Samenvatting Europees recht | Universiteit Gent | 2025/26 | Geslaagd met 15/20!

EUROPEES RECHT GOVAERE:
MATERIEEL RECHT
Inhoudsopgave
INLEIDING...................................................................................................... 5
Examen........................................................................................................................... 6
Hoe stel je je antwoord op vragen ivm het leesfiche het best op?................................6

De Europese Rechtsorde na Lissabon: hoe eigen, hoe autonoom ?....................7
LEESOPDRACHT............................................................................................................... 7
Inleidende beschouwing.................................................................................................. 8
Na > 60 jaar EU integratie: paradoxale vaststelling.....................................................8
3-ledige kritische vraagstelling (+ 1 horizontale).......................................................10
Een rechtsorde eigen aan de EU....................................................................................10
Quid: wat is de Europese Unie ?.................................................................................10
“De Unie bezit rechtspersoonlijkheid” (Lissabon, Art. 47VEU)....................................11
Art 5 VEU: bevoegdheden.............................................................................................13
OPDRACHT: ZOEK OP en bespreek: Lid 1 & Lid 2:.......................................................13
Partiële overdracht van bevoegdheden naar EU...........................................................14
Imperfecte overdracht van bevoegdheden naar EU......................................................14
Onomkeerbaar proces ?................................................................................................15
Omkeerbaar process- BREXIT.....................................................................................15
Het acquis op de helling............................................................................................. 16
Aard van EU verdrag..................................................................................................... 17
Grondwet ?................................................................................................................. 17
Europeesrechtelijk Instrument ?.................................................................................17
Verdrag naar internationaal publiekrecht ?................................................................17
SPECIALE WERKING VAN EU VERDRAG..........................................................................18
Van Gend & Loos arrest.............................................................................................. 18
Kenmerken van de nieuwe EU rechtsorde.....................................................................22
Directe werking.......................................................................................................... 22
Voorrang op nationaal recht, incl. GW........................................................................22
Uniforme interpretatie................................................................................................ 25
Wie & wanneer ?........................................................................................................... 25
VOLLE WERKING EU RECHT........................................................................................25
INTERPRETATIEMETHODE ?...........................................................................................26
‘PURPOSIVE’ INTERPRETATIE (= doelgerichte interpretatie): wat?..............................26
Gevolgen van nieuwe EU rechtsorde.............................................................................27

1

, EU AUTONOME RECHTSORDE = BALLON DYNAMIEK (niet in les gezien).......................27
De EU rechtsorde: ‘ballon’ onder druk........................................................................27
Toekomst ‘eigen’ en ‘autonome’ EU rechtsorde ?......................................................39

INLEIDING: VAN ‘GEMEENSCHAPPELIJKE’ TOT ‘INTERNE’ MARKT.....................39
LEESOPDRACHT............................................................................................................. 39
INTERNE MARKT............................................................................................................ 40
Wat?........................................................................................................................... 40
Artikel 26 VWEU......................................................................................................... 41
‘GEMEENSCHAPPELIJKE MARKT’.....................................................................................41
WAAROM INGEVOERD?............................................................................................... 41

DE INTERNE MARKT na het Verdrag van Lissabon...........................................51
LEESOPDRACHT............................................................................................................. 51
IM = DYNAMISCH BEGRIP..............................................................................................51
DEEL I: CONTEXTUELE FACTOREN..............................................................................52
DEEL II: VERDRAG VAN LISSABON..............................................................................53

DE INTERNE MARKT: Vrij verkeer van goederen............................................61
LEESOPDRACHT............................................................................................................. 62
VRIJ VERKEER VAN GOEDEREN......................................................................................62
Definitie ‘goederen’ in vrij verkeer ?...........................................................................64
VRIJ VERKEER VAN GOEDEREN: TWEE PIJLERS............................................................65
Intellectuele eigendomsrechten.................................................................................83

Interne Markt: HARMONISATIE......................................................................85
LEESOPDRACHT............................................................................................................. 85
IM Verdragsbepalingen: overzicht.................................................................................85
HARMONISATIEBEPALINGEN..........................................................................................85
Art. 114-118 VWEU : ‘De Aanpassing van de wetgevingen’........................................85
TYPOLOGY: 3 soorten maatregelen...............................................................................87
1. Sectoriële harmonisatie.......................................................................................... 87
2. Horizontale harmonisatie........................................................................................ 93
1. BURGER(schaps)RICHTLIJN 2004/38.......................................................................94
2. DIENSTENRICHTLIJN 2006/123................................................................................99
3. Nieuw: EU ‘first/only’ regulering..............................................................................102
KADER _EU Digitale IM regulering.............................................................................102

