft aan de
SE, die als je niet betaalt die waarborg te gelde zal kunnen maken
- 2 soorten waarborgen:
5
, - Persoonlijke waarborgen: een borgtocht (ouders die beloven dat zij zullen betalen
als hun kind onvermogend is)
- Zakelijke zekerheidsrechten
- => waarborgen geconcretiseerd in een goed
- = garantie dat als jij het goed verkoopt bv. de bank als eerste terugbetaald
zal worden met de winst van de koop
- OG: hypotheek
- RG: pand
VORDERINGSRECHTEN:
- Bieden een rechtssubject een recht op een prestatie van een ander rechtssubject
- Dus : gaat over rechtsverhoudingen tussen rechtssubjecten
- Prestatie: een doen, laten of geven
- = bekijken we in het verbintenissenrecht
- niet in deze cursus, komt wel zijdelings te pas
INTELLECTUELE RECHTEN:
- Geven de titularis (een auteur in de meest ruime zin) een tijdelijk en exclusief exploitatierecht op
een originele creatie van de menselijke geest
- => we evolueren naar een nieuwe soort visie waarin persoonlijke rechten met zakenrechten
vermengd gaan worden doordat machines ook creaties kunnen maken
- Niet in deze cursus
DE MODERNISERING VAN HET GOEDERENRECHT
• Burgerlijk Wetboek van 1804 => gericht op een agrarische samenleving
• Behalve het appartementsrecht hebben we met het goederenrecht tot 2021 gewerkt
met het BW van 1804
• => recht was niet aangepast aan onze maatschappij
• Daarom wel al: gemoderniseerd in RS en RL
• Nauwelijks gewijzigd tot recente hervorming
6
, • Met ingang van 1 september 2021: inwerkingtreding van Boek 3 van het (nieuw) Burgerlijk
Wetboek, begrepen in de wet van 4 februari 2020 (BS 17 maart 2020) => te danken aan Koen
Geens
• Daar revolutie gemaakt? Nee, voor de meeste bepalingen kunnen we zeggen dat we nog altijd
stevig voortbouwen op wat in 1804 is gecreëerd en in de jaren daarna gemoderniseerd.
• In deze cursus zien we het huidige goederenrecht maar er zijn aspecten waarvoor je het oude
goederenrecht nodig gaat hebben, alle rechtsverhoudingen of rechtstoestanden die ontstaan
zijn voor 1 september 2021 en doorwerken nadien blijven beheerst door het oude
goederenrecht.
BELANG VAN HET ZAKENRECHT
Goede juridische regeling van de toekenning van zakelijke rechten => welvaart
- = het biedt burgers houvast
- = bepaalt de maatschappelijke welvaart en is een juridisch duidelijke en beschermde manier van
verduidelijken van wat je hebt. Zo is het eigendomsrecht nu ook een grondrecht
- = welke aanspraak burgers op welke goederen kunnen laten gelden, bepaalt de omvang van het
vermogen van de burgers. Dit vermogen draagt in belangrijke mate bij tot de levenskwaliteit van de
betrokken burger
- Cruciaal hiervoor is het publiciteitssysteem omdat het duidelijk maakt voor derden wie nu op een
bepaald moment eigenaar is van wat – snel en met zekerheden weten wie welk vermogen heeft, is
nuttig voor de medecontractant en de overheid.
- ook belangrijk voor het verkrijgen van krediet en in verband met solvabiliteit van de
eigenaar als medecontractant in tal van commerciële transacties
- Stel dat een paar mensen alles bezitten en u alleen met de gratie van die mensen gebruiksrechten
krijgt. Zo een samenleving heeft men vanaf de Franse Revolutie gecontesteerd. Men heeft ingezien
dat als men alle burgers zaken geeft, men een goed rechtssysteem nodig heeft om die aanspraken
op goederen te beschermen, en vooral ook een goed publiciteitssysteem.
- Dat laatste is ook wat Hernando de Soto aanhaalt in zijn boek over de informele economiën
in de sloppenwijken in Zuid-Amerika. Zij hadden geen publiciteitssysteem, ze konden niet
aan eigendomstitels, bewijzen of akten komen. Eigendomstitels geven aan uw bevolking is
cruciaal.
- Ooit is er een hele grote overstroming geweest in New Orleans waardoor alles was
weggespoeld, men heeft die titels vrijwaart, men redde die uit de overstroming, dan heeft
men met landmeters vastgesteld waar hun huizen oorspronkelijk stonden en zo kunnen
nagaan wie eigendom had over bepaalde gronden. Vergelijk dit met de tsunami in Phuket,
het land werd daar ook overspoeld. Nu staan daar allemaal luxehotels want mensen hadden
daar geen titels, konden niet meer bewijzen eigenaar te zijn van een stuk grond.
- Zelfs al ten tijde van Napoleon dachten ze ook na over bewijs, als we iedereen eigendommen gaven
hoe zorgen we ervoor dat ze dat kunnen bewijzen?
7
, - Er zijn heel wat delen in de wereld waar men ook streeft naar zo een systeem maar waar
bepaalde krachten/machten daar geen belang bij hebben het is dus niet vanzelfsprekend,
niet elk land heeft dit.
- Wij evolueren naar nieuwe vraagstukken, er is opnieuw een concentratie van macht bij een beperkte
groep maar nu in de vorm van data. Niet alleen op vlak van goederenrecht komen nieuwe
uitdagingen op, er zijn ook duurzaamheidsvraagstukken mbt “the commons”, de
gemeenschappelijke goederen. Denk aan “the tragedy of the commons”. Niemand is daar eigenaar
van, niemand voelt zich verantwoordelijk. Er gaan dus ook op andere niveaus evoluties moeten
komen ivm de relatie tussen burgers en goederen.
- => recht is boeiend en nooit af
ZAAK – VOORWERP – GOED – VRUCHTEN – OPBRENGSTEN - VERMOGEN
ZAAK (ALGEMEEN) :
- = al wat bestaat, met uitzondering van de mens
- = geen strikt juridisch begrip
- => we hebben ervoor geopteerd om dat begrip te laten evolueren naar het woord goed
GOEDEREN :
- = alle voorwerpen die vatbaar zijn voor toe-eigening met inbegrip van de vermogensrechten
- => als je dus een vorderingsrecht hebt dan is dat een goed, dat is een op geld waardeerbare
zaak
- => er zijn vorderingsrechten die verhandeld worden
- => vorderingsrechten zijn voor toe-eigening vatbaar
VOORWERP :
- = wat geen persoon en geen dier is, ongeacht of het voorwerp natuurlijk of kunstmatig, lichamelijk
of onlichamelijk is
(1) Natuurlijk: iets dat de natuur voortbrengt bv. een appel
<-> Kunstmatig: iets dat de natuur niet voortbrengt bv een computer
(2) Lichamelijke voorwerpen : voorwerpen die zintuiglijk kunnen waargenomen worden en
worden gemeten middels een momentopname
- = je kunt er een hoeveelheid van uitdrukken op een bepaald moment
- Bv. aardgas
<-> onlichamelijk voorwerp: voorwerpen die je niet zintuiglijk kan waarnemen bv.
vorderingsrecht
(3) Dieren : hebben een gevoelsvermogen en biologische noden
8
, - Onder het oude goederenrecht waren dieren ook voorwerpen.
- Nu gaan we dieren onder een andere categorie brengen
DIEREN
- Blijven onder het goederenrecht: je blijft eigenaar van je dieren.
- Maar wel regels: je heerschappij over dieren zodanig moduleren zodat het als respectvol zou
worden aanzien.
VRUCHTEN
- = datgene wat een goed periodiek voortbrengt zonder dat dit de substantie van het goed wijzigt,
ongeacht of dit uit zichzelf gebeurt of als gevolg van de valorisatie (=proces van waardecreatie uit
kennis) ervan
- Bv. lammetjes: uit zichzelf (= natuurlijke vruchten)
- Bv. huuropbrengst: vrucht komt uit de valorisatie van een goed, je laat het genieten door iemand
anders en jij plukt er de vruchten van (=burgerlijke vruchten)
- Bv. interesten: je valoriseert uw kapitaal door het op een spaarrekening te plaatsen waar je van de
bank een interest op krijgt (=burgerlijke vruchten)
OPBRENGSTEN :
- = datgene wat een goed opbrengt maar waardoor de waarde van het goed onmiddellijk of
geleidelijk wordt verminderd – deze putten het goed uit
- Substantie blijft niet: het verdwijnt of daalt sterk in waarde
- De opbrengsten die het goed (soms) tenietdoen kan men dan gebruiken voor andere activiteiten.