DE INTERNE MARKT: VRIJ VERKEER VAN PERSONEN EN DIENSTEN.................110
LEESOPDRACHt........................................................................................................... 110
IM Verdragsbepalingen: overzicht...............................................................................110
Structuur..................................................................................................................... 112
1. BURGERSCHAP VAN DE UNIE...................................................................................112
Artikel 20(1) VWEU:.................................................................................................. 112
Nationaliteitsvereiste:............................................................................................... 113

2

, RECHTEN EN PLICHTEN EU BURGERS.......................................................................115
2. RECHT OP VRIJ VERKEER...en grenscontroles..........................................................116
IM = Recht op vrij verkeer !......................................................................................116
EU buitengrenzen personen !...................................................................................118
3. Vrij verkeer van werknemers................................................................................120
4. ZELFSTANDIGEN................................................................................................... 127
5. DIGITALEPLATFORMECONOMIE: nieuwe vraagstukken.........................................142
6. NIET-ECONOMISCH ACTIEVE EU-BURGERS (Art. 20-21 VWEU)..............................146

DE INTERNE MARKT VRIJ VERKEER VAN KAPITAAL........................................151
LEESOPDRACHT........................................................................................................... 151
IM Verdragsbepalingen: overzicht...............................................................................151
Sinds wanneer ?.......................................................................................................... 151
Art. 63 VWEU: zoek op en bespreek............................................................................152
DRAAGWIJDTE KAPITAALVERKEER...............................................................................153
Mogelijke uitzonderingen LS ? Art. 65 VWEU............................................................153
Mogelijke uitzonderingen EU ? Art.66 VWEU:............................................................153
Europese Economische en Monetaire Unie (EMU):.......................................................154
Bankenunie (2014)................................................................................................... 154
DE KAPITAALMARKTENUNIE (KMU)...........................................................................155

EU MEDEDINGINGSREGELS..........................................................................155
LEESOPDRACHT........................................................................................................... 155
MEDEDINGINGSREGELS: TWEE AFDELINGEN...............................................................155
a) Regels voor ondernemingen.................................................................................155
b) Regels betreffende maatregelen van lidstaten.....................................................155
WAAROM MEDEDINGINGSREGELS ?............................................................................155
WELKE MEDEDINGING ?............................................................................................... 156
WERKBARE MEDEDINGING........................................................................................ 157
Quid EU Verdrag ?....................................................................................................... 157
Artikel 101 VWEU..................................................................................................... 157
Artikel 102 VWEU..................................................................................................... 157
DOELSTELLINGEN..................................................................................................... 158
DECENTRALISATIE MEDEDINGINGSRECHT................................................................159
GEMEENSCHAPPELIJKE BEGRIPPEN..............................................................................160
1. HET BEGRIP ‘ONDERNEMING’...............................................................................160
2. HET BEGRIP ‘BEPERKING VAN DE MEDEDINGING’.................................................163
3. HET BEGRIP ‘ONGUNSTIGE BEÏNVLOEDING VAN DE TUSSENSTAATSE HANDEL’.. .165
4. (EXTRA)TERRITORIALE WERKING..........................................................................167
Artikel 101 VWEU........................................................................................................ 168
HET VERBODSPRINCIPE: Artikel 101, lid 1 VWEU......................................................169
De SANCTIE: Artikel 101, lid 2 VWEU........................................................................172
VRIJSTELLING ogv ART. 101, Lid 3 VWEU..................................................................172
Artikel 102 VWEU........................................................................................................ 174
MISBRUIK VAN MACHTSPOSITIE................................................................................175

3

, Concentratiecontrole: Verordening 139/2004..............................................................191
Bevoegdheden Commissie (Verordening 1/2003).....................................................192
INBREUKEN SANCTIONEREN.....................................................................................192
SANCTIES ‘REVISITED’.............................................................................................. 192
Impact BREXIT ?....................................................................................................... 193
DE EU REGELS INZAKE STAATSSTEUN: Artikel 107 VWEU...........................................194
DEFINITIE.................................................................................................................. 194
4 CUMULATIEVE VOORWAARDEN.............................................................................194
TOEGELATEN STEUN................................................................................................. 195
CONTROLE : Artikel 108 VWEU.................................................................................197
TERUGVORDERING ILLEGALE STEUN........................................................................199
VOORBEELD.............................................................................................................. 200

tips............................................................................................................ 206

Herhaling werking vd EU.............................................................................206

RECHTSBESCHERMING................................................................................207
Samenstelling Hof van Justitie van de Europese Unie..................................................207
SAMENSTELLING HOF VAN JUSTITIE..........................................................................208
SAMENSTELLING GERECHT.......................................................................................209
Relatie HvJEU – Gerecht............................................................................................ 210
GRIFFIE..................................................................................................................... 210
MEERLAGIGE RECHTSBESCHERMING...........................................................................211
Nationale rechterlijke instanties als EU-rechters (art. 267 VWEU)............................211
Artikel 19 VEU legt concrete verplichtingen op aan de lidstaten!.............................212
Kan de Commissie op basis van artikel 19 VEU een inbreukprocedure starten tegen
een lidstaat?............................................................................................................. 213
VOLLEDIGE RECHTSBESCHERMING ............................................................................214
BEVOEGDHEDEN HJEU!!!!!...........................................................................................215
Werkverdeling tussen Hof van Justitie en Gerecht: ..........................................216
Toegewezen bevoegdheden: Zaak Pelckmans tegen Van Gastel (C-483/12):...........219
NIET voor GBVB TENZIJ….......................................................................................... 220
sinds 1/12/2014 wel bevoegd voor PJSS, muv artikel 276 VWEU..............................221
Artikel 344 VWEU: exclusieve bevoegdheid..............................................................221
Wie mag optreden voor het HJEU?...............................................................................222

RECHTSTREEKSE PROCEDURES....................................................................222
Beroep wegens niet-nakoming:...................................................................................224
Artikel 258 VWEU, lid 1: precontentieuze fase..........................................................224
art. 258, lid 2 VWEU: contentieuze fase....................................................................229
Artikel 260, lid 2 VWEU: tweede inbreukprocedure..................................................233
Artikel 260, lid 3 VWEU: bijzondere procedure voor lidstaten die hun nationale
maatregelen tot omzetting van een wetgevende richtlijn niet meedelen aan
COMmissie................................................................................................................ 238
Artikel 259 VWEU..................................................................................................... 245
Wanneer kan COM nog aan het Hof vragen om een lidstaat te veroordelen tot de
betaling van een dwangsom?...................................................................................247
Artikel 218, lid 11 VWEU: adviesprocedure.................................................................250
4

, Advies 1/17 (2019):.................................................................................................. 250
Artikel 263 VWEU: beroep tot nietigverklaring of annulatieberoep..............................251
Voorwerp beroep tot nietigverklaring.......................................................................251
nietigheidsgronden................................................................................................... 252
Wie kan nietigheid vorderen?...................................................................................252
Termijn instellen beroep tot nietigverklaring............................................................260
Gevolgen van de nietigverklaring.............................................................................260
Artikel 265 VWEU: beroep wegens nalaten.................................................................261
Artikel 268 VWEU juncto artikel 340 VWEU: Beroep tot schadevergoeding van
particulieren tegen de EU wegens niet-contractuele aansprakelijkheid.......................262

ONRECHTSTREEKSE PROCEDUREs................................................................263
Artikel 267 VWEU: prejudiciële procedure...................................................................263
Wat is de prejudiciële procedure?.............................................................................263
Doel en belang van de prejudiciële procedure..........................................................264
Procedureverloop..................................................................................................... 264
Specifiek geval: prejudiciële spoedprocedure...........................................................265
WIE? Nationale rechterlijke instantie........................................................................266
HOE? Formulering prejudiciële vraag........................................................................267
WAAROVER? Onderwerp prejudiciële vraag..............................................................268
WANNEER?............................................................................................................... 269
GEVOLGEN?.............................................................................................................. 273
Voorbeelden van prejudiciële vragen omtrent uiteenlopende onderwerpen.............274
CONCLUSIE............................................................................................................... 274