- Bv. zandwinning: tast de zandmijn aan, zand groeit niet uit zichzelf bij
- Bv. oliebron exploiteren
VERMOGEN
- juridische algemeenheid die het geheel van de bestaande en toekomstige goederen (baten) en
verbintenissen (lasten) omvat
- is niet statisch: het vermogen van een rechtssubject zijn zijn huidige en toekomstige goederen
van welke staat ook + zijn verbintenissen
- elk rechtssubject heeft één vermogen en dat is variabel qua samenstelling
=> Belangrijk in het erfrecht en het verbintenissenrecht
- elk rechtssubject staat in met heel zijn vermogen voor zijn verbintenissen
- dus als men zijn verbintenis niet nakomt mag de SE zich verhalen op zijn vermogen, niet alleen
dat wat de SA verworven had voor het sluiten van de verbintenis maar ook wat die daarna heeft
verworven
Vermogen in het erfrecht
9
, - In de wet bepaald dat als je zelf niets geregeld hebt de wet gaat bepalen wie je vermogen erft
- Jouw vermogen gaat dus over naar je erfgenamen en vermengt zich met het vermogen van je
erfgenamen
- Ook al uw verbintenissen/schulden!!
- => nalatenschappen komen tot na de 4de graad toe aan de staat
- Wat als er meer passiva (schulden) dan activa zijn?
- Zuiver aanvaarden
- Moet bij de notaris
- Maar als je daden van beschikking stelt (bv. goederen naar kringloopwinkel doet)
dan wordt je geacht zuiver die erfenis te aanvaarden en ga je de schulden moeten
betalen.
- Geen verklaring nodig: het volstaat er beschikking van te nemen
- =/= in bewaring nemen: dan niet zuiver aanvaard
- Nalatenschap verwerpen
- Bij notariële akte: dat is nu gratis, notarissen solidariseren dat, voordien moesten ze
betalen bij de griffie om te verwerpen
- Wat als iedereen die een nuttige graad voor het vererven verworpen heeft? Dan is
de Belgische staat de laatst “mogelijke erfgenaam”.
- Je kan aanvaarden onder voorrecht van boedelbeschrijving (infra)
Modern recht : principe van eenheid van het vermogen (<-> breuk met voor de FR revolutie)
- uitzonderingen: aanvaarden onder voorrecht van boedelbeschrijving en kwaliteitsrekening
o kwaliteitsrekening
= bij bepaalde beroepen (zoals notarissen, gerechtsdeurwaarders of
advocaten) worden gelden van derden beheerd via een kwaliteitsrekening.
Dit vormt een afgescheiden vermogen: de tegoeden behoren niet tot het
eigen vermogen van de titularis en kunnen dus ook niet door diens
schuldeisers worden uitgewonnen. De gelden blijven beschermd voor de
rechthebbenden van die tegoeden.
Bv. als er in een rechtszaak een som moet worden betaald zal dat gebeuren
op de rekening van de advocaat van de SE een derdenrekening, wanneer
die advocaat dan een boete moet betalen kan men zich niet verhalen op deze
derdenrekening
Bv. de invordering die een deurwaarder doet is niet van hem
Bv. nalatenschappen zijn niet voor de notaris maar kunnen wel op
derdenrekeningen of rubriekrekeningen worden geplaatst zodanig dat die
interesten opleveren tijdens de periode van een eventueel geschil
o aanvaarden onder voorrecht van boedelbeschrijving
= de erfopvolgers kunnen ook een afgescheiden vermogen creëren door de
nalatenschap te aanvaarden onder voorrecht van boedelbeschrijving;
hiervoor is een notariële akte vereist. Hierdoor blijven het privévermogen van
de erfgenamen en het vermogen van de nalatenschap gescheiden, zodat zij
niet persoonlijk aansprakelijk zijn voor schulden van de nalatenschap boven
de waarde van de geërfde goederen
10
Inhoudsopgave
Examen............................................................................................................................................................... 4
inleiding.............................................................................................................................................................. 4
Enkele begrippen........................................................................................................................................................4
3 soorten patrimoniale subjectieve rechten :.........................................................................................................5
De modernisering van het goederenrecht..................................................................................................................6
Belang van het zakenrecht.........................................................................................................................................7
Zaak – voorwerp – goed – vruchten – opbrengsten - vermogen................................................................................8
Zaak (algemeen) :....................................................................................................................................................8
Goederen :..............................................................................................................................................................8
Voorwerp :..............................................................................................................................................................8
dieren......................................................................................................................................................................9
Vruchten..................................................................................................................................................................9
Opbrengsten :.........................................................................................................................................................9
Vermogen................................................................................................................................................................9
Indeling van de goederen.........................................................................................................................................11
Goederen volgens de graad van toe-eigeningsmogelijkheid...............................................................................11
Goederen volgens hun gebruik.............................................................................................................................13
Roerende en onroerende goederen.....................................................................................................................16
Publieke goederen................................................................................................................................................23
Zakelijke hoofdrechten...................................................................................................................................... 25
Het eigendomsrecht..................................................................................................................................................25
Eigendom : kenmerken.........................................................................................................................................26
Eigendomsvorderingen.........................................................................................................................................28
Bewijs van eigendom............................................................................................................................................28
Begrenzing van het eigendomsrecht van een grond............................................................................................29
ARRESTEN DIE STAAN OP UFORA.........................................................................................................................30
Het ontstaan van eigendom..................................................................................................................................31
Oorspronkelijke wijzen van eigendomsverkrijging...............................................................................................31
eigendomsbeperkingen........................................................................................................................................43
mede-eigendom........................................................................................................................................................45
(1) Toevallige mede-eigendom.............................................................................................................................47
(2) Vrijwillige mede-eigendom..............................................................................................................................50
(3) Gedwongen mede-eigendom..........................................................................................................................52
appartementsrecht...............................................................................................................................................54
mandeligheid........................................................................................................................................................74
1
,Zakelijke gebruiksrechten.................................................................................................................................. 79
vruchtgebruik............................................................................................................................................................79
Bijzonder vruchtgebruik........................................................................................................................................82
kenmerken............................................................................................................................................................83
goederen...............................................................................................................................................................84
vestiging................................................................................................................................................................86
modaliteiten..........................................................................................................................................................87
Rechten van de partijen........................................................................................................................................87
Plichten van de partijen........................................................................................................................................93
Tenietgaan van het vruchtgebruik........................................................................................................................95
Gevolgen van tenietgaan......................................................................................................................................97
opstalrecht................................................................................................................................................................98
definitie.................................................................................................................................................................98
duurtijd..................................................................................................................................................................99
Hoedanigheid van de vestiger............................................................................................................................100
verkrijging...........................................................................................................................................................101
A. Algemene rechtsopvolging.................................................................................................................................101
B. Rechtsopvolging onder algemene titel...............................................................................................................101
C. Rechtsopvolging onder bijzondere titel..............................................................................................................101
D. Verkrijgende verjaring (zie ook art. 3.181 BW)..................................................................................................102
Rechten en plichten van partijen........................................................................................................................103
1. Overdracht van het opstalrecht..........................................................................................................................104
2. Hypotheek op het opstalrecht............................................................................................................................104
1. Op volume(s) – bebouwd of onbebouwd............................................................................................................104
2. Op bouwwerken en beplantingen binnen dat volume(s)...................................................................................104
Tenietgaan..........................................................................................................................................................105
Erfpachtrecht..........................................................................................................................................................107
Definitie...............................................................................................................................................................107
Duurtijd...............................................................................................................................................................108
Verkrijging...........................................................................................................................................................110
Rechten en plichten van partijen........................................................................................................................112
Tenietgaan..........................................................................................................................................................114
Erfdienstbaarheden................................................................................................................................................116
Definitie...............................................................................................................................................................116
Last..........................................................................................................................................................................117
Op een onroerend goed (= lijdend erf)...................................................................................................................117
Tot gebruik en tot nut.............................................................................................................................................117
Van andermans onroerend goed (= heersend erf).................................................................................................117
indeling................................................................................................................................................................118
Erfdienstbaarheden door menselijk handelen...................................................................................................118
9.4.3.2.1. GEBRUIK EN OMVANG..................................................................................................................... 119
2
,9.4.3.2.2. WERKZAAMHEDEN EN BOUWWERKEN OP HET LIJDEND ERF.............................................................120
9.4.3.2.3. TOESTAND VAN HET LIJDEND ERF..................................................................................................... 120
9.4.3.2.4. TOESTAND VAN HET HEERSEND ERF................................................................................................. 121
Wettelijke erfdienstbaarheden...........................................................................................................................122
1) Afstanden van vensters, muuropeningen en soortgelijke werken.....................................................................122
2) Afstand voor beplantingen.................................................................................................................................123
3) Overhangende takken en wortels......................................................................................................................123
4) vruchten..............................................................................................................................................................124
Rechter kan vergoeding vaststellen........................................................................................................................125
Verplaatsing van de ligging?..................................................................................................................................125
Afschaffing van de EDBH?......................................................................................................................................126