Doorwerking van het materieel EU-recht in het nationaal recht....................275
DOORWERKING VAN EU-VERDRAGSBEPALINGEN........................................................275
Grenzen aan de doorwerking van EU-verdragsbepalingen.......................................277
DOORWERKING VAN SECUNDAIR EU-RECHT...............................................................279
Directe werking verordeningen................................................................................279
Directe werking richtlijnen........................................................................................280
Directe werking besluiten......................................................................................... 284
Samenvatting........................................................................................................... 284




INLEIDING

- Basis van het Europees recht: de BRONNEN
o Primaire verdragen
 Gesloten tussen staten
 Gesloten onder het internationaal recht maar zo geïnterpreteerd door HvJ dat
het wordt aanzien als de hoogste europese norm, zowel voor LS vd EU als buiten
de EU
o Europese wetgeving
o RS vh HvJ
 Specificteit die we niet kennen in BE: het europees recht is case-based
 Daarom dat we veel arresten zullen zien en we er een paar gaan lezen
5

,  Je moet die arresten kennen (bij naam) en kunnen duiden  maar het is een
open boek examem!!!
- Benadering van HvJ: law in context  zal een interpretatie geven aan teksten in de context
waarin het recht moet worden gesproken
o Er zijn namelijk altijd meerdere interpretaties, HvJ moet keuzes maken en belangen
afwegen
o De contextuele factoren waarbinnen het recht opereert
 Historiek: In welke tijdspanne het Hvj iets beoordeeld heeft
 Geen jaartallen kennen maar wel periode
 Geopolitieke situatie
 EU moet zich vandaag gaan heruitvinden, bv. ze heeft zich altijd militair
laten steunen door de NATO maar dat ligt vandaag niet meer voor de
hand
 Culturele waarden
 We zijn een unie van waarden (zie art. 2 VEU)
 Economische context
 Bv. wanneer we economische crisissen kennen komt de EU onder druk te
staan en zijn de LS geneigd om terug te vallen op nationalisme en
protectionisme
 Juridische context
 => wijzigende andere contexten vertalen zich in het wijzigen van
verdragen en dus het wijzigen van de juridische context

EXAMEN

- Open boek
o Syllabus
o leesdossier
o Codex (vedragen)
o Eigen notities
o Powerpoints
o Geen externe samenvatting
- Open vragen
o Met nadruk op samenhang
- Casussen
o Gebaseerd op proefcasussen die we samen in de les zien

Eigenhandig een arrest analyseren

o Voorbereiding dat je gemaakt hebt over het arrest, mbt je leesfiche, moet je ook
meenemen naar het examen, je moet het arrest door en door kennen dus
- Leesfiche gaat ook gevraagd worden (1 à 2 vragen)=> Het recht evolueert wegens het aandragen
van nieuw overtuigende arresten. We mogen het leesfiche meenemen naar het examen !!


HOE STEL JE JE ANTWOORD OP VRAGEN IVM HET LEESFICHE HET BEST OP?

6

,Opgedeeld in verschillende rubrieken:

o Wat zijn de relevante feiten? Niet wat zijn alle feiten!
 => onderscheid tussen de belangrijke relevante feiten in het licht van de
vraagstelling en feiten die wel belangrijk zijn voor de nationale rechter met niet
per se relevant voor ons
o Wat zijn de relevante vragen? Welke komen aan bod in het arrest en zijn van belang voor
de verdere ontwikkeling van het europees recht? Welke vragen zijn in het belang van het
licht van een evolutie of doctrinale discussie die we kennen? Die vragen staan er niet
altijd letterlijk in.
 =/= prejudiciele vragen (die gesteld werd door de nationale rechter)
 = in het licht van de grote ontwikkeling van het europees recht, niet per se wat
de nationale rechter wil weten.
o Wat zijn de relevante argumenten met betrekking tot MIJN relevante vraagstelling?
 Ontwikkeld door de partijen.
 Maar OOK bijkomende argumenten die niet werden aangehaald door de partijen
maar die jij zou hebben gebruikt.
o Wat is de relevante redenering van de advocaat generaal?
 rol van AG = geeft een eerste analyse van de relevante vraagstelling. Is lid van het
hof maar maakt geen deel uit van het college van rechters, geeft vooraf een
eigen opinie gepubliceerd in eigen naam.
 Elke relevante vraag kan op verschillende manieren worden beantwoord. Vaak
zal HvJ AG volgen en paragrafen uit zijn conclusie incorporeren.
 Wordt soms ook niet gevolgd maar ook dan van belang want als HvJ hem niet
volgt betekent dat dat die die interpretatie in de huidige context al niet
aanneemt.
o Wat is de relevante redenering van het HvJ?
o Wat is het belang van de zaak in het licht van het europees recht (in zijn evolutie /
dynamiek)
o Wat is je eigen conclusie van de zaak? Wat is je eigen appreciatie? Moest je rechter zijn
van HvJ zou je hetzelfde hebben gezegd? Hebben ze te veel gewicht dan wel te weinig
gegeven aan bepaalde argumenten?