Zakelijke zekerheden....................................................................................................................................... 126
Gemeenschappelijke kenmerken............................................................................................................................127
Waar te vinden?.....................................................................................................................................................127
hypotheek...............................................................................................................................................................128
totstandkoming...................................................................................................................................................128
Uitoefening.........................................................................................................................................................129
(Bijzondere) voorrechten........................................................................................................................................129
Totstandkoming..................................................................................................................................................131
Uitoefening.........................................................................................................................................................134
pand........................................................................................................................................................................135
Totstandkoming..................................................................................................................................................135
Uitoefening.........................................................................................................................................................135
Retentierecht..........................................................................................................................................................137
opdrachten..................................................................................................................................................... 138
publiciteit........................................................................................................................................................ 141
Vooraf: overdracht en vestiging van zakelijke rechten..........................................................................................141
Roerende goederen................................................................................................................................................142
Onroerende goederen.............................................................................................................................................143
1. Kantmelding bij overschrijving...........................................................................................................................146
2. Kantmelding bij inschrijving................................................................................................................................147
gemeenschappelijke principes......................................................................................................................... 147
1. Algemene regels over zakelijke rechten.............................................................................................................148
A. Numerus clausus beginsel..................................................................................................................................148
B. Antioriteitsbeginsel.............................................................................................................................................148
3
, C. Volgrecht.............................................................................................................................................................149
D. Voorrang............................................................................................................................................................149
E. Beschikkingsbevoegdheid...................................................................................................................................149
Algemene regels over het voorwerp van zakelijke rechten....................................................................................149
Voorwerp............................................................................................................................................................149
Specialiteitsbeginsel............................................................................................................................................149
Eenheidsbeginsel................................................................................................................................................150
Accessoriumregel................................................................................................................................................150
Zakelijke subrogatie............................................................................................................................................151
vermenging.........................................................................................................................................................151
Algemene regels over het verkrijgen en tenietgaan van zakelijke rechten............................................................152
Verkrijgen van zakelijke rechten.........................................................................................................................152
Tenietgaan van zakelijke rechten.......................................................................................................................153
leesteksten..................................................................................................................................................... 154
La servitude légale de passage pour cause d’enclave : tour d’horizon et réflexions après la réforme du droit des
biens........................................................................................................................................................................154
Samenvatting: "Digitaal goederenrecht: een verkenning" (Joke Baeck, RW 2020-21)..........................................157
Samenvatting: "Het nieuw goederenrecht rechtseconomisch gewikt en gewogen" (Boudewijn Bouckaert, TPR
2020).......................................................................................................................................................................160
Samenvatting: "Uit liefde voor de wereld — Over het vergeten bondgenootschap tussen kunst en politiek" (Joke
J. Hermsen, Kairos, hfdst. 7)...................................................................................................................................165
EXAMEN
- Open vragen
- Casussen
- 4 leesteksten die we door welfstudie moeten verwerken en die mag je meebrengen naar het
examen vorm van begrijpend lezen + een persoonlijke argumentatie (zinvol, goed
geargumenteerd en gestructureerd, creatief,…): 3 juridisch-technische + 1 filosofischere
o Niet in schrijven maar onderlijnen mag wel!
o Kleuren op je examen mag niet??
INLEIDING
ENKELE BEGRIPPEN
eerst spraken we over zakenrecht en zakelijke zekerheidsrechten, nu noemen we het goederenrecht,
dat is in boek 3 BW ingevoerd met ingang op 1 september 2021 (maar die lijn was daarvoor ook al een
stukje in opgang)
in het privaatrecht: regelen de verhouding tussen burgers (natuurlijke en rechtspersonen)
• In het vermogensrecht = recht tot regeling van de patrimoniale subjectieve rechten
4
, • = rechten die op het patrimonium/het vermogen van rechtssubjecten gericht zijn
• Patrimoniaal = op geld waardeerbaar
• Goederenrecht: een onderdeel van het vermogensrecht
3 SOORTEN PATRIMONIALE SUBJECTIEVE RECHTEN :
ZAKELIJKE RECHTEN:
- Geven een rechtssubject een rechtstreekse zeggenschap over een bepaalde zaak
- Dus : gaat over verhouding mens-zaak
- = rechtstreekse verhouding rechtssubject en goed
- numerus clausus beginsel: enkel wetgever kan zakelijke rechten creëren
- Publiciteit van zakelijke rechten
- Derdenwerking: hoe weet een buitenstaander dat jij dat zakelijk recht hebt?
- Bv. hoe kan je aantonen dat het huis van jou is?