DE EUROPESE RECHTSORDE NA LISSABON: HOE EIGEN, HOE AUTONOOM ?

LEESOPDRACHT

▪ Syllabus:
o INLEIDING: DE SPECIFICITEIT VAN HET EU-RECHT: EEN EIGEN EN AUTONOME
RECHTSORDE
▪ Leesdossier:
o Van Gend & Loos arrest

7

, o Govaere, I., De Europese Rechtsorde na Lissabon: hoe eigen, hoe autonoom ?,
Kluwer, 2012, 56 p.

In leesdossier meer uitgebreid dan in syllabus, want daar korte synthese.

INLEIDENDE BESCHOUWING


NA > 60 JAAR EU INTEGRATIE: PARADOXALE VASTSTELLING

‘Paradoxaal’: door de verdere Europese integratie wordt een eigen en autonome EU rechtsorde meer
en meer als normaal aanzien maar tegelijk komt het Europees recht en de EU ook meer en meer
onder druk te staan.

– Eigen & autonome EU rechtsorde ‘normaal’

o We hebben nooit iets anders gekend dan Europees recht sinds onze geboorte. Wordt
beschouwd als iets dat normaal is en waar je moeilijk afstand van kan nemen.

– Europees recht en EU toch meer en meer onder druk: reden hiervoor is meervoudig:

o Globalisering/Internationalisering van het recht
 globalisering/internationalisering van economieën enz => rechtssystemen
moeten zich dan ook meer op elkaar afstemmen om globalisering van
economische activiteit vlot te laten verlopen
 Dit zorgt er ook voor dat de Europese integratie een nieuwe concurrent heeft:
een globalere integratie. (bv. mededingingsrecht heeft invloed uitgeoefend op de
Amerikaanse systemen)
 Kan eventueel gepaard gaan met overkoepelend regelgevend kader (maar hoeft
niet per se).

o Gestage groeiende omvang EU bevoegdheden
o Waar we oorspronkelijk enkel te maken hadden met economische
bevoegdheden zijn er steeds meer bevoegdheden toegewezen aan EU, ook op
domeinen die niet economisch van aard zijn.
o Hoe meer bevoegdheden toegewezen worden, hoe meer draagwijdte het
Europees recht heeft.
o Hierdoor ook een groeiende druk op het Europees rechtsstelsel. HvJ moet
hierdoor vaak worden bijgewerkt.
o Deze bevoegdheden worden overgedragen dmv verdragswijzigingen.
o Dat maakt dat de EU wordt beschouwd als een staat. Men verwacht dat de EU
zich dan ook gedraagt als een staat en het internationale recht daarom ook
respecteert.

o Symptomatisch (= een voorbeeld dat een groter probleem of algemene tendens
toont): Kadi I & II zaken (3 sept. 2008 & 30 sept. 2010):
o Kadi I -zaak

8

,  Uitgangspunt: de EU is een rechtsgemeenschap en moet zowel EU-recht
intern naleven als internationaal recht extern respecteren (art. 3(5)
VEU).
 Yassin Abdullah Kadi werd op een sanctielijst geplaatst van de United
Nations Security Council tegen personen gelinkt aan Al-Qaeda, na
de September 11 attacks.
 Volgens de VN moesten de tegoeden van personen op de lijst worden
bevroren. (hun financiële rekening moest worden bevroren)
 De EU voerde deze VN-resolutie uit via een EU-sanctieverordening.
 Probleem: Kadi wist niet waarom hij op de lijst stond en kon zich niet
verdedigen → probleem van rechtsbescherming. Botsing autonome en
internationale rechtsorde.
 Vraag: Mag het HvJ dit toetsen, ook al gaat het om de uitvoering van VN-
recht?
 Uitspraak HvJ: Ja. EU-instellingen moeten fundamentele rechten
respecteren.
 De EU-verordening werd ongeldig verklaard wegens schending van recht
van verdediging en effectieve rechtsbescherming. => Gevolgen bleven 3
maanden gelden zodat de VN de procedure kon aanpassen.
 Gevolg: invoering van een VN-ombudspersoon en beperkte motivering
bij plaatsing op de sanctielijst.
o Kadi II- zaak
 HvJ komt opnieuw tot vaststelling dat die korte motivatie onvoldoende is
voor het HvJ om effectief te kunnen nagaan waarom Kadi op die
sanctielijst werd geplaatst. Voor HvJ dus niet voldoende verandering
gekomen op VN-niveau om dit te kunnen aanvaarden in het Europees
rechtssysteem.
 Gevolg: na deze 2e zaak is naam van Kadi geschrapt van de lijst op VN-
niveau.
o => Conclusie: De EU kan internationale regels niet zomaar toepassen als
die fundamentele rechten schenden. Het EU-rechtssysteem is autonoom:
internationale organisaties (zoals de VN) bepalen niet automatisch wat geldig is
in de EU. Dus zelfs al komt de sanctie van de VN, moet de EU nog steeds
controleren of ze verenigbaar is met EU-grondrechten. En mag HvJ dus WEL
toetsen aan financiële EU sancties ter uitvoering van VN sanctie resoluties.

o Symptomatisch: (negatief) Advies 2/13: toetreding EU tot EVRM
o = hier geoordeeld door HvJ dat EU geen bevoegdheid heeft om toe te treden tot
EVRM. Moet voldoende garanties bieden dat het autonome recht behouden kan
worden.
o Vandaag: nieuw akkoord onderhandeld over de toetreding wat momenteel
voorligt ter advies.
o Toetreding tot EVRM niet absoluut noodzakelijk voor EU want:
 Geen andere IO is lid van EVRM (ook niet de Raad van Europa)

9

,  Goede samenwerking vandaag tussen EHRM en HvJ  daar waar HvJ
onvoldoende bescherming zou bieden, kan EHRM instappen.
 HvJ heeft gelijkaardig (NIET identiek) systeem van rechtsbescherming van
fundamentele waarden, waardoor EHRM momenteel de presumptie van
gelijkwaardigheid (=Bosphorus-doctrine) toepast.
o = als HvJ de zaak heeft behandeld, dan gaat EHRM die niet
opnieuw gaan behandelen. TENZIJ er een manifeste
tekortkoming is op vlak van de mensenrechten, dan kan EHRM
die wel nog opnieuw gaan behandelen.

o Symptomatisch: Advies 1/17 (vraag België), (30 April 2019)
o = problematiek van ISDS in CETA akkoord
o Gaat hier niet op ingaan, want beetje complex. Maar hier terug spanning tussen
internationaal recht en Europees recht.


3-LEDIGE KRITISCHE VRAAGSTELLING (+ 1 HORIZONTALE)

– Bestaansreden & eigenheid EU rechtsorde

– Structurele druk op autonomie EU rechtsorde

– Inhoudelijke remedies

 Horizontale vraag: impact van Lissabon



EEN RECHTSORDE EIGEN AAN DE EU


QUID: WAT IS DE EUROPESE UNIE ?

- ‘Sui generis’ ..dooddoener
o = De EU is een bijzondere internationale organisatie. Het is geen staat en geen gewone
internationale organisatie.
o Unie oefent bevoegdheden uit die normaliter tot een staat behoren, maar ze bezit niet
alle bevoegdheden van een staat.
- // IO ?
o Een internationale organisatie (IO) is een samenwerkingsverband tussen staten; ook
de EU is ontstaan uit samenwerking tussen staten.
o In veel IO’s kan een actor een waarnemersstatuut krijgen: men mag deelnemen aan
discussies en spreken, maar niet stemmen. (the right to speak, not to vote) => formeel,
structureel waarnemerschap (“recht om te spreken”)
 De EU is hierin bijzonder: zij kent geen klassiek waarnemersstatuut binnen haar
besluitvorming. Derde landen hebben geen formele rol in de besluitvorming van
de EU.
 Ze kunnen soms op uitnodiging deelnemen aan overleg (bv. Ukraine), maar
zonder beslissingsmacht. => alleen ad hoc uitnodiging
10