- Met variabele draagwijdte in functie van de aard van het zakelijk recht
- = bekijken we in goederenrecht
ZAKELIJKE HOOFDRECHTEN
• Meest volkomen/(ruime) zakelijk recht = eigendomsrecht
• Mede-eigendom = variant van eigendomsrecht
• Zakelijke rechten met minder omvangrijke zeggenschap op de zaak = zakelijke gebruiksrechten – nl.
erfdienstbaarheden, vruchtgebruik, erfpacht en opstalrecht
• = hebben facetten hebben van dat eigendomsrecht maar niet alles
BIJKOMENDE ZAKELIJKE RECHTEN
• = zakelijke zekerheden
• Zijn een accessorium (bijzaak) van een schuldvordering
• Ze waarborgen deze schuldvordering nl. bijzondere voorrechten, pand, hypotheek, en retentierecht
- = als je van instanties wilt lenen zal je dat pas kunnen doen als je een waarborg geeft aan de
SE, die als je niet betaalt die waarborg te gelde zal kunnen maken
- 2 soorten waarborgen:
5
, - Persoonlijke waarborgen: een borgtocht (ouders die beloven dat zij zullen betalen
als hun kind onvermogend is)
- Zakelijke zekerheidsrechten
- => waarborgen geconcretiseerd in een goed
- = garantie dat als jij het goed verkoopt bv. de bank als eerste terugbetaald
zal worden met de winst van de koop
- OG: hypotheek
- RG: pand
VORDERINGSRECHTEN:
- Bieden een rechtssubject een recht op een prestatie van een ander rechtssubject
- Dus : gaat over rechtsverhoudingen tussen rechtssubjecten
- Prestatie: een doen, laten of geven
- = bekijken we in het verbintenissenrecht
- niet in deze cursus, komt wel zijdelings te pas
INTELLECTUELE RECHTEN:
- Geven de titularis (een auteur in de meest ruime zin) een tijdelijk en exclusief exploitatierecht op
een originele creatie van de menselijke geest
- => we evolueren naar een nieuwe soort visie waarin persoonlijke rechten met zakenrechten
vermengd gaan worden doordat machines ook creaties kunnen maken
- Niet in deze cursus
DE MODERNISERING VAN HET GOEDERENRECHT
• Burgerlijk Wetboek van 1804 => gericht op een agrarische samenleving
• Behalve het appartementsrecht hebben we met het goederenrecht tot 2021 gewerkt
met het BW van 1804
• => recht was niet aangepast aan onze maatschappij
• Daarom wel al: gemoderniseerd in RS en RL
• Nauwelijks gewijzigd tot recente hervorming
6
, • Met ingang van 1 september 2021: inwerkingtreding van Boek 3 van het (nieuw) Burgerlijk
Wetboek, begrepen in de wet van 4 februari 2020 (BS 17 maart 2020) => te danken aan Koen
Geens
• Daar revolutie gemaakt? Nee, voor de meeste bepalingen kunnen we zeggen dat we nog altijd
stevig voortbouwen op wat in 1804 is gecreëerd en in de jaren daarna gemoderniseerd.
• In deze cursus zien we het huidige goederenrecht maar er zijn aspecten waarvoor je het oude
goederenrecht nodig gaat hebben, alle rechtsverhoudingen of rechtstoestanden die ontstaan
zijn voor 1 september 2021 en doorwerken nadien blijven beheerst door het oude
goederenrecht.
BELANG VAN HET ZAKENRECHT
Goede juridische regeling van de toekenning van zakelijke rechten => welvaart
- = het biedt burgers houvast
- = bepaalt de maatschappelijke welvaart en is een juridisch duidelijke en beschermde manier van
verduidelijken van wat je hebt. Zo is het eigendomsrecht nu ook een grondrecht
- = welke aanspraak burgers op welke goederen kunnen laten gelden, bepaalt de omvang van het
vermogen van de burgers. Dit vermogen draagt in belangrijke mate bij tot de levenskwaliteit van de
betrokken burger
- Cruciaal hiervoor is het publiciteitssysteem omdat het duidelijk maakt voor derden wie nu op een
bepaald moment eigenaar is van wat – snel en met zekerheden weten wie welk vermogen heeft, is
nuttig voor de medecontractant en de overheid.
- ook belangrijk voor het verkrijgen van krediet en in verband met solvabiliteit van de
eigenaar als medecontractant in tal van commerciële transacties
- Stel dat een paar mensen alles bezitten en u alleen met de gratie van die mensen gebruiksrechten
krijgt. Zo een samenleving heeft men vanaf de Franse Revolutie gecontesteerd. Men heeft ingezien
dat als men alle burgers zaken geeft, men een goed rechtssysteem nodig heeft om die aanspraken
op goederen te beschermen, en vooral ook een goed publiciteitssysteem.
- Dat laatste is ook wat Hernando de Soto aanhaalt in zijn boek over de informele economiën
in de sloppenwijken in Zuid-Amerika. Zij hadden geen publiciteitssysteem, ze konden niet
aan eigendomstitels, bewijzen of akten komen. Eigendomstitels geven aan uw bevolking is
cruciaal.
- Ooit is er een hele grote overstroming geweest in New Orleans waardoor alles was
weggespoeld, men heeft die titels vrijwaart, men redde die uit de overstroming, dan heeft
men met landmeters vastgesteld waar hun huizen oorspronkelijk stonden en zo kunnen
nagaan wie eigendom had over bepaalde gronden. Vergelijk dit met de tsunami in Phuket,
het land werd daar ook overspoeld. Nu staan daar allemaal luxehotels want mensen hadden
daar geen titels, konden niet meer bewijzen eigenaar te zijn van een stuk grond.
- Zelfs al ten tijde van Napoleon dachten ze ook na over bewijs, als we iedereen eigendommen gaven
hoe zorgen we ervoor dat ze dat kunnen bewijzen?
7
, - Er zijn heel wat delen in de wereld waar men ook streeft naar zo een systeem maar waar
bepaalde krachten/machten daar geen belang bij hebben het is dus niet vanzelfsprekend,
niet elk land heeft dit.
- Wij evolueren naar nieuwe vraagstukken, er is opnieuw een concentratie van macht bij een beperkte
groep maar nu in de vorm van data. Niet alleen op vlak van goederenrecht komen nieuwe
uitdagingen op, er zijn ook duurzaamheidsvraagstukken mbt “the commons”, de
gemeenschappelijke goederen. Denk aan “the tragedy of the commons”. Niemand is daar eigenaar
van, niemand voelt zich verantwoordelijk. Er gaan dus ook op andere niveaus evoluties moeten
komen ivm de relatie tussen burgers en goederen.
- => recht is boeiend en nooit af
ZAAK – VOORWERP – GOED – VRUCHTEN – OPBRENGSTEN - VERMOGEN
ZAAK (ALGEMEEN) :
- = al wat bestaat, met uitzondering van de mens
- = geen strikt juridisch begrip
- => we hebben ervoor geopteerd om dat begrip te laten evolueren naar het woord goed
GOEDEREN :
- = alle voorwerpen die vatbaar zijn voor toe-eigening met inbegrip van de vermogensrechten
- => als je dus een vorderingsrecht hebt dan is dat een goed, dat is een op geld waardeerbare
zaak
- => er zijn vorderingsrechten die verhandeld worden
- => vorderingsrechten zijn voor toe-eigening vatbaar
VOORWERP :
- = wat geen persoon en geen dier is, ongeacht of het voorwerp natuurlijk of kunstmatig, lichamelijk
of onlichamelijk is
(1) Natuurlijk: iets dat de natuur voortbrengt bv. een appel
<-> Kunstmatig: iets dat de natuur niet voortbrengt bv een computer
(2) Lichamelijke voorwerpen : voorwerpen die zintuiglijk kunnen waargenomen worden en
worden gemeten middels een momentopname
- = je kunt er een hoeveelheid van uitdrukken op een bepaald moment
- Bv. aardgas
<-> onlichamelijk voorwerp: voorwerpen die je niet zintuiglijk kan waarnemen bv.
vorderingsrecht
(3) Dieren : hebben een gevoelsvermogen en biologische noden
8
, - Onder het oude goederenrecht waren dieren ook voorwerpen.
- Nu gaan we dieren onder een andere categorie brengen
DIEREN
- Blijven onder het goederenrecht: je blijft eigenaar van je dieren.
- Maar wel regels: je heerschappij over dieren zodanig moduleren zodat het als respectvol zou
worden aanzien.
VRUCHTEN
- = datgene wat een goed periodiek voortbrengt zonder dat dit de substantie van het goed wijzigt,
ongeacht of dit uit zichzelf gebeurt of als gevolg van de valorisatie (=proces van waardecreatie uit
kennis) ervan
- Bv. lammetjes: uit zichzelf (= natuurlijke vruchten)
- Bv. huuropbrengst: vrucht komt uit de valorisatie van een goed, je laat het genieten door iemand
anders en jij plukt er de vruchten van (=burgerlijke vruchten)
- Bv. interesten: je valoriseert uw kapitaal door het op een spaarrekening te plaatsen waar je van de
bank een interest op krijgt (=burgerlijke vruchten)
OPBRENGSTEN :
- = datgene wat een goed opbrengt maar waardoor de waarde van het goed onmiddellijk of
geleidelijk wordt verminderd – deze putten het goed uit
- Substantie blijft niet: het verdwijnt of daalt sterk in waarde
- De opbrengsten die het goed (soms) tenietdoen kan men dan gebruiken voor andere activiteiten.
- Bv. zandwinning: tast de zandmijn aan, zand groeit niet uit zichzelf bij
- Bv. oliebron exploiteren
VERMOGEN
- juridische algemeenheid die het geheel van de bestaande en toekomstige goederen (baten) en
verbintenissen (lasten) omvat
- is niet statisch: het vermogen van een rechtssubject zijn zijn huidige en toekomstige goederen
van welke staat ook + zijn verbintenissen
- elk rechtssubject heeft één vermogen en dat is variabel qua samenstelling
=> Belangrijk in het erfrecht en het verbintenissenrecht
- elk rechtssubject staat in met heel zijn vermogen voor zijn verbintenissen
- dus als men zijn verbintenis niet nakomt mag de SE zich verhalen op zijn vermogen, niet alleen
dat wat de SA verworven had voor het sluiten van de verbintenis maar ook wat die daarna heeft
verworven
Vermogen in het erfrecht
9
, - In de wet bepaald dat als je zelf niets geregeld hebt de wet gaat bepalen wie je vermogen erft
- Jouw vermogen gaat dus over naar je erfgenamen en vermengt zich met het vermogen van je
erfgenamen
- Ook al uw verbintenissen/schulden!!
- => nalatenschappen komen tot na de 4de graad toe aan de staat
- Wat als er meer passiva (schulden) dan activa zijn?
- Zuiver aanvaarden
- Moet bij de notaris
- Maar als je daden van beschikking stelt (bv. goederen naar kringloopwinkel doet)
dan wordt je geacht zuiver die erfenis te aanvaarden en ga je de schulden moeten
betalen.
- Geen verklaring nodig: het volstaat er beschikking van te nemen
- =/= in bewaring nemen: dan niet zuiver aanvaard
- Nalatenschap verwerpen
- Bij notariële akte: dat is nu gratis, notarissen solidariseren dat, voordien moesten ze
betalen bij de griffie om te verwerpen
- Wat als iedereen die een nuttige graad voor het vererven verworpen heeft? Dan is
de Belgische staat de laatst “mogelijke erfgenaam”.
- Je kan aanvaarden onder voorrecht van boedelbeschrijving (infra)
Modern recht : principe van eenheid van het vermogen (<-> breuk met voor de FR revolutie)
- uitzonderingen: aanvaarden onder voorrecht van boedelbeschrijving en kwaliteitsrekening
o kwaliteitsrekening
= bij bepaalde beroepen (zoals notarissen, gerechtsdeurwaarders of
advocaten) worden gelden van derden beheerd via een kwaliteitsrekening.
Dit vormt een afgescheiden vermogen: de tegoeden behoren niet tot het
eigen vermogen van de titularis en kunnen dus ook niet door diens
schuldeisers worden uitgewonnen. De gelden blijven beschermd voor de
rechthebbenden van die tegoeden.
Bv. als er in een rechtszaak een som moet worden betaald zal dat gebeuren
op de rekening van de advocaat van de SE een derdenrekening, wanneer
die advocaat dan een boete moet betalen kan men zich niet verhalen op deze
derdenrekening
Bv. de invordering die een deurwaarder doet is niet van hem
Bv. nalatenschappen zijn niet voor de notaris maar kunnen wel op
derdenrekeningen of rubriekrekeningen worden geplaatst zodanig dat die
interesten opleveren tijdens de periode van een eventueel geschil
o aanvaarden onder voorrecht van boedelbeschrijving
= de erfopvolgers kunnen ook een afgescheiden vermogen creëren door de
nalatenschap te aanvaarden onder voorrecht van boedelbeschrijving;
hiervoor is een notariële akte vereist. Hierdoor blijven het privévermogen van
de erfgenamen en het vermogen van de nalatenschap gescheiden, zodat zij
niet persoonlijk aansprakelijk zijn voor schulden van de nalatenschap boven
de waarde van de geërfde goederen
10
